Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Cuiuslibet causae consideratio consistit in quatuor, scilicet quid sit actus primus seu constitutivum talis causae et quibus conveniat; secundo, quid sit actus secundus seu causalitas; tertio, quae sit conditio requisita ad causandum; quarto, quid sit eius effectus et causatum.

Circa primum SUPPONENDA EST definitio causae materialis tradita a Philosopho in hoc libro cap. 3.,¹ quod «causa materialis est, ex qua fit aliquid, cum insit». Quam definitionem explicamus sic, quod per illam distinguitur causa materialis a privatione, ex qua etiam fit aliquid, sed non tamquam ex eo, quod inest et permanet, sed quod non manet neque est; transit enim privatio et succedit forma. Cur autem definiat Philosophus materiam per id «ex quo aliquid fit», non per id «in quo aliquid recipitur»? Ratio videtur esse, ut complecteretur omnia, ad quae se extendit causalitas materiae. Ex materia enim fit compositum, et fit forma; sed compositum non recipitur, forma vero recipitur. Unde per ly fieri complectebatur formam et compositum, per ly recipi solam formam, quae tamen ex eo, quod fit ut quo, et non ut quod, recipitur. Quodsi aliqua forma non fit ex materia, ut anima rationalis, tamen adhuc pertinet ad istam definitionem, quia licet non fiat nec dependeat in esse a materia, dependet quoad statum tamen informandi et communicandi se materiae.

Hoc supposito dicimus, quod actus primus causandi materialiter potest inveniri: Primo, in materia prima respectu formae; secundo, in materia et forma unitis respectu suppositi² totius; tertio, in ipso toto respectu accidentium; quarto, in uno accidente respectu alterius, sicut quantitas respectu coloris, potentia cognoscitiva respectu cognitionis; quinto, in dispositionibus respectu formarum ad quas disponunt.

DE MATERIA respectu formae constat ex supra dictis q. 3.³ Quod vero PARTES materialiter se habeant ad totum, quatenus trahuntur ad eius esse ab eoque actuantur, docet pluribus locis S. Thomas, ut in 3. p. q. 90. art. 1. et 1. p. q. 7. art. 3. ad 3. et q. 65. art. 2. Idque etiam explicat ex Philosopho 2. Phys. lect. 5. circa textum 31.,⁴ ubi inquit, quod «licet partes speciei, quae ponuntur in definitione, comparentur ad suppositum per modum causae formalis, tamen ad ipsam naturam, cuius sunt partes, comparentur ut materia. Nam omnes partes comparantur ad totum ut imperfectum ad perfectum, quae quidem est comparatio materiae ad formam». Ubi apparet, quod partes non dicuntur simpliciter causa materialis totius, sed modum materiae habere, quatenus considerantur ut imperfectae respectu totius, in quo perficitur compositio.

De causa vero materiali ACCIDENTIUM non pertinet ad praesens disputare, an immediate subiectentur in toto vel in materia; de hoc enim in libris de Generat. q. 9.⁵ Deo dante agemus. Sed in praesenti sufficit advertere, quod, sive subiectentur in toto sive in materia, subiectum quod et ratio sustentandi accidentia debet esse ipsa substantia, quia sola ipsa debet esse per se, et hoc est sustentativum accidentium. Ceterum non omnia accidentia aeque immediate recipiuntur in substantia, sed aliqua sunt, quae immediate recipiuntur, ut quantitas in corpore, potentiae operativae in anima. Alia vero sunt, quae mediantibus istis recipiuntur, sicut actus vitales et habitus operativi mediantibus potentiis, et figura vel color mediante quantitate. Quod ex eo contingit, quia unum accidens habet connexionem cum alio taliter, quod nisi supponat illud, non potest convenire subiecto, sicut actus vitalis cum sit actus secundus, non potest convenire subiecto, nisi supponendo potentiam, quae est actus primus. Quam doctrinam ex D. Thoma 1. 2. q. 7. art. 1. ad 3. et quaest. unica de Virtutibus art. 3. ad 2.⁶ retulimus in Logica q. 15. art. 5.⁷

Statim vero se offerebat difficultas ex illo vulgari axiomate, «quia actus et potentia sunt in eodem genere», quod ex Aristotele communiter admittit D. Thomas, praesertim 1. p. q. 54. art. 3. et q. 77. art. 1., ut inde ostendat potentias operativas non esse substantias, quia actus, ad quos ordinantur, accidentia sunt. Videtur autem in praesenti instari illud axioma, cum dicamus substantiam immediate esse potentiam receptivam accidentium.

De hoc autem axiomate variae explicationes a diversis traduntur, de quo videri potest P. Suarez disp. 13. Metaph. sect. 3., et nos aliquid attigemus seq. quaest. Breviter dicimus illud axioma intelligi de potentia et actu per se et essentialiter ordinatis, ut quando actus specificat potentiam et ab illa pendet in proprio esse, sicut materia et potentia operativa ad operationem seu actum, a quo specificatur. In his enim bene valet, quod actus et potentia sunt in eodem genere, quia si actus specificat potentiam et trahit ad suam speciem, consequenter utrumque debet manere sub eodem genere. Actus⁸ vero specificatur ab obiecto extrinseco, quod potest esse alterius generis. Sed ille actus specificatur ut actus, non ut potentia; nos autem loquimur de potentia et actu. At vero substantia non specificatur neque essentialiter pendet ab accidente, sed e converso. Unde non oportet, quod talis potentia et actus sint in eodem genere, quia unum est specificativum alterius.

Denique, loquendo de CAUSA DISPOSITIVA, etiam reducitur ad causam materialem respectu formae, ad quam disponit. Unde dicit D. Thomas 2. 2. q. 27. art. 3., «quod ad materialem causam reducitur dispositio». Et in 4. dist. 17. q. 2. art. 5.⁹ docet, quod «dispositio reducitur ad causam materialem, si accipiatur dispositio, quae disponit materiam ad recipiendum, secus autem de dispositione agentis ad agendum, quia illa reducitur ad genus causae efficientis». Imo etiam ad rationem causae formalis reducitur a D. Thoma in 4. dist. 2. q. 2. art. 1. quaestiunc. 1. ad 2.,¹⁰ ubi dicit, quod «dispositio reducitur ad genus formae, ad quam disponit». Et non mirum, quod omnes istas reductiones dispositio habeat, quia est medium deserviens efficienti, ut agat, materiae, ut determinetur et praeparetur ad formam, formae ut termino, ad quem tendit et a quo specificatur, et sic secundum varias considerationes ad diversas causas reducitur sicut medium, quod participat de extremis et ad extrema reducitur. De quo etiam videri potest D. Thomas q. 28. de Veritate art. 8.¹¹

Unde constat inefficaciter aliquos probare, quod dispositio non pertinet ad causam materialem, quia non recipit formam, sed sola materia patitur illam. Quod vero praeparet materiam, non pertinet ad causam materialem, quia hoc vel fit expellendo oppositam dispositionem, et hoc facit formaliter, non efficienter, et hoc facit efficienter, non materialiter. Nihilominus haec probatio solum est contra hoc, quod dispositio sit causa materialis principaliter et per modum subiecti; sic enim constat, quod dispositio non recipit formam. Non tamen probat, quod reductive non pertineat ad genus causae materialis, quatenus praeparatio materiae non solum fit tollendo oppositam dispositionem, qui est effectus secundarius et negativus, sed etiam indifferentiam et potentialitatem materiae positive determinando ad hanc formam potius quam ad aliam. Materia autem sic determinata materialiter recipit formam, et ita illa determinatio materiae ad eandem causam materialem reducitur.

CAUSALITAS MATERIAE.

Multiplex et varia est circa hoc AUCTORUM SENTENTIA. Cum enim materia causet dupliciter, scilicet in fieri, quando primo res generatur et materia per immutationem sui recipit formam, et in facto esse, quando per modum compositionis cum forma constituit totum, quia utrobique est dependentia a materia ut a principio causante, dividuntur valde auctores in assignando causalitatem materiae, quae pro utroque deserviat.

Unde aliqui, ut Conimbric. 2. Phys. cap. 7. q. 6. art. 2. et q. 8. art. 1., assignant duplicem causalitatem materiae, aliam circa formam, aliam circa compositum, quae solum ordine sunt una causalitas, non formaliter. Et dicunt hanc causalitatem esse modum superadditum materiae. Alii, ut P. Suarez disp. 13. Metaph. sect. 9., tenent, quod causalitas materiae respectu formae, si sumatur in fieri, est ipsa generatio seu unitio ut pendens a materia, causalitas vero in facto esse dicit, quod est ipsa unio. Et istas causalitates dicit esse distinctas ex natura rei, sicut generatio distinguitur a forma et unitio ab unione. Alii solam actionem agentis, quatenus ex receptione educitur forma, dicunt esse causalitatem materiae, nec aliam requirendam esse. Ita Cabero hic tract. 2. disp. 3. dub. 2., qui addit causalitates istas formae et materiae constitui in actu secundo per connotationem effectus existentis. Alii explicant causalitatem materiae per receptionem formae. Sed quia hoc ipsum inquirimus, scilicet quid sit receptio formae, dicunt aliqui consistere hoc in influxu in formam per modum passionis, qui in re non distinguitur ab actione efficientis, in compositum vero per modum unionis. Ita Martinez 2. Phys. q. 3. notab. 3. Alii denique existimant hanc receptionem seu causalitatem materiae non esse aliud quam exhibitionem sui ad formam, et sic non distingui causalitatem materiae ab ipsa materia. A qua sententia non discedunt Scotistae, qui iuxta sententiam Doctoris subtilis dicunt causalitatem materialem fundamentaliter esse aliquid absolutum non distinctum ab ipsa entitate materiae, quia per suam entitatem causat compositum, formaliter vero in actu secundo dicere respectum ad causatum, quia formaliter constituitur causa per respectum. De quo videri potest Fuente 2. Phys. q. 3. diffic. 2. art. 1.

