Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Licet materia participet existentiam per formam, vel in suo esse partiali (si daretur) dependeret ab illa, adhuc restat difficultas, an solum pendeat naturaliter, an essentialiter, ita ut nec per Dei potentiam suppleri possit, sicut accidentia videmus naturaliter dependere a subiecto, et per Dei potentiam sine illo esse posse. Sententia ergo affirmativa communissima est inter recentiores huius temporis et habet patronum Scotum in 2. dist. 12. q. 2.¹ et totam eius scholam.

NIHILOMINUS SIT UNICA CONCLUSIO: In sententia D. Thomae implicat materiam existere denudatam ab omni forma, atque ita est essentialis ordo inter receptionem formae et existentiae, quod per formam redditur capax habendi existentiam, qui ordo essentialis non invenitur inter accidens et subiectum, licet ratione imperfectionis suae accidens dependeat inhaerendo a subiecto, non materia. Itaque materia se habet ad formam et ad existentiam ordine quodam essentiali, sicut intellectus non est capax visionis nisi mediante specie et lumine, et sicut corpus non est capax gradus sensitivi nisi mediante vegetativo.

Haec conclusio sumitur ex Divo Thoma 1. p. q. 66. art. 1., ubi inquit: «Si materia informis praecessit duratione, haec iam erat in actu, hoc enim duratio importat; creationis autem terminus est ens actu, ipsum autem, quod est actus, est forma. Dicere igitur materiam praecedere sine forma, est dicere ens actu sine actu, quod implicat contradictionem». Ita D. Thomas. Et idem probat Quodlib. 3. art. 1.² his verbis: «Quod aliquid simul sit et non sit, a Deo fieri non potest, neque aliquid contradictionem involvens. Et huiusmodi est materiam esse in actu sine forma; omne enim, quod est actu, vel est ipse actus vel est potentia participans actum. Esse autem actum repugnat rationi materiae, quae secundum propriam rationem est ens in potentia. Relinquitur ergo, quod non potest esse in actu, nisi in quantum participat actum. Actus autem participatus a materia nihil aliud est quam forma. Unde idem est dictu materiam esse in actu et materiam habere formam. Dicere ergo, quod materia sit in actu sine forma, est dicere contradictoria esse simul». Ita D. Thomas. Et videri etiam potest in q. 4. de Potentia art. 1.³ et 3. Contra Gent. cap. 4., ubi inquit, quod «materia non tendit ad impossibile; est autem impossibile materiam tantum sub privatione esse». D. Thomam sequuntur communiter omnes eius discipuli ad illum locum 1. p. Ibi⁴ videri potest Caietanus et cap. 5. de Ente et Essentia q. 8.; Mag. Banez ad illam quaest.⁵; Ferrariensis 1. Phys. q. 11. et cit. loco Contra Gent.⁶; Capreolus⁷; Soncinas⁸ et alii apud Cursum Carmel. hic disp. 3. q. 5. § 2.; pro eadem Conimbric. libro 1. Phys. cap. 9. q. 6. art. 1. citant Magistrum in 2. dist. 12. cap. 5., Hugonem de S. Victore⁹, Durandum¹⁰, Aegidium¹¹ et alios.

UT EXPLICETUR IMPLICATIO, quam D. Thomas in tot locis affirmat, advertendum est, auctores oppositos non dubitare, quod existentia seu esse proveniens a forma non possit inveniri in materia sine ipsa forma, cuius est tale esse, sicut v. g. esse album, et existentia albi manifeste apparet, quod non potest convenire materiae sine albedine, et generaliter quodcumque esse seu existentia ut specificata ab aliqua forma nullo modo potest convenire materiae nisi mediante forma, a qua habet specificationem et determinationem. Et ita si velimus dicere, quod materia non participat istas existentias sic specificatas nisi servato ordine essentiali, ut mediantibus suis formis participentur, verissimum est, neque auctores oppositi negabunt. Sed punctum difficultatis est, an possit dari in materia aliqua existentia non specificata nec¹² proveniens a forma, sed ipsi materiae conveniens, in quantum est entitas distincta a forma, et propterea vocatur actus entitativus, et sic existere possit materia separata ab omni forma et ab omni existentia formae. In hoc ergo videtur deficere implicatio assignata a D. Thoma, quia concludit materiam non posse esse existentem sine aliquo actu, et inde infert non posse esse sine forma, pro eodem reputans actum participatum in materia et formam, cum tamen in hoc faciat difficultatem opposita sententia, quia distinguit actum existentiae a forma et hunc actum existentiae dicit convenire materiae antecedenter ad formam, vel quia non distinguitur entitas realis materiae ab existentia sua, vel quia talis entitas materiae immediate capax est illius.

