Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Ex hac difficultate dependet alia, quae simul cum ipsa declarata manebit, scilicet an finis sit vera et physica causa. Habent enim se correlative causa et causalitas, et in tantum est vera et physica causa, in quantum veram et physicam causalitatem habet.

DUO AUTEM SUPPONIMUS in praesenti: Primum est omnes fere intelligere aliquid metaphoricum et improprie dictum intervenire in causalitate finis, tum quia id expresse docet Aristoteles 1. de Generat. textu 55.¹ inquiens, quod «id cuius gratia non est activum; nam sanitas non factivum est nisi secundum metaphoram». Tum quia finis non movet nisi prout in cognitione atque adeo modo intentionali, qui distinguitur a naturali et mobili. Tum etiam, quia finis movet ut terminus, in quem ponderat actio, ut ibi terminetur, non ut principium actionis. Unde ut reddatur principium, oportet extrahi a realitate existentiae ad obiectivam apprehensionem. Tum denique, quia finis movet alliciendo et attrahendo. Attractio autem non est propria motio, quia motio est transitus aliquis, illa autem attractio solum est convenientia et sympathia unius ad alterum, ut trahatur ab illo, quod non nisi translative dicitur motio.

Secundo suppono, quod, ut latius dicemus seq. art., causalitas finis se extendit tam ad operantem quam ad eius effectus, licet diversimode. Nam effectus et actiones agentis respicit finis ut causata a se, agens autem seu operans ut mobile a se. Et ita dicit D. Thomas q. 5. de Potentia art. 1.,² quod «finis non est causa, nisi secundum quod movet efficientem ad agendum». Unde et finis dicitur causa causarum, quia movet alias causas ad agendum.

Et ratio est, quia agens non operatur nisi ut determinatum ad aliquid, quod operetur, alias a casu et per accidens operabitur. Determinatur autem a fine, qui est terminus, in quem tendit agens. Ergo motio finis ita debet respicere actiones et effectus ut rem causandam, quod etiam ipsum agens respiciet tamquam mobile, quod determinat, ut operetur. In ipsis autem agentibus, quia alia sunt exequentia, alia imperantia et dirigentia, finis non potest immediate movere illud agens, quod est pure executivum et cognitione carens, sed illud, quod se dirigit et movet in finem, a cuius directione executiva agentia moventur. Non enim bonitas finis potest movere nisi aliquem appetitum. Appetitus autem vel est innatus vel elicitus. Innatus debet esse directus ab aliquo dirigente ipsum in finem, quia ipse non se dirigit. Elicitus autem supponit cognitionem, in hoc enim consistit, quod sit elicitus. Et sic prima motio finis debet esse in appetitum se dirigente in finem, deinde in agentia, quae sunt directa ab alio, quia omne, quod est directum non a se, supponit aliud, a quo dirigatur, cum non sit processus in infinitum, oportet venire ad aliquod, quod se dirigat in finem, et hoc est appetitus rationalis.

DIFFICULTAS ERGO PRAESENS ad hoc solum reducitur, ut explicemus, quid sit vere et proprie illud, quod metaphorice et improprie vocamus motionem in causalitate finis. Oportet enim, quod sit vera causalitas et propria, licet sit metaphorice actio seu motio, sicut Christus dicitur leo metaphorice propter fortitudinem, non quia sit in eo metaphorice fortitudo, sed est metaphorice leonina, vere autem divina. Similiter finalizatio metaphorice dicitur motio, vere autem causalitas finis, et inquirimus, quid sit illud vere.

Varie circa hoc sentiunt AUCTORES. Principales autem sententiae reducuntur ad quinque: Prima asserit consistere in qualitate, nempe in aliquo actu intellectus vel voluntatis, scilicet cognitione excitante vel volitione aut intentione ipsius finis. Ita Cabero hic tract. 2. disp. 6. dubit. 3.