NIHILMINUS DICENDUM EST, quod causalitas materiae est concursus passivus, a quo forma dependet sive in essendo sive in informando, qui nihil est aliud realiter quam ipsa passio illata ab agente, non prout ab agente, sed prout in materia et ex materia, et ista causalitas servit tam ad formam quam ad compositum.

Deducitur ex Philosopho 3. Phys. textu 19.¹² et ibi D. Thomas lect. 5.,¹³ ubi dicitur, quod «actio est actus activi et passio actus passivi»; ergo passio constituit passum in actu secundo. Et in 1. Contra Gent. cap. 17. dicit, «quod materia non fit causa in actu, nisi secundum quod alteratur et movetur». Actualis ergo causalitas materiae est immutatio eius recipiens formam. Et 8. Metaph. lect. ult.¹⁴ inquit, quod «nulla est causa faciens unum ea, quae sunt composita ex materia et forma, nisi quod movet potentiam in actu».

Et explicatur haec sententia, quia materia dicitur causa in actu primo, in quantum est potentia receptiva formae, ut actuata per formam constituit compositum, quod resultat ex tali coniunctione materiae et formae. Sed potentia receptiva non potest aliter concurrere, quam ipsa potentialitate ut passive se habente, quia potentialitas formaliter opponitur actualitati, quae vel actuando vel agendo causat in actu secundo. Ergo potentialitas causare debet passive se habendo. Passio ergo, a qua dependet forma, ut sit in materia, est concursus seu causalitas eius in actu secundo. Sed constat, quod passio est immutatio ipsius subiecti pendens quidem ab agente ut illata ex actione, sed orta ex materia et in materia ut ex patiente et recipiente; ergo ipsa est causalitas materiae.

Deinde PROBATUR EADEM PARS, quia passio ista seu mutatio et passivus concursus habet materiam pro principio passivo et formam pro termino et est ratio, per quam dependet forma a materia, et non convenit alteri quam materiae causare per illam. Ergo habet omnia requisita, ut sit causalitas materiae.

Primum patet, quia passio non innascitur ex solo agente, sed etiam ex potentia subiecti; agens enim, quod nullum habet subiectum, nullam infert passionem, ergo passio habet pro principio ipsum subiectum seu materiam. Secundum patet, quia ista passio seu concursus passivus facit aliquid de novo esse in materia, ergo terminatur ad aliquid receptum et positum in materia, quod non est aliud quam forma; ergo terminatur ad formam. Tertium vero constat, quia in tantum dependet forma a materia, sive in essendo sive in informando, in quantum forma, quae est in potentia materiae, reducitur in actum ut recepta in materia, et non extra ipsam. Ergo haec dependentia formae a materia fit mediante mutatione materiae de potentia in actum; sic enim actu pendet forma a materia subiective, in cuius potentia antea erat obiective. Ergo mediante mutatione materiae passiva et reducta de potentia ad actum pendet forma a materia, et consequenter causatur ab illa. Quartum denique constat, quia agentis propria datur causalitas, quae est actio, formae causalitas, quae est actuatio. Neutri ergo propria est passio, sicut materiae, licet unio communis sit materiae et formae secundum denominationem uniti et coniuncti, non susceptivi.¹⁵

Quod vere iste concursus passivus materiae deserviat etiam ad causandum in facto esse tam formam quam compositum, CONSTAT. Nam quod attinet ad formam, ipsamet passio seu mutatio, qua primum facta est et coniuncta materiae, manet in facto esse per continuationem eiusdem formae ut receptae¹⁶ in materia, sicut actio manet in facto esse in effectu, quamdiu in eo manet existentia, qua est productus. Unde in Logica q. 17. art. 3. circa tertiam difficultatem¹⁷ diximus ex D. Thoma fundari relationes causae et effectus in ipsa actione et passione, non prout considerantur in fieri tantum, sed in facto esse, hoc est, prout relinquitur aliqua determinatio ex ipso fieri actionis et passionis in rebus. Ergo manet ipsa passio in facto esse virtualiter, et sic manet causalitas materiae erga formam. Et hoc ex ipsa natura motus deducitur, quia, ut D. Thomas advertit 3. Phys. lect. 2.,¹⁸ res, quae movetur, est in potentia ad duos actus, scilicet ad actum imperfectum, qui est motus, et ad actum perfectum, qui est terminus motus. Sic ergo materia eadem causalitate respicit formam per passionem in fieri et cum est in termino motus, in facto esse, quia licet cesset motus, manet tamen terminative in suo termino. Eadem autem causalitas, quae respicit formam in fieri et in facto esse, necessario attingere debet compositum, quia ex ipsa communicatione et coniunctione materiae et formae necessario compositum resultat. Ergo causalitas, quae attingit formam coniungendo illam passivae, consequenter debet attingere compositum, neque est necesse multiplicari causalitates.

QUODSI OBICIAS: Nam materia et forma causant mediante unione ipsum compositum, ergo etiam mediante eadem materia causabit formam et e contra; siquidem eadem est causalitas materiae erga compositum et erga formam. Item materia causat per modum causae intrinsecae; est enim pars constitutiva compositi. Ergo est assignanda illi causalitas intrinseca; haec autem non est passio, sed unio. Nam passio est mutatio ab agente in materia, unio vero intrat ipsam unitatem compositam ex extremis. Et eadem ratione non potest causalitas materiae primo et per se sumi respectu formae, sed respectu compositi, quia respectu formae causalitas eius non potest esse intrinseca. Item quia passio in fieri est idem cum motu et actione, et in facto esse est idem cum forma seu effectu vel eius unione. Ergo causalitas materiae in facto esse ab unione et receptione formae non distinguitur. Patet consequentia, quia, quod remanet ex passione in facto esse, non est aliud quam effectus productus ut subiecto unitus seu receptus, et haec receptio non nisi unione fit, etiam praeciso quocumque alio, et ipsa unio non est effectus per modum termini causatus a materia, sed tamquam modus et medium uniendi seipso educitur a materia, ergo habet omnia requisita, ut sit causalitas materiae in facto esse.

Ad primum respondetur unionem non esse causalitatem materiae respectu compositi, tum quia est communis materiae et formae, et sic oportet aliquid ulterius assignare, quo distinguatur causalitas materiae a causalitate formae; tum, quia unio non est ipsa causalitas materiae formaliter, sed consecutive, si sumatur pro relatione unitorum, vel si sumatur pro ipsa actione et passione ad unionem requisita, sic passio ut importat passivum concursum, est causalitas materiae, ut autem tendit ad coadunandum extrema in aliquam unitatem, sic fundat unionem, quae est relatio, non causalitas.

Ad secundum respondetur materiam esse causam intrinsecam, id est inclusam in composito, non tamen respectu formae, quam recipit. Ad hoc autem non exigitur distincta causalitas respectu formae et respectu compositi, quia respectu compositi solum est resultantia quaedam, non ex sola causalitate materiae, sed ex concursu utriusque causalitatis, scilicet materiae et formae resultans. Qua ratione materia et forma simul proprie non causant totum tamquam a se distinctum, sed ex earum causalitatibus consequitur, ut utrumque includatur in toto.

Ad tertium negatur consequentia et dicitur, quod sola unio formae in facto esse non potest esse causalitas materiae, quia, ut dictum est, unio secundum se est relatio communis et eiusdem rationis seu aequiparantiae in materia et forma, et sic oportet aliquid addere praeter unionem, ut distinguatur a causalitate formae, scilicet passivum concursum, qui in facto esse dicit continentiam¹⁹ formae seu determinationem ex priori passione in fieri relictam seu continuatam. Unde sola et praecisa unio etiamsi esset medium inter materiam et formam, et non causaretur ab illa ut effectus, sed ut tale medium adhuc non habet omnia requisita, ut sit causalitas materiae in eo, in quo distinguitur a causalitate formae, quia²⁰ unio etiam formae convenit.

SED INQUIRES, an receptio materiae distinguatur ab unione, et possit una separari ab alia saltem divinitus?

Aliqui affirmant et ducuntur, quia dicit Philosophus 4. Phys. cap. 3.,²¹ formam in materia recipi esse quid accidentale, unde et receptio seu causalitas materiae est passio, quae est praedicamentum accidentale, unio autem materiae et formae aliquid substantiale est, praesertim si partes seipsis uniuntur. Deinde, quia videmus haec duo separari, quia anima unitur materiae, nec tamen recipitur in illa, cum non dependeat ab illa, ergo non repugnabit per divinam potentiam unum sine alio stare etiam in aliis formis. Et sic concedunt, quod formaliter ex receptione formae in materia non resultat totum, quousque adveniat unio.

Ceterum si haec sententia solum vult, quod passio et unio sint distinctae formalitates, quia sunt distincta praedicamenta, est enim unio relatio resultans ex passione, sic illam admittimus. Si autem vult posse ita quod posita passione non sequatur unio formae, est implicatoria, quia implicat ponere passionem et actionem sine termino et terminum sine unione formae. Neque enim terminus actionis et passionis est forma secundum se tantum, aut ut dependens tantum a materia, et non ut unita seu faciens unum cum subiecto, sicut calefactio non solum habet pro termino calorem, sed etiam calidum, et generatio equi non solum habet pro termino formam equi ut receptam, sed etiam ipsum equum, qui est unum resultans ex unione formae et materiae equi. Ergo illa actio non potest sistere in receptione formae, et non transire ad ipsam unionem et resultantiam totius, ita quod unio separetur a receptione formae, alioquin daretur generatio equi sine equo et calefactio sine calido. Si autem non potest actio separari ab ipso toto, quod producitur, et consequenter ab unione partium, passio est idem cum actione, poterit ab unione formae separari.²²

Ad oppositum fundamentum respondetur, quod formam recipi accidentarium est materiae praedicabiliter, sed non praedicamentaliter. Accidit enim materiae talis forma substantialis, quia sine ipsa in particulari conservari potest sub alia, quod tamen non tollet ipsam formam et unionem substantialem esse, sicut hominem habere duas manus vel duos oculos accidentale est homini, non tamen manus neque oculus accidens sunt, neque enim omne quod accidit, accidens est praedicamentale, sed sufficit, quod essentiale non sit.