Igitur implicatio D. Thomae fundatur in hoc, quod existentia ex essentiali conceptu suo est actus distinctus ab essentia creata, ut probabitur q. 7.¹³ Hic autem actus non constituit rem intrinsece et essentialiter, sed essentiam constitutam extra causas constituit, non in sua quidditate, alias esset essentialis et necessario conveniens rei, quam constituit. Ergo ex natura sua non est actus primus, id est constituens quidditatem, sed secundus seu adveniens constitutae. Cum ergo materia prima de se nullum actum primum habeat, quia ipsa non est forma seu actus primus, careat vero omni forma ei unibili, ut supponimus, ergo non est capax alicuius actus secundi, qui est existentia, sicut non est capax actus secundi, qui est operatio nisi mediante radice operandi, quae est potentia. Itaque sicut bene valet: Si aliquid est capax operationis tamquam actus secundi distincti a se, ergo in se est actus primus potens operari, quia nihil est aliud actus primus quam id, quod est capax immediate actus secundi; ita bene valet in existentia, quodsi aliquid est immediate capax existentiae, etiam partialis, tamquam actus secundi in essendo, distinctae ab essentia, ergo in se partialiter est actus primus vel habet actum primum, idem autem est actus primus, quod forma. Ergo si materia est sine omni forma et existit, habet formam sine forma, quia habet actum primum, vel ipsa est actus primus, hoc ipso quod est capax actus secundi, quod est existentia.

SOLUM POTEST RESPONDERI, vel quod existentia non est actus secundus nec supponit primum, sed est indistinctus a quacumque entitate reali, vel quod materia prima generali ratione potest dici actus primus, et non pura potentia, quatenus est capax existentiae ob realitatem suam.

Sed primam solutionem excludemus q. 7. nec implicatio D. Thomae occurrit nisi supponendo, quod existentia distinguitur ab essentia creata. Nam si est idem cum illa, quomodo potest controverti, quod est capax illius, vel quod non possit a Deo realis entitas et substantialis per suam existentiam, quam habet, separatim conservari sicut accidens sine subiecto? Tunc enim non magis dependebit a forma quam accidens a subiecto, imo multo minus, si utrumque secundum se existens est.

Secunda vero solutio destruit rationem propriam materiae, quia in re est facere illam formam. Nam quid aliud est forma substantialis quam actus primus in genere entitativo? Et quomodo potest probari contra antiquos, qui negabant formam substantialem distingui a materia, quod non sit idem materia quod forma substantialis, si materia¹⁴ est actus primus? Quod enim non informet, sed recipiat, imprimis hoc ipsi negabant, quod reciperet formas, quia secundum se erat ens actu et sic non indigebat formis substantialibus, quae dant esse primum et substantiale. Deinde quia, si est actus primus, et non informans nec receptus in alio, ergo erit in se actus subsistens nec indigebit forma naturali ad existendum. Forma enim seu actus non receptus hoc ipso est terminatus et incommunicabilis ulteriori subiecto, ergo subsistens in eo esse, quod habet, et licet recipiat formas, recipiet illas tamquam accidentia, sicut suppositum hominis vel lapidis recipit accidentia. Quare ex his principiis magis aperitur via ad negandum materiam primam esse ens partiale, et quod non dantur formae substantiales, sed solum accidentales, ut ponebant antiqui, quam ad oppositum, stando in principiis Aristotelis et verae Philosophiae.