Secunda asserit esse ipsam actionem agentis, praesertim voluntatis operantis, quae actio sub respectu egresionis et dependentiae ab agente dicitur actio, sub dependentia a fine est finalizatio. Quid sit autem ista dependentia a fine restat explicandum. Ita Suarez disp. 23. Metaph. sect. 4., Rubius 2. Phys. tract. de Causa finali q. 3. n. 30., Carmel. hic disp. 14. q. 5. § 2. et plures thomistae ad 1. 2. q. 1. art. 1. Et ad idem reducitur sententia scotistarum, quod causalitas finis fundamentaliter sumpta est idem cum actione voluntatis, qua eligit vel imperat media, formaliter vero est relatio distincta a relatione causae efficientis, sicut ipse finis distinguitur, et haec subiectatur in ipsa causa et terminatur ad effectum. Ita Fuente 2. Phys. q. 7. diffic. 3. art. 2. Sed mirum est, quod fundamentum huius relationis dicitur esse ipsa actio efficientis, et tamen subiectari dicitur in ipso fine. Quomodo ista cohaerent, cum relatio numquam separetur a fundamento?

Tertia sententia dicit causalitatem finis esse aliquid medium inter finem et finalizatum resultans a fine, sicut actio est medium inter efficiens et effectum. Quam sententiam placuisse quibusdam recentioribus referunt Fonseca et Conimbric. Sed neque ipsi videntur ab ea abhorrere. Nam Fonseca 5. Metaph. cap. 2. q. 10. sect. 3. et 4., Conimbric. 2. Phys. cap. 7. q. 6. art. 2. dicunt causalitatem finis esse modum ipsius finis, licet ab eo realiter indistinctum. Et q. 21. art. 3. ad 2. inquiunt actionem ipsius intellectus proponentis voluntati finem praecedere causalitatem finis, et sic non ponunt in actione veritatem huius metaphoraе.

Quarta sententia non distinguit causalitatem finis a bonitate ipsius finis nisi secundum quamdam moralitatem, quatenus bonitas finis attrahit et intentionaliter efficit, ut effectus agentis intuitu eius fiat et sic ab eo pendeat. Ita Aegidius lib. 1. de Fine in communi q. 6. art. 6. § 3. Quod totum non videtur differre ab excitatione et propositione obiecti per intellectum, ut docet prima sententia.

Ultima sententia constituit causalitatem finis in quodam conflato ex causalitate physica et morali: physica, quatenus dependentia finalizati a fine realis est; moralis autem, quatenus dependet saltem tamquam a conditione ab existentia obiectiva et intentionali. Ita Araujo 8. Metaph. q. 9. art. 2.

SIT UNICA CONCLUSIO: Metaphorica motio, qua finis dicitur causare secundum veritatem, est primus amor finis ut passive pendens ab appetibili, non ut active elicitus a voluntate.

Haec conclusio unum supponit et alterum declarat. Supponit, quod causalitas finis, licet metaphorice sit motio, vere tamen esse causalitatem realem, quia alias si totum, quod datur in causalitate finis, esset metaphoricum et nihil reale, finis non esset vera causa physica, cum tamen sit praecipua et prima causarum, imo per excellentiam est id, cuius causa seu cuius gratia cetera fiunt. Ergo si nullam veram causalitatem habet, vera causa non est.

Quod vero explicanda sit causalitas finis per ipsum appeti et amari passive, quod in re est ipse amor a voluntate elicitus, non ut a voluntate elicitive, sed ut ab ipso pondere appetibilis passive, sumitur ex D. Thoma q. 22. de Veritate art. 2.,³ ubi inquit, «quod sicut influere causae efficientis est agere, ita influere causae finalis est appeti et desiderari». Et 1. Contra Gent. cap. 75. ratione 5. inquit, «quod causalitas finis in hoc consistit, quod propter ipsum alia desiderantur, et ita quanto finis est perfectior et magis volitus, tanto voluntas volentis finem ad plura extenditur». Et 1. 2. q. 28. art. 6. inquit, «quod omne agens agit propter finem aliquem, finis autem est bonum desideratum et amatum unicuique, ergo manifestum est, quod omne agens agit quamcumque actionem ex amore aliquo». Sentit ergo D. Thomas, quod influxus et causalitas finis mediante amore diffunditur, neque enim bonitas finalizans diffunditur realiter, id est non per sui propagationem et alterius boni productionem, sed per sui affectum et ordinationem in ipsum bonum. Idem expressit Scotus q. 4. prologi § Aliter dicitur,⁴ ubi inquit, «quod finis non est causa, nisi in quantum amatus et desideratus movet efficiens ad efficiendum».