Ad secundum respondetur, quod quando forma non educitur e materia, unitur illi sine receptione, quia creatur illa forma independenter a materia et ut independens unitur. Et sic probat argumentum, quod non omnis unio est receptio, non tamen, quod receptio potest inveniri sine unione, praeterquam quod, licet anima rationalis sumatur sine dependentia sui a materia, non tamen sine dependentia materiae a se, quae per aliquam immutationem seu passionem sui unitur formae et causat in forma non esse, sed informantem esse, et sic semper unio est cum aliqua dependentia, etiam formae.

CONDITIONES MATERIAE AD CAUSANDUM.

Ad tres possunt reduci secundum triplicem respectum materiae. Primo enim consideratur conditio requisita ex parte sui, secundo per respectum ad alias causas, cum quibus concausat vel quibus subordinatur, tertio respectu effectus seu causati, cui coniungitur.

Quantum ad primum conditio requisita ex parte sui est existentia, de qua dicimus, in materia prima respectu formae substantialis requiri existentiam ad causandum passive, sed non praerequiri, in causa vero materiali accidentium, quae est subiectum sustentans, etiam existentia praerequiritur. Sumitur haec doctrina ex D. Thoma 8. Metaph. lect. 4.,²³ ubi inquit, quod «accidentia non habent materiam, ex qua sint, sed substantia est eius subiectum. Subiectum autem habet aliquid simile materiae, in quantum est receptibile accidentis. Differt a materia, in quantum materia non habet actu esse nisi per formam, subiectum autem non constituitur in esse per accidens». Et opusc. 31. in principio²⁴ dicit, quod «materia est illa, quae recipit esse per formam, subiectum autem non recipit esse a forma accidentali, sed sustentat eam in esse». Unde constat, quod quia materia prima recipit formam dantem esse, non oportet, quod habeat existentiam antecedenter ad causationem, sed sufficit, quod habeat illam concomitanter et in termino suae causationis, quia recipit illam per formam. At vero subiectum sustentans, quia non recipit esse simpliciter ab accidentibus, sed supponit, consequenter praehabet esse ante talem causationem materialem.

ET SI OBICIAS: Quia omnis causa realis debet existere ad causandum, causalitas autem in actu supponit causam in actu, alioquin esset causa tantum in potentia. Imo et pro illo priori, quo causat, necessario supponitur causa esse realis et in actu, alioquin causalitas realiter non exiret ab illa. Ergo non solum concomitanter, sed etiam pro illa prioritate antecedenti praerequiritur existentia.

Respondetur, quod causa realiter causans in re et quantum ad instans in quo necessario debet existere, sed ad hoc sufficit existentia concomitans seu illa, quam habet materia in ipso toto, sive quod corrumpitur sive quod generatur. In illa autem prioritate naturae seu causalitatis materiae non requiritur existentia, sed sufficit ad realitatem causae realitas potentiae suscipientis esse, non habentis esse. Nam hoc quod est recipere et habere capacitatem ad esse, aliquid reale est, sed est realitas entis in potentia, quale est materia, non entis in actu. Ens autem potentiale hoc ipso, quod habet capacitatem ad esse, licet nondum intelligatur habere esse, aliquid reale est, quia si esset nihil, non esset capax habendi esse. Et ratio huius est, tum quia illa prioritas causandi non explicat, quod res sit, vel quomodo sit, sed qua ratione et sub qua formalitate causet. Causare autem materiae non est causare actualitatis, sed potentialitatis, quia recipere in quantum tale ad actualitatem non pertinet. Et sic pro illa prioritate non explicatur actualitas, quam in re habet materia, sed potentialitas. Tum etiam, quia forma, licet pro illo priori intelligatur dependere a materia, non tamen totam realitatem explicat pro tunc causalitas materiae, sed solum realitatem, quae potentialitatis est. Quod vero habet de actualitate, participat ab ipsa forma, ad quam tendit talis concursus materiae, ut ab illa habeat esse. Quare ut sit realis causalitas, sufficit, quod in re sit realiter a materia, non tamen oportet, quod in omni signo et consideratione omnis realitas eius explicetur, sicut homo sub conceptu hominis praecise non explicat realitatem entis, licet in se ens reale sit.

Secunda conditio requisita in materia ad causandum materialiter est ordo seu determinatio, quam habet ab aliis causis, ex quarum concursu dependet in causando, sicut patet, quod a causa efficiente mediantibus dispositionibus determinatur et applicatur materia ad hanc formam vel ad illam, et similiter determinatur a concursu divino, non materiali, sed effectivo, ut libro 8. q. 25. art. 1. dicemus. Et sic istae determinationes seu dispositiones sunt conditiones necessario requisitae ad causandum materialiter. An vero materia prima, quia in genere causae materialis est prima, aliquid causalitatis habeat in reliquas causas materiales, respondetur habere causalitatem in omnes, ad quas eius receptio extenditur. Quia enim omnes materiae secundae sunt substantiae compositae ex materia et forma, consequenter resolvuntur in materiam primam et dependent ab illa ut a primo recipiente, non ut a primo determinante; primum enim determinans est primum agens, non potentia materiae.

Tertia conditio sumitur in materia per ordinem ad effectum. Et praeter proportionem, quae requiritur inter materiam et formam, quae provenit ex dispositionibus, requiritur etiam ut conditio instantia seu approximatio inter materiam et formam, ut uniantur et resultet compositum. Quae instantia non est idem, quod unio; nam separata anima a corpore potest illi fieri praesens, sicut alteri corpori, sine hoc quod informet illud.

EFFECTUS MATERIAE.

Tres possunt numerari effectus, circa quos versatur materia, et quinque rationes, quae sunt causatae in illis. Versatur enim materia circa formam recipiendo, compositum constituendo, generationem patiendo ab agente.

Rationes autem causatae sunt: Primo esse formae, si sit dependens a materia, vel modus essendi informative, si non sit dependens ut anima rationalis.²⁵ Secundo causat limitationem; forma enim limitatur per ordinem ad materiam. Tertio causat incommunicabilitatem, quia est ultimum subiectum, ultra quod non transit forma. Quarto causat individuationem. Quinto causat unitatem et constitutionem compositi simul concurrendo cum forma.

QUOD MATERIA VERSETUR CIRCA ILLA TRIA, constat, quia omnia illa dependent a materia ut a principio: Compositum quidem, quia resolvitur in materiam, et sic dependet ab illa; forma autem, quia sine materia esse non potest, si sit forma educta, vel saltem sine illa informative esse non potest, si²⁶ sit forma creata, ut anima rationalis, quod pertinet ad modum essendi formae. Denique generatio dependet a materia, quia est transmutatio, quae sine materia stare non potest, quae est subiectum mutationis.

Sunt tamen, qui putant solum compositum esse effectum causae materialis, eo quod materia causat ut causa intrinseca, solum autem est intrinseca respectu compositi. Sed respondetur, quod materia causat formam, non componendo, sed recipiendo, et respectu eius non est causa intrinseca, et tamen forma dependet ab illa; est tamen intrinseca respectu compositi, quatenus resultat ex coniunctione materiae et formae.

QUOD VERO OMNES ILLAS RATIONES causet materia, constat. Nam quod limitet formam, tradit Divus Thomas 1. p. q. 7. art. 1., eo quod forma de se est communicabilis ut in aliquo uno concurrens cum huic vel illi materiae, et non limitatur ad unam, nisi quatenus recipitur seu ordinatur ad determinatam materiam. Sic enim ex hac receptione vel ordine non potest ultra communicari alteri materiae totali nec transire de materia in materiam, quia individuatur ab una et ut individuata limitatur ad illam. Materia autem transit ad plures formas saltem divisive, licet sit ratio, ut nec forma nec natura transeat ad plura, sed in se sistat. Similiter quod sit principium incommunicabilitatis et individuationis, docet 3. p. q. 77. art. 2. et opusc. 29.²⁷ et pluribus aliis locis, ex quibus ostendemus in libris de Generat.²⁸ materiam esse principium individuationis, quia est ultimum subiectum, ultra quod non fit communicatio et multiplicatio formae, nec naturae.

Solum potest esse difficultas circa compositum et formam, quia non apparet, quomodo forma causetur a materia, nisi in quantum redditur sustentata et recepta, quod non est aliud quam formae communicari materiam, et sic non tam ipsa forma causatur quam ipsa communicatio materiae. Ex parte autem compositi constat, quod non causatur a materia nisi simul concurrente forma. Sic autem compositum non est quid distinctum ab ipsa materia et forma, et sic proprie non est quid causatum. Si autem sumatur materia respectu formae, sic non causat compositum, sed alteram partem eius, scilicet formam.

Respondetur, quod materia causat formam eo modo, quo dependet ab illa, scilicet vel quantum ad esse, si forma sit educta et in sui productione et conservatione dependens a transmutatione et receptione materiae, vel quantum ad officium informandi, quia forma non potest esse modo informativo nisi dependenter a concursu passivo materiae recipientis formam. Unde S. Thomas opusc. 31. § Viso quod sunt²⁹ dicit, quod «materia dicitur causa formae, in quantum forma non est nisi in materia». Et quando instatur, quod iste effectus non est aliud quam communicatio materiae, respondetur, quod ex parte rei communicatae distinguitur effectus causae formalis vel materialis a sua causa, ex parte tamen ipsius communicationis dicit unionem, quae saltem praesuppositive importat aliquam immutationem novam aut illam relinquit, postquam³⁰ extrema sunt unita. Et praeterea ex tali communicatione resultant alii effectus, non in ipsa re communicata, sed in eo, cui communicatur, v. g. quod forma sit limitata, individuata, educta, existens etc., qui effectus sunt in ipsa forma.

Quod vero dicitur de composito, respondetur causari ab utraque parte, scilicet materia et forma unitis, non tamen proprie, sed dicitur resultare et consequi ex vi prioris causalitatis, qua materia communicatur formae et forma materiae. De quo plura diximus supra q. 6. art. 3.³¹

Sicut articulo praecedenti ad quatuor capita reduximus ea, quae pertinent ad causam materialem, scilicet ad actum primum seu rationem causandi, ad actum secundum seu causalitatem eius, ad conditiones requisitas ad causandum et ad effectus ab illa causatos; ita similiter in praesenti eadem de causa formali explicanda sunt.

Igitur quantum ad primum, forma ex opposito se habet ad materiam, quod, sicut materia est potentia receptiva formae, quae potentia non est superaddita entitati materiae, ita forma est actus, qui dat esse rei, sive substantialis sive accidentalis, quae actualitas non est aliquid superadditum entitati formae, sicut nec potentialitas materiae. Quare ratio seu principium causandi est ipsa actualitas formae per seipsam, ita quod secundum se est actus primus seu principium actuans et dans esse. Iuxta quod dicit D. Thomas 1. p. q. 76. art. 6. et 7., quod «forma per seipsam facit rem esse in actu, cum per essentiam suam sit actus, nec dat esse per aliquod medium». Et in 5. Metaph. lect. 2.¹ inquit, «quod haec est ratio, quare forma est causa, quia perficit rationem quidditatis rei». Igitur ratio causandi in forma est ipsa actualitas, quatenus perfectiva est quidditatis.

CAUSALITAS FORMAE.

Non minus difficultatis habet explicatio causalitatis formae quam materiae, nec minus in ea est CONCERTATIO OPINIONUM.

Certum est autem, quod sicut materia causat per passivum concursum seu receptionem formae, quae etiam ordinatur ad constituendum compositum, ita forma causat per actuationem et informationem materiae, quae ordinatur ad constituendum compositum.

Plerique ergo existimant causalitatem formae non addere aliquid supra entitatem formae, quia seipsam exhibet ad componendum totum et solum addit relationem ad effectum. Quem effectum ponunt esse ipsum compositum, unionem vero solum se habere ut conditionem, qua approximant inter se materia et forma. Ita ex schola Scoti docet Fuente 1. Phys. q. 5. diffic. 1. art. 3. et 2. Phys. q. 3. diffic. 2. art. 1.

Alii negant causalitatem mediam inter causam formalem et materialem praeter connotationem effectus formalis, ut Cabero hic tract. 2. disp. 3. dub. 2. Plerique, qui ponunt unionem esse aliquid medium inter materiam et formam, in ipsa constituunt causalitatem formae, licet difficulter explicetur, quomodo distinguatur a causalitate materiae in ea sententia, quae ponit unam tantum unionem inter materiam et formam. Nam si dicatur esse causalitatem formae ut actuatio et materiae ut receptio, hoc est, quod inquirimus, quid addat receptio et actuatio supra unionem. Tenet tamen eam sententiam P. Suarez disp. 15. Metaph. sect. 6., Araujo 8. Metaph. q. 5. art. 2., Carmelitani hic disp. 9. q. 3. Caietanus autem 1. p. q. 76. art. 1. § In responsione ad sextum² dicit causalitatem formae esse actum secundum, quo redditur actus subiecti, et hoc non est ipsa forma neque ipsum subiectum nec aliquod ens medium, sed subiectum et formam in tali esse indivisa. Quod est explicare causalitatem formae per ipsam unionem, quae non est medium inter formam et materiam, sed ipsa forma ut in aliquo uno concurrens cum materia.

Complicatius videtur explicasse istam causalitatem Martinez 2. Phys. q. 3. per tres conclusiones, quarum prima est, quod causae formalis et materialis est idem influxus, scilicet unio, quod intelligit de influxu in totum. In secunda vero ait, quod influxus materiae est diversus ab actu formae, quia materia patiendo et sustinendo influit, actus autem formae est unio. Et tandem docet, quod influxus materiae est idem cum influxu efficientis. Unde tenetur fateri, quod influxus formae, si est idem cum influxu materiae, sit etiam idem cum influxu efficientis, et influxus efficientis sit idem cum unione. Cum tamen in hoc sit diversa ratio inter formam et materiam, quia materia supponitur efficienti et ab illo patitur. Unde cum passio identificetur cum actione, non mirum, quod causalitas materiae ut passio seu passivus concursus identificetur cum causalitate agentis. At vero forma non patitur ab agente, sed producitur et est terminus eius, quo posito cessat actio. Ergo informatio seu causalitas formae non potest esse idem quod actio, neque ut producens est, sic enim cessat actio posita forma, neque ut passio est, quia forma non patitur ab agente, sed subiectum.

NIHILMINUS DICENDUM EST, quod in forma intrinsece denominante causalitas formalis seu actus secundus non distinguitur ab actu primo, superaddendo aliquid intrinsecum, sed solum penes extrinsecas conditiones, quas connotat et requirit.

CUIUS FUNDAMENTUM EST, quia effectus formalis non distinguitur intrinsece entitative³ ab ipsamet forma ut communicata, non ergo requirit aliquam causalitatem mediam tamquam rationem formalem actuandi et communicandi se; si enim effectus non distinguitur ab ipsa causa, neque indiget medio causante ipsum. Nec per aliquam causalitatem secundam est magis in actu forma quam per seipsam. Sed per seipsam immediate actuat et communicatur, requirit tamen aliquid extrinsecum tamquam applicationem, quod immutat ipsam formam, ut communicetur materiae, sicut unio formaliter fit per ipsam entitatem extremorum immediate, licet requirat immutationem activam vel passivam, ut ipsa extrema coniungantur. Et defectu huius conditionis seu applicationis non semper unio est in actu, nec semper informatio seu causalitas formalis est in actu, quia scilicet remota applicatione seu conditione requisita, ipsa actualitas formae non manet passive communicata, licet habeat in se totam formalitatem causalitatis et actus secundi.

Et hoc magis explicatur ex differentia inter materiam et formam, quia cum materia causet mediante potentia receptiva, potentia autem ista est indifferens et per aliquam mutationem sui debet determinari ad talem vel talem formam vel saltem reduci in actum, ut actu sit recipiens, inde est, quod actualis causalitas materiae non fiat per ipsam solam potentialitatem, sed per aliquid superadditum, quo actualiter materia immutetur ad recipiendum.

In forma autem totum est opposito modo. Causat enim per actualitatem, quae secundum se est determinata ad actuandum, reducit⁴ enim et tollit indifferentiam materiae; et seipsa immediate actuat, quando recipitur et coniungitur materiae; neque indiget nova actualitate superaddita, ut materiam reddat actuatam et compositum constituat. Et sic non oportet, quod in actu secundo constituatur per aliquid superadditum entitative ipsi formae tamquam per rationem formalem causalitatis. Itaque ipsa causalitas formalis est actualis communicatio formae, quae non est aliud quam unio. Iuxta quod dicit S. Thomas q. 3. de Veritate art. 3.,⁵ quod «formatio in formis intrinsecis fit per modum inhaerentiae», id est unionis. Sed tamen in hac unione formalis ratio uniendi non est aliquod medium vel aliquid superadditum formae, sed seipsa est actus secundus uniendi, licet non semper sequatur effectus formalis, quia desunt conditiones extrinsecae, vel agentis applicantis vel materiae applicatae, quae sunt conditiones extrinsecae, quia non magis reducunt in actum potentialitatem aliquam formae, ut dicatur in actu secundo informans, sed solum applicant actualitatem, quam habet forma. Et sic communicatio formalis quasi active semper in actu secundo est ex parte formae sicut et ipsa forma, non tamen semper habet adiunctam passivam communicationem, quia deest materia vel applicatio ad eam.

DICES: Forma per unionem pendet a materia, ergo per ipsam magis est formaliter causata quam causans, siquidem in quantum causans non dependet, et in quantum unita dependet; implicat autem, quod idem formaliter sit ratio, qua fit causans et causatum. Item, compositum est effectus formae, et similiter ipsa materia habet esse a forma; ergo respectu illorum indiget aliqua causalitate media superaddita, quia effectus distincti sunt. Tertio, ipsa forma secundum se solum est actualitas communicabilis, non autem ipsa actualis communicatio, ut patet in accidente separato, quod solum aptitudine est inhaerens, non actu, et anima separata aptitudine est informans, non actu; ergo per actuationem informationem et communicationem ipsa forma reducitur de actu primo ad secundum et de potentia ad actum. Denique, ipsa unio educitur de potentia materiae, neque enim fit per se; ergo non est causalitas formae, sed effectus eius.

Ad primum respondetur formam dependere a materia per unionem, quatenus tenet se ex parte formae et est unio perfectiva, nego; quatenus tenet se ex parte materiae et est unio receptiva, concedo; sed haec unio pertinet ad materiam, et per illam dependet forma. Et quidem P. Suarez disp. illa 15. sect. 6. n. 10. non reputat inconveniens, quod eadem unio sit causalitas materiae ut receptiva et ut est a materia, sit vero causalitas formae, ut est a forma; et sic sub diversis rationibus est causalitas et causata. Sed tamen nos non ponimus unionem mediam per modum vinculi, quae sit a forma et a materia, sed ponimus diversas communicationes in forma et in materia sicut diversas entitates. Et per communicationem formae, ut est ab ipsa forma, non causatur ipsa, sed causat aliquod esse in materia, communicatio autem materiae fit per ipsam potentiam materiae non absolute, sed ut immutatur actu ad recipiendum. Quare unio ex parte rei communicatae et unitae praecise non est dependentia, sed ex parte eius, cui fit communicatio, ita quod⁶ a tali communicatione dependet vel perficitur, ut patet in Verbo unito humanitati, quod non dependet ab humanitate, sed humanitas ab ipso.

Ad secundum dicitur, quod effectus proprius et immediatus formae est ipsa forma communicata, quae est effectus formalis. Et quia hic reddit actuatam materiam et simul cum ipsa compositum constitutum, dicitur materia et compositum effectus formae, qui tamen non requirunt distinctam causalitatem, quia sub eodem effectu formali attinguntur, qui effectus formalis a forma non distinguitur nec distinctam causalitatem requirit.

Ad tertium respondetur, quod forma secundum se est communicabilis in actu primo et ipsa etiam ratio communicandi in actu secundo quantum ad actualitatem intrinsecam, non tamen quantum ad denominationem causandi in actu secundo, quia hoc dependet ab aliquo extrinseco, scilicet a receptione huius communicationis in materia, defectu cuius neque accidens separatum dicitur inhaerere neque anima separata informare, sicut actio ut praecise egrediens ab agente tamquam actualitas secunda non denominat agentem, sed ratione effectus producti. Imo ipse Deus, qui est actualitas pura et actus secundus agendi, non denominatur agens, quousque effectus ad extra sit productus. Sic ergo non mirum, quod ipsa forma secundum se sit actualitas secunda informandi, non tamen denominat, quousque ei materia applicetur et recipiat.

Ad ultimum respondetur, quod unio, si est aliquid medium inter formam et materiam, educitur a materia, sed nos illam sic non ponimus. Et tamen adhuc in illa sententia potest dici, quod educitur tamquam modus causandi simul cum ipsa forma, non ut res, et sic non est aliquid pure causatum, sed ratio causandi.

CONDITIONES FORMAE AD CAUSANDUM.

Conditiones requisitae ad causandum formaliter possunt considerari sicut in materia vel in ordine ad se, et haec est existentia, vel in ordine ad alias causas, ut concursus agentis, approximatio materiae et dispositio eius, vel denique in ordine ad effectum, sicut quod materia sit illi proportionata ad recipiendum effectum formalem, et similia.

Et quantum ad primum, existentia requiritur in forma ad causandum in suo genere et ordine, scilicet ut sit existens per modum principii quo, non ut quod. Sufficit enim, quod forma ad informandum concomitanter et in re habeat existentiam, non autem quod antecedenter, licet sit forma subsistens, quae in se existentiam habet. Reliquae formae solum habent illam in ipso composito, et secundum se solum habent existentiam ut quo et tamquam principium dandi esse. Et hoc solum praerequiritur in prioritate causalitatis suae, scilicet ut praecedat in causando formaliter tamquam principium existendi, non ut existens, sed hoc habet in termino suae causationis, quando⁷ reddit compositum existens et consequenter seipsum. De quo plura diximus supra q. 7. art. 3. et 5.

Quoad secundum, requiritur imprimis approximatio seu instantia materiae erga formam informantem, quia cum debeat esse intima illi, non potest informare rem distantem; et quod distinguatur distantia ab informatione vel receptione materiae, articulo praecedenti probavimus. Requiritur etiam concursus agentis, quatenus vel materiam subicit formae vel formam educit de materia aut movet ad unionem, et consequenter requiritur concursus primi agentis, scilicet Dei, qui non concursu formali, sed effectivo movet formam sicut reliqua agentia.

Quoad tertium, requiritur proportio materiae ad informandum, quia materia improportionata vel non determinata non recipit effectum formalem formae. Ad hoc tamen sufficit dispositio, quae ex parte materiae se tenet, qua posita ipsa forma seipsa dat effectum materiae sic proportionatae et determinatae. Proportio autem intrinseca, ut quod materia et forma sint eiusdem ordinis, ut materia caelestis ad formas caelestes et sublunaris ad inferiores, non pertinet ad conditionem, sed ad intrinsecam rationem istarum causarum, quia⁸ ratio causandi est id, quo causa proportionatur causato.

EFFECTUS FORMAE.

De effectu primario formae non est difficultas, quod sit formalis effectus, qui non est aliud quam ipsamet forma ut communicata. SED DIFFICULTAS EST tum circa ea, quibus forma communicat hunc effectum, tum circa effectum secundarium formae, qui est expulsio alterius. Nam effectus positivi secundarii eodem modo et ordine communicantur a forma sicut primarius, illum enim sequuntur.

Et quantum ad primum, invenimus formam et causare aliquid in materia actuando illam, et causare aliquid in composito constituendo illud. Circa generationem autem nihil causat, sicut causat⁹ materia, quia forma consequitur generationem ut terminus eius, non causat ipsam.

ET MULTI EXISTIMANT formam non habere causalitatem erga materiam, quod sine dubio tenere debent illi, qui affirmant materiam de se naturaliter posse esse sine forma, licet propter successionem generationum non possit esse sine illa. Hoc enim multos sentire refert P. Suarez disp. 15. Metaph. sect. 8. n. 13. Et in specie formam non habere causalitatem erga materiam affirmat Cabero hic tract. 2. disp. 3. dub. 2. et Fuente 2. Phys. q. 3. diffic. 2. Et fundatur tum in eo, quod materia non habet existentiam a forma, sed secundum se, ergo non causatur a forma, sed solum ab agente producente entitatem eius; tum quia forma solum causat ut causa intrinseca, solum autem est intrinseca composito, non autem materiae, ergo proprie solum causat compositum; tum denique, quia esse formae est dare aliquod esse formale et specificum, hoc autem directe solum convenit composito, ergo solum compositum proprie causatur a forma.

CETERUM EXPRESSA D. THOMAE SENTENTIA EST formam exercere causalitatem aliquam in materiam actuando illam et communicando esse, licet non causando eius entitatem, ut potentialis est, sed ut determinata et actuata et dependens in esse ab ipsa forma in ipso composito.

Et ita in opusc. 31. § Viso autem, quod sunt¹⁰ inquit, D. Thomas, quod «materia est causa formae, in quantum forma non est nisi in materia, et forma est causa materiae, in quantum materia non habet esse in actu nisi per formam, materia enim et forma dicuntur relative ad invicem, ut dicitur in 2. Phys., dicuntur etiam relative ad compositum sicut pars ad totum». Ubi manifeste distinguit D. Thomas causalitatem formae in materiam et in compositum, quia materia non habet esse nisi per formam. Quod etiam asserit in 8. Metaph. lect. 4.¹¹ et opusc. 15. cap. 8.,¹² dum inquit, quod «materia secundum se considerata caret forma, per quam participat esse in actu secundum proprium modum». Et similiter docet D. Thomas, quod materia per formam determinatur et perficitur eiusque indifferentia tollitur et ad speciem aliquam reducitur, ut patet in 1. p. q. 7. art. 1. et 1. Metaph. lect. 12. in fine,¹³ ubi inquit, quod «materia cum sit infinitarum formarum, determinatur per formam et per eam consequitur aliquam speciem».

Ex quibus constat, quod entitas materiae et considerari potest ut potentialis est et privata formis indifferensque ad illas, et sic nullo modo causari potest a forma, quae solum dat determinationem ad esse et tollit privationem, non autem entitatem causat sub indifferentia et potentialitate et privatione sui. Et potest considerari ut existens, determinata et actuata in rerum natura et sublata potentialitate et indifferentia tum ad essendum tum ad causandum determinatum compositum. Et quantum ad hoc materia physice dependet a forma, quia non potest tolli eius indifferentia nisi per formam. Ea autem non sublata materia non potest causare aliquod compositum determinatum, dependet ergo a forma in causando compositum. Dependet etiam in existendo, quatenus non existit materia sub indifferentia et privatione, sed ut reducta ad aliquem actum substantialem, per quem participat esse substantiale, et consequenter esse simpliciter, quod non supponit aliud prius, alias accidentale esset. Dependet ergo a forma materia in existendo simpliciter et substantialiter quantum ad esse determinatum, sicut subiectum dependet a forma accidentali in essendo secundum quid, v. g. ut sit album vel calidum etc.

UNDE PATET AD OPPOSITA FUNDAMENTA. Negamus enim materiam secundum se habere existentiam independenter a forma, ut supra q. 3. et 7. late tractatum est. Et dato, quod haberet aliquam existentiam, illa tamen est imperfecta et insufficiens ad existendum simpliciter sine forma, sicut accidens sine subiecto. Similiter licet forma sit causa intrinseca composito et illi praebeat speciem et existentiam, tamen hoc non potest facere in composito nisi tollendo indifferentiam materiae tamquam causa extrinseca potentiae et entitati illius, sed intrinseca effectui formali, qui est communicatio sui; per se enim actuat et tollit indifferentiam, non alia¹⁴ entitate quam sua ut communicata, qua indifferentia sublata resultat totum, in quo intrinsece includuntur materia et forma in eoque existunt.