DENIQUE POTEST IMPLICATIO ISTA ALITER EXPLICARI, quia illa existentia materiae seorsum a forma vel esset corporea vel spiritualis vel non corporea nec spiritualis. Hoc tertium dici non potest, quia spirituale et corporeum videntur exhaurire omne, quod actu est substantia; adaequate enim illam dividunt, sive sit pars, ut forma corporea, sive totum. Necessario enim est aliquid pertinens ad genus corporeum vel spirituale per se vel reductive. Ergo neque datur existentia abstrahens ab utroque. Spiritualis esse non potest, quia materia maxime spiritualitati opponitur, cum spirituale consistat in abstractione materiae; ergo propria existentia materiae non potest esse spiritualis. Si est corporea, utique actu debet esse corporea, et non in potentia; est enim actualis existentia, et sic actu est id, quod est. Ergo essentialiter dependet a forma seu gradu corporeitatis, per quem materia est actu corpus. Nam materia de se non est actu corpus, sed per formam, quae dat gradum corporeitatis. Si enim esset actu corpus, incideretur in opinionem antiquorum, qui, ut dicit S. Thomas¹⁵, materiam primam dicebant esse actu corpus, et sic formae elementales et aliae non constituerent formaliter corpus, quod est aperte falsum. Forma enim, quae non constituit corpus, neque potest tale corpus in specie constituere, quia implicat aliquam formam dare gradum specificum, genericum autem ab alia realitate distincta provenire; sic enim illa entitas, a qua gradus genericus proveniret, esset in genere, et non in aliqua specie. Et haec est vis rationis D. Thomae q. 4. de Potentia art. 1.¹⁶, ubi dicit non posse materiam esse sine forma, quia non potest aliquid esse in genere, quod non sit in aliqua specie. Cum ergo a forma substantiali proveniat gradus corporis ut sic et specificus talis corporis, consequenter materia sine forma non est actu corporea, sed potentia, id est entitas susceptiva gradus corporei. Unde si habet propriam existentiam, illa non potest esse actu corporea, quia entitas, cuius est haec existentia, non est actu corporea. Sicut autem non potest intelligi existentia hominis sine forma hominis, nec existentia equi sine forma equi, ita nec existentia corporea sine forma corporis. Hanc rationem etiam attingemus seq. art., titulo ult.

Adverto, quod aliqui, ut Mag. Banez ubi supra¹⁷, existimant esse probabile, quod materia prima potest existere sine omni forma per existentiam divinam sibi unitam. Cui sententiae etiam subscriberem, si supponeretur materia capax existentiae sine forma. Cum enim existentia et subsistentia divina solum uniantur supplendo vicem creatae, solum illis naturis uniri possunt, quae sunt capaces subsistendi vel existendi, sicut patet, quod accidenti non potest uniri divina subsistentia, quia propriae subsistentiae non est capax. Ergo idem dicendum est de materia respectu existentiae.

Unde etiam EVACUANTUR INSTANTIAE a quodam recentiore adductae contra nostram sententiam: Prima, quia subsistentia est actus naturae proveniens ab aliqua forma, et tamen illa existentia non convenit mediante forma; ergo potest existentia provenire ab alio quam a forma. Secunda, quia humanitas Christi existit existentia Verbi, et tamen illa existentia non convenit mediante forma; ergo potest existentia provenire ab alio quam a forma.

Sed utraque instantia infirma est. Aliud est enim, quod subsistentia et existentia creatae sint supplebiles in¹⁸ naturis, quae non sunt pura potentia, sed capaces subsistentiae et existentiae, aliud, quod sint supplebiles in materia nuda. Sed in humanitate vel alia natura, cuius existentia et subsistentia sunt¹⁹ modi consecuti seu formalitates, quae dant illos effectus formales subsistendi et existendi, et²⁰ ipsae naturae non dant istos effectus, sed in se suscipiunt illos, sive ab existentia creata proveniant sive ab increata. Sed tamen neque creatam neque increatam existentiam capax est suscipere alia entitas, nisi habeat formam, et ita etiam existentia Verbi convenit mediante forma quantum ad capacitatem recipiendi illam.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur: Quia Deus potest conservare accidens sine omni subiecto et formam substantialem sine omni materia et quamcumque entitatem realem sine eo, a quo distinguitur realiter, ergo etiam materiam sine omni forma.

Consequentia patet, quia materia prima est entitas realiter distincta a forma et minoris dependentiae a forma quam accidens a subiecto, cum materia sit substantia, accidens vero inhaereat; ergo potest separari ab omni forma. In hoc enim distinguitur realis distinctio a modali, quod ubi est distinctio realis, extrema possunt separari saltem de potentia absoluta, modus autem numquam potest separari ab eo, cuius est modus. Constat autem, quod materia prima est entitas realiter distincta a forma.

Confirmatur, quia materia vel dependet a forma intrinsece et essentialiter vel non. Si dependet, ergo propria materiae quidditas constituetur per formam, quod est omnino falsum, cum propria materiae quidditas sit esse ens in potentia, quod non habet a forma. Si vero non dependet essentialiter, sed solum quoad existentiam, talis effectus formae est secundarius, et sic poterit suppleri a Deo, sicut suppletur in humanitate Christi existentia et subsistentia propria per Verbum, et sicut in Eucharistia ponitur quantitas corporis Christi sine repletione loci, quae est effectus secundarius eius.

RESPONDETUR illud argumentum de accidente solvi a D. