Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

PERVULGATUM APUD OMNES EST actionem esse causalitatem agentis tamquam medium quoddam influendi in effectum. Nam quod efficiens sola sua entitate non causet nec effectus sola sua entitate procedat, colligitur ex differentia inter causam efficientem et formalem, quia in causa formali effectus non est aliud quam ipsa causa ut communicata seu unita alteri. Unde posita applicatione seu unione non indiget medio causante suum effectum. At vero efficiens habet effectum distinctum a se, quem tangit seu immutat tamquam terminum, qui transit de non esse ad esse. Unde indiget praeter applicationem extra suam entitatem, quo dicatur ista entitas actu immutari vel emanare a se. Sola enim entitas causae non¹ sufficit ad causalitatem in actu, cum aliquando non causet actu et tamen detur entitas causae. Nec ipsa causa est ipsa entitas effectus immutata, quia habet distinctum effectum a se; nec est ipsa actualis immutatio, quia haec transit et entitas permanet, distinguetur ergo immutatio a causa.

Ceterum, quia in actione multa latent et ab ea connotantur, invenitur enim ex parte agentis emanatio, ex parte passi immutatio, ex parte effectus ipsum fieri seu motus, invenitur relatio seu ordo et agentis ad terminum et termini ad agens, RESTAT VIDERE, secundum quam rationem seu formalitatem dicatur actio causalitas agentis, quae denominetur causans.

Nam apud Scotum et eius discipulos distinguitur de actione, ut est speciale praedicamentum, et ut est ratio causandi ipsi agenti comparative ad effectum. Et de prima dicunt, quod consistit in respectu extrinsecus adveniente, de quo diximus in Logica q. 19.,² et hic respectus consistit non in ordine ad effectum productum, sed ad passum seu subiectum; actio enim ut praedicamentum est illa, quae opponitur passioni, et passio pertinet ad subiectum. De secunda vero dicunt, quod formaliter consistit in relatione intrinseca seu praedicamentali resultante ex positione termini et subiectata in agente, fundamentaliter autem consistit in ipso fieri effectus, ut tendit ad factum esse. Ita videri potest P. Fuente 2. Phys. q. 4. art. 2. n. 43. et 44.

Fundamentum est, quia in causa efficiente invenitur ordo ad effectum fundamentaliter, quod est ipsa virtus absoluta, ex qua sequitur fieri et tendentia ad effectum, et sic ipsa causalitas efficientis est aliquid absolutum. Sed talis fluxus seu fieri non facit, quod causa formaliter respiciat effectum, quia fieri non est in causa ad effectum, sed a causa et habet ipsam causam ut terminum a quo, id est principium, a quo manat. Respicientia autem causae ad effectum non comparatur ad causam ut ad principium a quo, sed ut ad subiectum, quod respicit effectum. Ergo non consistit actio formaliter in ipso fluxu et tendentia, sed in ordine et relatione.

Confirmatur, quia actio remoto motu non est nisi relatio causae ad effectum, sed per motum vel per actionem, quatenus involvit motum, non potest constitui causalitas efficientis, ergo constituitur per relationem. Maior est D. Thomae 3. p. q. 41. art. 1. ad 2., ubi inquit, quod «remoto motu actio nihil aliud importat, quam ordinem originis, secundum quod a causa aliqua procedit». Et idem docet q. 45. art. 2. et 3. Minor probatur, tum quia salvatur actio sine motu, ut creatio, tum quia motus solum facit, quod actio respiciat passum, hoc enim transmutatur per motum, non vero quod respiciat effectum; formaliter autem actio debet esse ad effectum.

Alii auctores omissa ista causalitate relativa docent causalitatem efficientis consistere in ipsa actione, ut importat dependentiam seu emanationem a causa, quod est fieri effectus. Ita P. Suarez disp. 18. Metaph. sect. 10. n. 8., Conimbric. 2. Phys. cap. 7. q. 7. art. 2. et alii. Et fundatur in hoc, quia hoc fluere seu fieri est medium inter producens et productum, agens et effectum. Est etiam id, quo causa intrinsece attingit effectum, quasi via ad illum. Ergo habet totum, quod requiritur ad causalitatem causae efficientis; causalitas enim est id, quo constituitur agens in actu secundo, et ita debet mediare inter virtutem, quae est actus primus, et effectum.

Alii denique constituunt causalitatem efficientis non in ipsa actione secundum se, sed potius in ipso agere seu exercitio talis actionis, quod nihil est aliud quam ipsum subesse actioni ex parte causae. Ita plures auctores, qui citantur in Cursu Carmel. 2. Phys. disp. 10. quaest. ult. § 2., et Fonseca 5. Metaph. q. 13. sect. 2. et 3. Ratio est, quia causalitas causae est id, quo ultimate dicitur causa operari in actu secundo. Ergo non consistit in sola actione considerata, ut est exercite agens, seu in ipso exercere actionem; ibi enim est ultima ratio agendi, unde si actio separaretur ab omni subiecto, non diceretur aliquid efficere per illam. Ergo sola actio nisi sumatur exercite, non dicit ipsam causalitatem agentis.