Circa effectum secundarium formae sunt, qui existimant formam introductam in subiecto expellere aliam effective ut instrumentum agentis, sicut unum corpus expellit alterum a loco. Alii vero contra, non posse expellere effective, quia deberent se mutuo tangere, ut expellerent. Si autem se tangunt, simul sunt in eodem subiecto. Quodsi non ita fit expulsio, oportet explicare, quomodo unio unius formae causet expulsionem alterius. Alii dicunt hanc expulsionem fieri defectu causae conservantis, quia statuit Deus ad positionem unius formae non concurrere ad conservandum aliam.

Ceterum hoc ultimum effugium non explicat naturas rerum; illa enim non-conservatio vel est debita naturae talis formae sic introductae vel non. Si non, ergo pro libito Deus tollet illam a subiecto, et sic potius desinit annihilatione, id est suspensione concursus quam corruptione. Si primum, restat ostendere, quid sit illud, ratione cuius una forma aversatur consortium alterius, ut postulet non-conservationem illius. Ille autem modus expellendi effective nullo modo debet admitti, in quo contingit multos falli illa similitudine corporis expellentis aliud a loco, quod non potest dici de forma, tum quia forma non agit effective in materiam, quia ipsa est terminus efficientis et moventis materiam, non vero agens in materiam, sed actuans. Et sicut non actuat effective, ita neque expellit oppositam effective, quia actuando expellit. Si autem effective expelleret, deberet producere aliquid per talem efficientiam, et de illo sic producto esset eadem difficultas, an expelleret effective vel formaliter. Nam si formaliter, idem diceretur de prima forma. Si effective, ergo producendo aliud, et reddit processum in infinitum, praeterquam quod unum corpus expellens aliud a loco imprimit illi impulsum seu motum, quo removetur ab uno loco et ponit in alio. Forma autem producta non potest aliquid imprimere in forma, quae expellitur, quia illa desinit esse; ergo non expellit effective.

Quare expulsio unius formae ab alia reducitur ad oppositionem, quam habet una forma ad aliam, quae oppositio fit per privationem adiunctam, quam una forma habet respectu alterius, non per efficientiam. Quod colligitur ex D. Thoma 11. Metaph. lect. 12.,¹⁵ ubi inquit: «Forma secundum quod in se consideratur, constituit speciem in genere substantiae, secundum autem quod una forma habet sibi inditam privationem alterius formae, diversae formae sunt contrariarum differentiarum principia; nam privatio quodammodo contrarium est. Et per hunc modum opponuntur animatum et inanimatum, rationale et irrationale et alia huiusmodi». Ita Divus Thomas. Quare non est necesse, quod una forma respectu alterius habeat expulsionem effectivam, sed privativam, quae privatio fundatur in una forma respectu alterius hoc ipso, quod limitata et determinata est, non solum in se, sed etiam in ordine ad alteram. Quod tamen non eodem modo contingit in omnibus formis.

Nam aliquae consistunt in indivisibili, ita quod aliquo addito vel subtracto solvitur eius species, sicut numerus, figura, formae substantiales, quia cum substantiales sint, dant primum et essentiale esse, unde habent negationem alterius primi esse. Et tales formae habent essentialiter sibi annexam privationem alterius, neque est separabilis ab illa, licet sit effectus secundarius, quia fundatur in ipsa indivisibili ratione specifica.

Aliae vero formae sunt non consistentes in indivisibili, sed habentes aliquam latitudinem, quia possunt crescere magis et minus et tales non fundant immediate privationem, sed contrarietatem, et quando forma perfecte sibi subicit subiectum, tunc expellit aliam propter contrarietatem perfectam, alias vero potest privatio separari a forma, ut¹⁶ in qualitatibus remissis, quae simul esse possunt in subiecto. Posita vero privatione non est necesse, quod una forma tangat aliam, ut expellat illam et simul sint, sed potius quod privet subiectum illa et simul non sint, atque ita instans unius sit desitio alterius.

EX DICTIS COLLIGES: Deum non posse concursu materiali aut formali aliquid causare. Et de materiali constat, quia fit mediante receptione seu mutatione, quae potentialitatem supponit, Deus autem est actus purus. Concursus autem formalis vel est formae constituentis seu actuantis materiam, ut resultet totum, vel solum terminantis, non ut aliquod totum resultet, sed ut pure aliquid perficiatur vel trahatur ad esse alterius. Primo modo repugnat Deo causalitas formalis, quia est primum ens, unde non potest dari aliquid ipso tamquam parte constitutum, quia omne totum est maius sua parte, nihil autem est maius Deo; ergo non potest esse forma informans, quia est pars alicuius totius. Et specialiter forma informans est forma participata ab aliquo agente, quod Deo repugnat, ut tradit S. Thomas 1. p. q. 3. art. 8. Secundo vero modo non repugnat Deum seipso terminare formaliter, sicut personalitate terminat humanitatem, et essentia sua supplet vicem speciei in beatis, quia species de se non constituit aliquam tertiam naturam cum intellectu, sed pure perficit ipsum in esse intelligibili. Et sic dicit Divus Thomas 3. Contra Gent. cap. 51., «quod species intelligibilis unita intellectui non constituit aliquam naturam, sed perficit ipsum ad intelligendum, quod perfectioni divinae essentiae non repugnat». Ex quo datur intelligi, quod illa solum informatio repugnat divinae essentiae, quae non pure perficit, sed etiam informando¹⁷ perficitur, sicut quae constituit aliquam tertiam naturam.

Philosophus definiens causam formalem in hoc 2. libro dixit, quod «forma est species et exemplar», per speciem intelligendo formam inhaerentem, quae constituit aliquam speciem, per exemplar autem formam imitabilem. Seu unico verbo: Species est forma informans, exemplar est formans, quia non est in ipso formato, sed extra, et ideo ad tractatum de causa formali pertinet tractare de exemplari.

DEFINITUR autem idea, ut tradit D. Thomas q. 3. de Veritate art. 1.¹ ex D. Augustino in libro 83. Quaestionum q. 46.,² quod «idea est forma, quam aliquis imitatur ex intentione agentis determinante sibi finem». Vel ut alii definiunt: «Idea est id, ad quod respiciens artifex operatur». Ubi forma ponitur loco generis. Sed quia forma potest habere plura munera, est enim id, quo aliquid constituitur, et id, quo aliquid efficit, et id, unde aliquid sumit participationem, determinatur per sequentes particulas, in qua acceptione sumatur forma. Nam per illam particulam „quam aliquis imitatur” exprimitur differentia formae intrinsecae, quae est forma participata a forma ideali, quae est forma extrinseca participabilis. Et denique per ultimam particulam „ab agente ex intentione finis” excluditur forma naturaliter operans vel formans.

DIFFICULTAS ergo est, an idea sit subiective in intellectu, an obiective, id est, an sit ipse conceptus, an obiectum, et quam habeat causalitatem.

Et quidam dicunt ideam esse ipsum obiectum cognitum, quod quis respicit imitandum, alii, quod est conceptus ipse formalis. Hoc secundum sequuntur P. Suarez disp. 25. Metaph. sect. 1. et Vazquez 1. p. tom. 1. disp. 72. cap. 2. loquens de idea Dei; nam de idea artificis creati dicit esse obiectivum conceptum. Primum vero sequuntur plures ex schola D. Thomae et Scoti, sed diversis viis. Nam Scotus sensit ipsum obiectum ad extra faciendum ut cognitum esse ideam, et sic creaturam ut cognitam a Deo esse ideam sui, ut in se existens, et hoc est esse diminutum, quod Scotus assignat creaturis, antequam sint in se. Alii vero non ipsi rei faciendae ut cognitae assignant rationem exemplaris, sed alteri rei, a qua ista res facta participatur et deducitur, quatenus cognita est, v. g. in Deo non ipsi rei creatae, sed essentiae divinae ut imitabili a creaturis assignant rationem ideae. Et in hac parte difficultas maxima oritur ex eo, quod ideae utrumque debet attribui, scilicet esse id, quod imitandum est ab artifice, quod utique non convenit conceptui formali, sed obiectivo, qui cognoscitur ut imitandus, et similiter convenire illi debet, quod influat et dirigat vitaliter seu formet ipsum artificem ad producendum ideatum, quod non convenit obiecto, sed conceptui; obiectum enim secundum se sumptum non influit vitaliter in opus, sed ut formatum ab intellectu.

SIT TAMEN UNICA CONCLUSIO: Ratio ideae neque est ipsum obiectum ad extra ut cognitum denominatione extrinseca, neque ipse conceptus formalis, ut praecise est id, quo intellectus redditur cognoscens, et secundum habitudinem ad intellectum, quem informat, sed secundum habitudinem rei repraesentatae ad rem extra, quam format.