RATIO CONCLUSIONIS EST, quia finis finalizat in quantum appetibile et bonum. Bonum autem est id, quod omnia appetunt, ut definit Philosophus.⁵ Ergo si actio appetibilitatis est causa, reductio eius in actum erit formalis causalitas, appetibile autem formaliter reducitur in actum per actualiter appeti; propria enim actualitas appetibilis est appeti actu. Item quia finis non finalizat nisi prout in intentione, ergo eius causalitas intra ipsam voluntatem esse debet, non in aliquo extra voluntatem. Neque apparet aliud quam actus ipse voluntatis, quo redditur finis amatus. Nam quidquid aliud est, sive habitus aliquis sive potentia voluntatis, minor actualitas est, quam ad actualem influxum requiratur. Alii vero actus posteriores isto amore causati sunt a fine potius quam causalitas eius. Imo ipsemet amor finis ut elicitus a voluntate est causatus a fine, ut autem passive pendens ab ipso pondere appetibilis causalitas finis est, ut statim magis explicabitur.

Ut autem hoc radicitus percipiatur, advertendum est amorem seu appetitum actualem pendere a duplici principio, scilicet ab appetibili ut attrahente et efficiente appetitum, quod explicatur per modum cuiusdam ponderis seu spirationis inclinantis iuxta illud Augustini:⁶ «Pondus meum amor meus, eo feror quocumque feror». Et sic voluntas fit ponderosa ex ipsa coniunctione et immutatione appetibilis. — Secundo pendet amor ab appetente seu voluntate eliciente, quando est appetitus elicitus, sicut quando est innatus pendet ab instituente naturam et dirigente in finem. Et quidem ille actus seu amor, ut est actus seu operatio causae, respicit ipsam ut efficientia seu actio. Ut vero pendet ab obiecto, adhuc fundat duplicem habitudinem: Aliam specificationis, quae proprie respicit ipsum ut obiectum per modum specificativi et pertinet ad genus causae formalis extrinsecae. Alia est habitudo finalizationis, quatenus actus ille, etiam postquam est specificatus, respicit alterum, cuius intuitu et gratia fiat, vel si intuitu sui fit, in se habet rationem finis distinctam a ratione obiecti. Itaque dependentia actus ab obiecto est communis tam obiecto, qui est finis, quam qui non est finis, et solum consistit in dependentia ab ipso ut determinante speciem actus. At vero finis non constituit speciem, sed movet agens ad exercitium actionis, et quia non potest exercere actionem nisi per aliquam inclinationem, quae generaliter dicitur appetitus, neque inclinatio potest tendere nisi ad aliquid certum, prius necesse est, quod reddatur inclinatio proportionata respectu illius termini, in quem tendit. Et illa proportio seu immutatio reddit inclinationem quasi coniunctam ipsi appetibili. Et sic inclinatio ponderosa facta tendit in finem, et quanto plus facit aliquod bonum ponderare in plures actiones, tanto universalior et perfectior finis est, et si facit ponderare in omnes, tunc est ultimus finis et dicitur appeti et diligi toto corde, imo et amari caritate, quia caritas addit super amorem communiter dictum aestimationem rei volitae quasi magni et cari pretii, ut dicit S. Thomas 1. 2. q. 26. art. 3. Quare haec immutatio seu pondus appetibilis in voluntate in re per actum amoris fit. Sed quatenus est perfecte a voluntate, dicitur elicita voluntatis et effectus finis, quatenus vero est ab appetibili et subordinatur ei ad amandum, est causalitas finis; finis⁷ enim est ipsum appetibile, et ab eo causalitas finalis esse debet. Et secundum hanc rationem est ab obiecto proposito et praecedit rationem eius ut est a voluntate elicitive, sicut spiratio amorem perfectum, dictio intellectionem.