PRIMA CONCLUSIO: Actio ut causalitas formalitate causandi non est relatio, sed aliquid absolutum et de praedicamento actionis.

Duas partes habet conclusio. Prima est negativa, quod non est relatio; secunda positiva, quod sit de praedicamento actionis. Et notanter dico esse causalitatem sub formalitate causandi, ut distinguamus a formalitate respiciendi; haec enim in causa relatio est.

PROBATUR ERGO PRIMA PARS, quia si formalitas actionis est relatio, vel est relatio secundum esse et de praedicamento relationis, vel de alio praedicamento tamquam relatio secundum dici. Si hoc secundum, oportet assignare, quodnam sit hoc praedicamentum. Et non invenitur aliud quam praedicamentum actionis, ut in secunda parte conclusionis ostendemus. Si primum, vel illa relatio fundatur in ipsa virtute causae, ut est in actu primo, vel ut est in actu secundo. Prima relatio non constituit causam actu causantem, sed causativam seu potentem causare, unde semper convenit ipsi causae, etiamsi actu non operetur, unde respicit effectum non existentem, sed futurum vel possibilem, quod non stat cum relatione praedicamentali. Secunda vero relatio supponit ipsam operationem seu actum secundum, quia super illam fundatur. Per ipsam autem relationem non accrescit nova ratio actualitatis sive activitatis ad effectum, sed pura respicientia ad illum. Pura autem respicientia non producit nec reddit effectum productum, sed respectum. Ergo tota formalitas causandi erat ante relationem in ipso actu secundo, licet non tota formalitas respiciendi, quia erat tota ratio, qua redditur effectus productus, non³ qua redditur respectus.

Nec obstat, quod aliqui concedunt causalitatem formalem supponere effectum productum, non tamen fundamentalem, quia ratione fundamenti causa est prior effectu, ratione autem relationis est simul cum illo. Sed contra est, quia id, quod supponit effectum productum et non est active producens, id est faciens transire de non esse ad esse et ponens extra causas, sed positum extra causas supponit, et sic pure respicit, non efficit. Formalissima autem ratio causalitatis efficientis est ponere extra causas. Ergo quidquid est praeter ponere extra causas, non pertinet formaliter ad efficientiam, sed ad respicientiam, et sic esse simul cum effectu non est proprium et formale causae, ut causa est, sed ut relativa.

SECUNDA VERO PARS conclusionis probatur, quia illa causalitas, ut ostensum est, non est de praedicamento relationis, neque potest esse de praedicamento quantitatis et qualitatis, loquendo de formali actione, quia quantitas et qualitas sunt termini actionis et motus, ut dicetur in 5. libro.⁴ Ergo erit de praedicamento actionis. Nam de aliis praedicamentis non est dubium. Nam substantia non est actio, sed agens, passio infertur ex actione et supponit illam, nec denominat agens, sed patiens, locus vero et situs et alia praedicamenta nihil habent pertinens ad constituendam efficientiam.

Sed tamen hoc intelligitur de actione creata; nam increata est extra praedicamentum et est ipsa substantia Dei. Similiter non intelligitur de actibus immanentibus, ut puro immanentes, non ut includunt virtualiter actionem transeuntem. Nam ut pure immanentes non sunt de praedicamento actionis, eo quod non important motum, sine quo non datur ordo ad passum, et actio sine ordine ad passum non est praedicamentum actionis, ut statim ex D. Thoma dicemus et amplius q. 14.⁵

SECUNDA CONCLUSIO: Actio non est formaliter causalitas agentis, secundum quod connotat motum seu ordinem ad passum, licet⁶ illum includat, ut est actio praedicamentalis, neque ut dicit fieri ex parte effectus passive acceptum, sed ut dicit actum secundum ipsius agentis, qui est ipsa emanatio seu fieri active, et secundum denominationem ab.

Pro huius intelligentia est advertendum, quod actio dicit ordinem seu connotationem ad effectum, ad passum et ad agens. In effectu importat fieri seu produci, in passo motum seu passionem, in agente actum secundum, id est transitum de otio ad operationem, quam D. Thomas dicit esse mutationem ipsius agentis in 2. dist. 1. q. 1. art. 5. ad 8.⁷ Et quidem ut denominetur agens, omnes istae connotationes requiruntur. Nihil enim denominatur agens ante terminum seu effectum; si enim agit, aliquid debet agere. Nec denominatur inferens passionem ante ipsam mutationem seu motum, nec denique agit, nisi sit in actu secundo agendi. Sed tamen per se et formaliter actio non constituit causalitatem, nisi ut tenet se ex parte agentis per ordinem ad effectum ut ad terminum, quia oportet, quod denominet agens causare et operari. Quodsi effectus requirat mutationem passi, etiam habebit motum adiunctum. Et hoc praecipue petit actio de praedicamento actionis, quia cum sit illativa passionis, oportet, quod dicat ipsum ab per modum motus. Et ita dicit S. Thomas in 1. dist. 6. q. 4. art. 3. ad 3.,⁸ quod «actio secundum quod est praedicamentum, dicit aliquid fluens ab agente et cum motu, et ideo non est in Deo actio, quae est praedicamentum». Itaque actio praedicamentum non solum dicit respectum ad effectum, sed etiam ad passum; contraponitur enim talis actio passioni. Ut autem est causalitas efficientis praecise, solum respicit effectum, quia solum hoc est causatum; motum vero solum respicit prout effectus mutat passum. Et sic in quantum causalitas solum respicit effectum terminative ut causatum et agens denominative ut causans. An vero etiam inhaesive sit in ipso agente in libro 3.⁹ dicemus.