Haec conclusio sumitur ex Divo Thoma 1. p. q. 15. art. 2. ad 2., ubi inquit, quod «sapientia et ars significantur ut quo Deus intelligit, sed idea, ut quod intelligit. Deus autem uno intellectu intelligit multa, et non solum secundum quod in seipsis sunt, sed etiam secundum quod intellecta sunt, quod est intelligere plures rationes rerum, sicut artifex dum intelligit formam domus in materia, dicitur intelligere domum, dum autem intelligit formam domus ut a se speculatam (ex eo quod intelligit se intelligere eam) intelligit ideam vel rationem domus». Et in corpore articuli idem expresserat dicens, «ideam operati esse in mente operantis, sicut quod intelligitur, non autem sicut species, qua intelligitur, quae est forma faciens intellectum in actu. Forma enim domus in mente aedificatoris est aliquid ab eo intellectum, ad cuius similitudinem domum in materia format». Et similia videri possunt in 1. dist. 27. q. 2. art. 3. ad 4.³ Ubi distinguit in ipso conceptu seu forma artificis varias habitudines, et in quantum est res quaedam in se, et in quantum est medium praecise cognoscendi obiectum, et in quantum est medium comparandi id, quod cognoscitur, ad id, quod ab ipso fit. Et secundum hanc ultimam considerationem attribuit ipsi rationem ideae. Cum ergo Divus Thomas attribuat ideae, quod debet esse in mente operantis, et non tamquam id, quod intelligit, sed tamquam id, quod intelligit, non possumus in eius sententia attribuere rationem ideae obiecto ad extra prout cognito, sic enim non est in mente operantis; neque ipsi conceptui formali per habitudinem ad intellectum, quem informat; sic enim est id, quo intelligit, non id, quod imitatur. Sed obiectum ipsum, prout beneficio conceptus intra ipsum redditur immateriale et denudatum a conditionibus materiae, et ut habet habitudinem imitabilitatis ad id, quod in materia est, sic est idea, sicut Plato ponebat ideas separatas a materia. Sed quod ipse tribuebat eis realiter et subsistenter, nos tribuimus illis beneficio intellectus. Quia tamen contingit intellectum formare ideam accipiendo ab obiecto aliquo extra se aliquid, ut ex illo aliud fiat, ideo aliquando ratio exemplaris et ideae tribuitur etiam ipsi rei ad extra. Et sic D. Thomas utrique attribuit rationem exemplaris tam formae, quae est in mente artificis, quam obiecto extrinseco, a quo illam desumit, ut patet 1. p. q. 44. art. 3. et in q. 3. de Veritate art. 1.,⁴ ubi dicit: «Esse proprium Dei, quod eius ideae sunt tantum in mente divina, et non extra».

ET RATIO EST, quia ad ideam requiritur, quod non solum cognoscatur res in se absolute, sed accipiatur sub comparatione formae imitabilis ab alio, in quo eius similitudo exprimatur non per propagationem naturalem, sed per imitationem dirigiblem ab intellectu. Ergo ista ratio formae ut imitabilis non propagatione, sed directione, licet sumatur a re extra obiective, non tamen formaliter invenitur nisi in ipso intellectu dirigente et exprimente. Specialiter autem ipsa res facienda et exemplanda non potest habere rationem ideae, sicut aliqui dicunt, quod quando exemplar est omnino perfectum et distinctum, tunc est conceptus ipsius rei faciendae. Etenim res facienda quantumcumque perfecte exprimatur, si concipitur ut est in se et in suis conditionibus materialibus ad extra, semper concipitur conditionibus in re ideata est. Ergo exemplar et idea illius non potest esse ipsa res facienda, prout perfecte cognoscitur in se, sed ut proponitur imitandum et participandum ab illa. Idem autem non potest participare seipsum. Ergo distingui debet obiectum, quod formatur tamquam idea, ab obiecto, quod cognoscitur ut faciendum ad extra et ideandum.

Quod vero ipse conceptus formalis secundum se et in ordine ad intellectum ut ad subiectum, non sit idea, inde probatur, quia conceptus secundum habitudinem ad ipsum intellectum est forma, quam artifex intelligit, non id, quod imitandum proponit nec ad cuius instar aliquid facit. Nec enim ad instar conceptus, ut est qualitas afficiens intellectum, fit res ideata ad extra, sed idea est aliquid intellectum, quod tamquam imitandum accipitur. Est enim id, ad quod artifex intendens operatur. Conceptus autem, ut informat ipsum intellectum, non est res cognita, quam attendit artifex ut imitandum, sed id quo cognoscitur illud, quod imitandum est. Et hinc oritur, quod conceptus possit esse unus, etiamsi multa attingat, dummodo attingat sub eadem ratione, quia sub illa egreditur unico modo ab intellectu et sic habet unitatem. Idea autem sumitur secundum comparationem formae imitabilis ad ideatum, et sic multiplicatur secundum diversam comparationem talis imitabilitatis ad rem imitantem. Verum est, quod aliquando laxiori significatione solet conceptus quilibet dici exemplar, non secundum propriam rationem exemplaris, sed secundum quod praecise dicit rationem cognoscendi et similitudinem expressam, ut S. Thomas docet q. 3. de Veritate art. 3.⁵ et 1. p. q. 15. art. 3.

Quare restat, quod exemplar formaliter sit ipsum obiectum imitabile, non prout cognitum tantum denominative extrinsece, sic enim vel est id, a quo intellectus accipit speciem, qua formet ideam, non autem ipsa idea formata, vel est id, quod ideandum est ab illa. Est ergo idea ipsum obiectum intrinsece cognitum, hoc est in ipso conceptu redditum immateriale et intelligibile per modum expressionis; sic enim comparatur ad res ideatas ut forma immaterialis ad formam in materia. Quod in re non invenitur nisi in ipso conceptu, non sub habitudine formae informantis, qua intellectus intelligit, sed sub habitudine obiecti expressi in conceptu et formantis aliud extra conceptum. De quo videri possunt plures auctores ex thomistis apud Mag. Gonzales 1. p. disp. 47. sect. 2., et⁶ de quo nos late dicimus 2. tom. Curs. theol. 1. p. disp. 5.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur: Res repraesentata in verbo si sumatur realiter, non est aliud quam ipse conceptus, in quo obiectum relucet tamquam in speculo. Praeter ipsum autem conceptum non invenitur nisi obiectum extra et denominatio cogniti. Ergo si idea non est obiectum extra, sed forma in mente artificis, oportet, quod sit ipse conceptus formalis, qui tamen non est imitabilis a re extra.

Confirmatur: Res intra conceptum repraesentata non potest esse causa realis vere et proprie respectu rei ad extra, ergo in ipsa formaliter non consistit ratio ideae. Antecedens probatur, quia rem esse cognitam intrinsece, nihil reale addit supra ipsum conceptum formalem. Neque enim obiectum ex eo, quod sit cognitum intra intellectum, acquirit aliquid reale, sed aliquid rationis; ex eo enim Logica agit de ente rationis, quia agit de rebus ut cognitis ab intellectu.

RESPONDETUR probare argumentum, quod idea realiter et identice non distinguitur a conceptu formali, ut dictum est. Sed tamen conceptus habet duplex officium seu formalitatem, alteram respectu intellectus, et sic reddit ipsum cognoscentem tamquam species⁷ expressa et terminus cognitionis, alteram respectu obiecti, et sic reddit illud immaterializatum et intellectum in actu, eo quod intellectui non redditur proportionatum obiectum, nisi intra ipsum sit, ubi redditur illuminatum luce intelligibili, sicut color redditur visibilis per lucem visibilem. Primo modo conceptus formalis non est idea, quia non est forma ut imitabilis, sed ut constituens cognoscentem. Secundo vero modo est ipsa idea seu exemplar, quae est forma intra intellectum tamquam res intellecta et imitabilis. Et ita S. Thomas non negat ideam esse idem, quod conceptus, dum inquit 1. p. q. 15. art. 1., quod «similitudo domus praeexistit in mente aedificatoris», et haec potest dici idea domus, non tamen ut reddit cognoscentem tamquam quo, sed ut reddit obiectum cognitum, id est illuminatum ut quod, ad cuius similitudinem aliquid format, ut dicit ibidem art. 2.

Ad confirmationem respondetur ideam esse causam realem realitate conceptus, a quo non distinguitur, non realitate superaddita obiecto extra conceptum. Logicus autem non considerat ipsam rationem obiecti, ut in conceptu redditur immaterializatum et intellectum in actu, illustratum et manifestum; hoc enim pertinet ad libros de Anima, sed id, quod resultat in obiectis cognitis secundum intentiones, v. g. ordinem praedicabilitatis, non rationem imitabilitatis realiter et ad extra.

Secundo arguitur: Conceptus non est cognitum ut quod, sed ut quo, nisi quando reflexe cognoscitur. Ergo non potest esse idea nisi per cognitionem reflexam, quod est falsum, alioquin ipsa entitas conceptus esset idea, quia haec est quae cognoscitur reflexe.

Consequentia patet, quia idea non est id, quo aliquid intelligitur, sed quod est intellectum et cognitum, quod ut ex D. Thoma diximus. Ergo si conceptus non est id, quod est cognitum ut quod, non est idea. Antecedens vero probatur, quia respectu cognitionis directae conceptus solum se habet ut medium, in quo repraesentatur obiectum, ergo non se habet ut obiectum cognitum ut quod, nisi quando reflexe cognoscitur.

Confirmatur, quia finis apprehensus movet finaliter sicut idea imitabiliter. Sed in fine apprehensio solum est conditio, ratio vero formalis est in ipso obiecto secundum se. Ergo similiter in idea conceptus se habebit ut conditio seu applicatio, non ut constitutivum. Unde quando aliquis vult operari per ideam, ipsa cognitio seu conceptus applicat illam ad opus, ergo cognitio deservit ut applicatio, non ut constitutivum ideae.

RESPONDETUR distinguendo antecedens: conceptus non est cognitum ut quod nisi reflexe, quando cognoscitur ipsa entitas conceptus, concedo; si solum cognoscatur obiectum constitutum in esse obiecti illuminati et intellecti ut quod, nego. Sic enim verbum non ponit in numero cum ipso obiecto ad intra, cum ad hoc maxime ponatur verbum in nobis, ut obiectum reddatur spiritualizatum seu illuminatum et formatum in esse obiecti per modum termini intellecti intrinsece, ut constat ex D. Thoma 3. Contra Gent. cap. 53. et opusc. 13.⁸ et 14.⁹ Ad hoc ergo, ut obiectum in conceptu reddatur cognitum ut quod, et ipsum verbum constituat obiectum cognitum intrinsece, non indiget reflexione, et in hoc consistit idea; bene tamen indiget reflexione, ut cognoscatur entitas conceptus. Quare D. Thomas etiam ipsi conceptui attribuit, quod sit cognitum ut quod, cum dixit in q. 4. de Veritate art. 2. ad 3.,¹⁰ quod «conceptio intellectus non solum est id, quod intellectum est, sed etiam id, quo res intelligitur, ut sic id, quod intelligitur, possit dici, et res ipsa et conceptio intellectus». Et 1. p. q. 15. art. 2.: «Forma domus in mente aedificatoris est aliquid ab eo intellectum, ad cuius similitudinem domum format».