Et hoc ipsum agnovit D. Thomas in loco nuper cit. art. 2., ubi inquit, «quod appetibile dat appetitui primo quidem quamdam coaptationem ad ipsum, quae est quaedam complacentia appetibilis, ex qua sequitur motus ad appetibile, et ex ista immutatione appetitus ab appetibili amor nominatur passio». Et solutione ad 3., cum obiecisset, quod amor non importat ipsum motum appetitus, sed principium motus, et sic non est passio et motus, respondet, «quod amor etsi non nominat motum appetitus tendentem in appetibile, nominat tamen motum appetitus, quo immutatur ab appetibili, ut ei appetibile complaceat». Praecedit ergo immutatio complacentiam, quia immutatur, ut placeat, et sic est causalitas finis, quia redditur appetibile actu amatum seu appetitum, non denominatione extrinseca sumpta ab actione amandi, sic enim consequitur illam, et non est aliquid reale, sed ab immutatione, qua redditur appetibile coniunctum ipsi appetitui et appetitus ille coaptatus ipsi appetibili; et sic ipsum appetibile se habet ut gravitas et pondus voluntatis, tam respectu sui quam aliorum. Et convenienter sic ponitur causalitas finis, quia finis est causa movens modo immobili, non se movens, sed alia immutans, ut patet 12. Metaph. textu 37.,⁸ lect. 7. apud D. Thomam.⁹ Et ita causalitas eius non debet quaeri in ipso met fine neque in aliquo motu ab eo egrediente, sed in ipso effectu eius, scilicet in ipso amore, qui est effectus et causalitas finis secundum diversas habitudines et considerationes, sicut etiam quia Deus immobiliter operatur seipso, est actus ultimus operandi, actio autem operata ad extra est effectus Dei, et non aliquid medium inter effectum et causam.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

PRIMO obicies: Nullus effectus potest coincidere cum sua causalitate, siquidem causalitas est ratio influens in effectum et ipse exitus rei causatae. Sed amor est effectus finis, etiamsi sit primus, quo finis amatur, quia ab ipso fine allicitur et determinatur voluntas ad amandum finem. Ergo ipse amor non est causalitas finis, sed causatum.

SECUNDO: Finis per cognitionem propositus excitat appetitum ad amorem. Ergo ante ipsum amorem habet causare et habet causalitatem, scilicet excitationem ipsam.

Antecedens constat, quia voluntas in amore finis dependet essentialiter a propositione et ostensione obiecti, ergo aliquid influit obiectum seu finis in illum amorem, et sic ante actum voluntatis finis habet causalitatem, ergo non consistit in solo amore.

TERTIO: Quia ratio finis ut causet, est realis eius appetibilitas, et non intentionale esse apprehensionis, ergo causalitas debet esse aliquid reale correspondens isti rationi formali, alias si causalitas realis non est, ipsa causa finalis non erit. Sed esse actu amatum seu appetitum non est aliquid reale, sed extrinseca denominatio, ergo non potest esse causalitas vera finis, sicut neque ipsum esse cognitum.

QUARTO: Quia causalitas finis est moralis et motio quaedam metaphorica. Sed moralis causalitas non est aliquid positivum emanans a causa, alias esset aliquid physicum, et non morale, et realis motio, non metaphorica. Ergo non est ipse actus voluntatis seu amor etiam prout pendet a fine. Nam illa dependentia a fine vel est realis et physica vel non. Si non, ergo prout sic non dependet realiter a fine, nec causalitas finis aliquid reale est. Si vero est dependentia physica, cur non dicetur realis motio, sed metaphorica etiam prout pendet a fine?