Ex quo colligitur, quod causalitas agentis formaliter non potest explicari per ipsum fieri effectus, quia tale fieri explicatur passive et supponit facere active, ergo habent se ut causari et causare. Causalitas autem agentis formaliter non est causari nec tenet se ex parte effectus, sed ex parte causae, eo quod non est ipsa dependentia, a quo effectus dependet, sed actus secundus causandi, a quo dependet. Ergo causalitas non debet explicari formaliter per ipsum fieri ex parte effectus, sed active ex parte causae.

Colligitur secundo parum referre, quod actio explicetur per modum formae vel per modum exercitii. Ipsa enim forma actionis est forma exercitii agendi, sed significata in abstracto dicitur actio, in concreto vero dicitur agere seu operari. Idem est autem loqui de forma in concreto et in abstracto quantum ad substantiam, licet significantius significetur hoc exercitium causalitatis per ipsum agere. Et ita dicit D. Thomas in 3. Phys. lect. 4. circa finem,¹⁰ quod «motivum dicitur secundum potentiam, movens autem in ipso agere, in quantum agit actu».

AD FUNDAMENTUM SCOTI respondetur quod fieri seu fluxus, ut tenet se ex parte effectus passive, non constituit formaliter causam, sed ut tenet se ex parte ipsius causae, ut explicatum est. Sic enim est formalis ratio causandi, licet non sit formalis ratio respiciendi, et sic causalitas debet formaliter reperiri inter causam et effectum formalitate causandi, quod fit per ipsam actionem, non formalitate respiciendi, quod fit per ipsam relationem. Et quando dicitur, quod fluxus iste respicit causam ut terminum a quo, non vero per ipsum causa respicit effectum: negatur, quod per ipsum non respiciat effectum, non quidem respicientia purae relationis, sed respicientia causationis. Ita enim est a causa emanative, quod est ad effectum ut ad terminum causatum per talem emanationem. Et sic causare formaliter pertinet ad actionem, respicere formaliter ad relationem, licet id, quod est causare formaliter, sit respicere fundamentaliter. Et quando dicitur, quod fieri non est in causa, sed a causa, et sic non denominat illam intrinsece, respondetur, quod fieri, ut est ex parte effectus, non est in causa, sed in effectu, fieri autem per modum actionis ex parte causae denominative est in agente, quatenus ab eo emanat, sed entitative et inhaesive est in passo vel in effectu iuxta opinionem ponentium actionem in passo; sufficit enim, quod entitas actionis inhaereat in aliquo, non vero quod secundum omnem denominationem inhaereat. Si vero ponatur actio in agente, nulla est difficultas.

Ad confirmationem respondetur, dictum S. Thomae intelligi de causa, quae est in actu ultimo et secundo ad operandum. In tali enim causa remoto motu non datur fluxus aliquis seu actio per modum ultimae actualitatis, quia iam ista supponitur in causa, sed solum remanet ordo originis. Sed si causa non sit secundum se in actu ultimo, non solum indiget relatione, sed etiam actualitate, quae est fundamentum huius relationis, ut dicatur formaliter causare. Cuius ratio est, quia quando dicitur aliquid addere relationem, semper intelligitur de relatione fundata. Fundamentum autem istius relationis est actus secundus, non primus; unde posito actu secundo actio non addit nisi relationem. Quodsi iste actus secundus non possit haberi in causa nisi mediante aliqua mutatione causae, requiretur motus ad illam actionem, non ut causalitas formaliter, sed ut id, sine quo talis causalitas non habetur in tali causa, quae indiget mutatione, ut transeat de actu primo ad secundum.

AD FUNDAMENTUM SECUNDAE SENTENTIAE respondetur, quod ille fluxus seu fieri, ut tenet se ex parte effectus, non est formaliter causalitas, sed praesupponit illam, quia non se habet ut actualitas secunda sumpta active, sed ut effectus consequutus passive.

AD FUNDAMENTUM ULTIMAE SENTENTIAE respondetur, quod ratio actus ultimi operandi convenit tam ipsi agere in exercitio quam ipsi actioni, quia ipsa actio exercitium est agentis, et solum differentia est in modo significandi actionis; actio¹¹ enim significatur ut forma in abstracto ipsius agere ut exercitii in concreto.