Ad confirmationem respondetur esse disparem rationem de fine et de idea, quod finis movet ad sui assecutionem, idea vero ad sui imitationem. Obiectum autem imitabile non est res ipsa, ut denudata a conditionibus materialibus et reddita immaterialis in mente, sed ut existit individualiter in re extra intellectum. At vero obiectum imitabile ex directione intellectus debet esse formatum per ipsum intellectum, ut in re ad extra ponatur res exemplata et derivata a tali forma. Et ita idea non habet esse intra intellectum tamquam conditionem sicut finis, sed per se ei convenit ut ratio. Quando vero dicitur applicari per ipsam cognitionem ad opus, respondetur applicari per cognitionem non ut formantem ipsam ideam, sed ut imperantem efficaciter eius executionem, postquam est formata.

Tertio arguitur: Idea sic explicata a nobis non potest habere veram causalitatem, ergo non est vera causa. Nam quod non sit causa materialis constat, cum non recipiat formam, sed originet ipsam. Neque est finalis quia ut nuper dictum est, non movet ratione bonitatis realis et habendo apprehensionem tamquam conditionem, sicut requiritur ad rationem finis. Neque est causalitas formalis, quia non informat intrinsece per unionem, sed est causalitas formae. Si autem dicatur causare formaliter extrinsece, imprimis non apparet, in quo consistat ista causalitas, nec est alia quam obiectiva, qua movetur artifex ad formandum ideam. In quo tamen non consistit causalitas causae exemplaris, tum quia non requiritur per se ad exemplar, quod accipiatur et formetur ab aliquo obiecto ad extra, sed tantum quod in intellectu detur species et repraesentatio rei faciendae, undecumque accipiatur, tum quia ista obiectiva motio non est ipsa causalitas exemplaris, sed antecedit formationem eius, movendo intellectum ad formandum conceptum et ideam, quae postquam est formata, causat exemplatum. Et haec causalitas iam non est obiectiva, id est ab obiecto ad intellectum. Nec denique est causalitas efficiens, quia non potest efficienter causare nisi modo metaphorico, eo quod idea tantum operatur per imitationem, quae non est influxus physicus, sed cognitus et media excitatione factus, quod pertinet ad causam moralem, non physicam.

RESPONDETUR hoc argumentum petere difficultatem de causalitate ideae. In quo aliqui existimant, non habere causalitatem nisi metaphoricam, id est in ratione esse cogniti, non in ratione esse physici. Ita Martinez in hoc libro cap. 3. q. 1. et Fuente 2. Phys. q. 8. diff. 3. art. 1. Et ad causam efficientem esse reducendam, censet P. Suarez disp. 25. Metaph. sect. 2.

Nihilominus dicendum est causalitatem ideae reduci posse ad efficientem et finalem, sed specialiter et proprie ad formalem, quatenus est forma extrinseca formans, sed non informans. Est communis inter thomistas. Et quod habeat rationem causae finalis sumitur ex D. Thoma q. 3. de Veritate art. 1. in fine corporis¹¹ et 3. Contra Gent. cap. 19., ubi id expresse dicit. Ratio vero efficientiae attribuitur a D. Thoma Quodlib. 7. art. 3.,¹² ubi inquit, quod «artifex cognoscit artificiatum per eam formam, per quam ipsum facit». Et ratio est, quia idea et ars simul concurrunt ad artificiatum, et idea se habet ut forma practica, ergo ut operativa et efficiens per artem. Ratio enim practici efficientiam importat, sive ex propriis sive ex voluntate participatam. Nam ideam operari adiuncto amore voluntatis docet D. Thomas 1. p. q. 45. art. 6. Quare sicut agens naturale operatur per formam suam, cui assimilat effectum, et illa forma est ratio assimilandi, ita agens artificiale ratione formae idealis assimilat sibi effectum, consequenter ratione illius operatur efficienter directive seu intentionaliter, non efficienter executive.

Quod vero proprie pertineat ad ideam ratio causae formalis extrinsecae sumitur ex Aristotele 5. Metaph. textu 2.,¹³ ubi inquit, quod «forma est species et exemplar». Quem textum explicans S. Thomas ibidem lect. 2.¹⁴ ait: «Alio modo dicitur causa, species et exemplar, et haec est causa formalis, quae comparatur dupliciter ad rem, uno modo sicut forma intrinseca rei, et haec dicitur species; alio modo sicut extrinseca a re, ad cuius tamen similitudinem res fieri dicitur, et secundum hoc exemplar rei dicitur forma». Ratio autem est, quia forma intrinseca non est aliud quam quaedam forma participata ab idea, ad cuius similitudinem fit et per ordinem ad quam regulatur eius veritas et perfectio, sicut in artificialibus forma artefacti derivatur a forma artificis et per illam regulatur eius propria ratio, in naturalibus autem formae naturales regulantur et participantur ab ideis divinis. Ergo idea habet rationem formae extrinsece specificantis et originantis formam participantem, quae informat subiectum intrinsece. Ergo in eadem linea causandi, qua forma intrinseca causat, scil.¹⁵ in ratione causae formalis, debet etiam idea extrinsece causare, quia¹⁶ forma informans intrinsece est quaedam expressio ideae, et per eam regulatur et specificatur propria ratio talis formae. Specificativum autem causam formalem importat. Et ex eadem ratione constat ideam habere rationem causae finalis, quia forma exemplata respicit exemplar ut perfectivum sui et per convenientiam ad ipsum perficitur, ergo ut finem, quia perfectio alicuius finis eius est. Neque obstat, quod actio producens exemplatum, non intendit pro fine ipsam conformitatem ad exemplar, sed formam ipsam in se, conformitas vero solum se habet ut commensuratio et regulatio quaedam formae inducendae. Hoc inquam non obstat, quia non repugnat, quod ipsa regula etiam sit finis, quando ex ipsa regulatione resultat aliquod bonum et perfectio in regulato, ut constat in morali actu.

Quodsi petas, in quo consistat ista causalitas formalis extrinseca, respondetur, quod cum forma extrinseca non communicet seipsam immediate per coniunctionem sui, oportet, quod exemplar identificet suam causalitatem cum actione efficientis, eo quod non operatur sine arte efficiente et dirigente, sed tamen in illa directione et operatione artis et datur processus efficientiae, quatenus res extrahitur de non esse ad esse a principio artis, et datur imitatio passiva et specificabilis a forma exemplati, per quam regulatur, et sub hac ratione dicit causalitatem formalem extrinsecam, quatenus per imitationem dat speciem; specificativum autem causa formalis est. Neque hoc est addere novum genus causae praeter quatuor, tum quia illud Aristoteles posuit numerando exemplar inter causas, tum quia ad causam¹⁷ formalem reduxit dicendo,¹⁸ quod forma est species et exemplar.

UNDE AD APPOSITAS INSTANTIAS RESPONDETUR:

Ad primam de causalitate finalis dicitur, quod idea non est finis ut assequibilis, sed ut imitabilis, et ideo non oportet, quod habeat apprehensionem tamquam conditionem tantum sicut finis, qui in re est assequibilis, et sic reductive tantum pertinet ad causam finalem.

Ad secundam instantiam, quod attinet ad explicationem ipsius causalitatis formalis, in quo consistat, iam dictum est. Quod vero dicitur istam causalitatem esse obiectivam, respondetur non consistere in causalitate obiecti ad potentiam; haec enim non requiritur per se ad rationem exemplaris, sed tantum antecedenter in nobis, quia acquirimus cognitionem ab obiectis. Sed causalitas ista formalis est per conformitatem formae imitabilis ad rem extra, ut deductam ab illa per imitationem. Ut enim saepe docet D. Thomas agendo de veritate, ut 1. p. q. 16. et q. 1. de Veritate art. 2.,¹⁹ aliquando cognitio, quae est veritas formalis, sumitur ab obiectiva, quae transcendentalis est, aliquando e converso veritas in rebus sumitur ab intellectu, ut in artefactis. Et ideo omnis veritas creata sumitur per conformitatem ad ideas divinas, a quibus exempliatur tamquam artificiatum, quia²⁰ omnis natura et creatura est artefactum Dei. Sicut ergo in nostra est cognitione veritas sumitur a rebus per conformitatem ad eas ut ad obiecta, ita quando exemplatur aliquid ab idea, sumit veritatem ab illa per conformitatem imitationis, quae etiam est specificatio quaedam veritatis.

Ad ultimam instantiam de causalitate efficientiae respondetur hanc habere ideam, non ut obiectum cognitum praecise, sed ut cognitum practice, quod per artem et imperium movet efficienter, cuius efficaciae ratio oritur a voluntate, quae est primum movens quoad exercitium et imperium, ut doceri solet 1. 2. q. 9. et q. 17. Unde haec efficientia non magis metaphorica est quam quaecumque efficientia voluntatis, et mediante motione voluntatis efficientia artis practicae in intellectu datur.

De essentia vero divina quomodo sit idea ut cognita imitabiliter et comparative ad creaturas, cui creaturae assimilantur tamquam eminentissimo exemplari similitudine quidem aequivoca, sed perfectissime exprimente et attingente, quidquid participatur in creatura, ad theologos remittimus, qui de hoc agunt 1. p. q. 15., ubi²¹ nos late id tractamus 2. tom. Curs. theol. disp. 1.