QUINTO: Ista actio voluntatis est etiam causalitas efficientis, et sub ea ratione, qua efficientis est, non est causalitas finalis, sed potius effectus ipsius finis, alioquin confunderentur istae causalitates, si sub ea ratione, qua est causalitas efficientis, esset causalitas finis. Ergo aliquid debet dari praeter rationem actionis, ut reddatur causalitas finis, quia si nihil amplius additur, una formaliter erit altera. Illud autem, quod additur, debet esse aliquid reale, saltem ut modus, et sic oportet explicare, quid sit, et frustra confugiemus ad motionem metaphoricam, si datur realis modus praeter modum actionis et causalitatis efficientis, qui tamen non potest procedere a fine, cum finis quandoque realiter non existat, apprehensio autem solum se habet ut conditio, non ut ratio causandi.

ULTIMO: Finis operatur alliciendo et attrahendo voluntatem, ut velit, ergo causalitas non potest esse volitio, quia per volitionem non allicit ad volendum, sed iam est allecta, ergo non est causalitas alliciendi.

AD PRIMUM respondetur, quod amor secundum diversas considerationes est causalitas et effectus finis. Nam ut active elicitur ab appetitu, est effectus finis, gratia enim finis operatur voluntas, alias non amaret finem propter finem, quod esset non habere illum pro fine. At vero iste amor finis ut passive se habet ad obiectum appetibile, quatenus connaturalizatur illi, et accipitur a voluntate ut pondus suae inclinationis immutans ad complacendum, sic est causalitas finis et ratio appetendi et exequendi alia; de quo amplius dicemus solutione ad ultimum.

AD SECUNDUM respondetur, quod ipsa cognitio seu obiectum ut cognitum causat amorem, et amor pendet ab illo secundum duplicem considerationem, et ut actus, quatenus actio elicita est a voluntate, et ut causalitas, quatenus passiva quaedam immutatio et connaturalitas est ipsius appetibilis in appetitu, et prout causalitas dependet et causatur a fine excitante per cognitionem immediate per seipsam, sicut actio et omnis alia causalitas a sua causa est immediate per seipsam. Ut autem ille amor est actio elicita, causatur a fine tamquam effectus mediante ipsa immutatione appetitus passiva ab¹⁰ obiecto proposito, quae est ipsius finis causalitas. Quomodo autem ista passiva immutatio appetibilis erga appetitum praecedat amorem, ut actio est, statim explicabimus.

AD TERTIUM respondetur causalitatem finis esse realem, prout ly reale distinguitur contra ens rationis, non prout distinguitur contra ly intentionale. Oportet enim, quod finis causet mediante cognitione ut proponente et movente voluntatem, quae motio intentionalis est, vere tamen in re existens et verum effectum habens in voluntate, scilicet amorem, non solum ut elicita actio voluntatis, sed etiam ut passio est ab appetibili. Et quando dicitur, quod esse amatum est extrinseca denominatio, distinguo: in obiecto ad extra esse amatum est denominatio, concedo, in ipso vero affectu interiori esse amatum, quod est idem atque ipsum appetibile esse coniunctum voluntati, et spirare seu ponderare in illa ad amorem sui et aliorum, sic nego. Vere enim effectus ab appetibili ipso pendet et determinatur, et hoc vocatur amor passive, scil.¹¹ affectus ipse ut a pondere obiecti dependens.

Quodsi instes: Nam passio est posterior actione, ergo non potest causalitas finis esse amor ut passio et effectus eius ut actio, cum causalitas sit prior effectu, non ad ipsum consecuta. Respondetur, quod passio consecuta ad actionem non potest esse causalitas finis, sed effectus, multo magis quam ipsa actio, ad quam talis passio consequitur. Et sic amor ut est actus immanens receptus passive in voluntate, postquam elicitur ab ipsa, non est causalitas finis, sed effectus. At vero id, quod dicimus esse causalitatem finis, est passio seu spiratio appetibilis in appetitu, quae influit in elicientiam amoris perfecti, quatenus redditur appetitus immutatus ab appetibili seu determinatus et quasi ponderosus factus ab appetibili, ut tendat in ipsum et in alia propter ipsum. Et sic dicit D. Thomas 1. 2. q. 26. art. 2., quod prima immutatio appetitus ab appetibili vocatur amor. Unde talis passio non est illata ex actione, sed actus ut spirans, id est, ex vi obiecti ponderans et dans principium actionis seu inclinationis, quae est amor perfectus, ut docet ibidem S. Thomas solutione ad 1. Et inde infert ibidem art. 3. ad 4., quod magis homo in Deum potest tendere per amorem passive quodammodo ab ipso Deo attractus, quam ad hoc eum propria ratio possit ducere. Quare ista immutatio potentiae ab obiecto sine elicientia actus non est, imo¹² realiter et identice est ipse actus elicitus, sed ut a potentia elicitur, perfecte et consummate est elicientia amoris, ut ab obiecto coniungente se voluntati per actum, ut spiratio est et pondus obiecti et a propositione obiecti pendens, sic dicitur passio, non quidem secuta ex actione, sed spirata ab obiecto et voluntate, ut amoris actus perfecte eliciatur.

AD QUARTUM respondetur, quod causalitas finis est metaphorice actio, ut dicit Philosophus 1. de Generat. textu 55.,¹³ sed non metaphorice est causalitas, sicut iam supra dictum est. Quatenus ergo vera causalitas est, veram quoque et realem mutationem importat, et identice est idem cum actu amoris; est¹⁴ enim spiratio, quae non distinguitur ab amore, sicut neque dictio in intellectu a cognitione. Formaliter autem est vera dependentia ab ipso appetibili ut spirante, ratione cuius dicitur moralis motio, sed vera dependentia.

AD QUINTUM respondetur, quod causalitas finis non est ipsa causalitas efficientis formaliter, sed identice. Id autem, quod formaliter addit, est vera et realis dependentia ab obiecto, non quatenus specificante, sed quatenus spirante et appetitui se coniungente, ut ponderet et inclinetur in alia. Et sicut actus intellectus pendet a virtute intellectiva efficienter et a praesentia obiecti formaliter, et tamen vere dependet ab obiecto in suo genere, ita quod assimilatur illi terminus cognitionis, sic amor ille et pendet a potentia eliciente et ab obiecto ponderante seu spirante inclinationem ad obiectum. Et hoc non facit obiectum nisi coniunctum et coaptatum ipsi appetitui, et talis coniunctio seu dependentia et ordo ad appetibile aliquid reale est in ipso effectu ut dependente ab appetibili, et sic est causalitas finis, quia communicat voluntati pondus et inclinationem ut ratione sui cetera appetantur.

AD ULTIMUM respondetur verum esse, quod finis attrahit et allicit voluntatem, et haec attractio est ad hoc, ut voluntas velit. Sed in illa volitione sunt duo: Alterum, quod est causatum a fine, alterum, quod est ratio causandi. Neque est mirum, quod causalitas identificetur cum causato, quia etiam actio identificatur cum effectu. Id ergo, quod elicientiae seu actionis est in illa volitione, est causatum a fine, quod vero coaptationis et coniunctionis est cum appetibili seu ordinis ad ipsum, quo redditur ponderans in appetitu, ut inclinetur ad se et ad alia, hoc dicitur attractio per modum causalitatis ad actum, ut explicatum est. Unde¹⁵ ista attractio et causalitas identice et realiter est ipse actus amoris, formaliter est ordo seu dependentia ipsius ab obiecto appetibili proposito ut ponderante in voluntate.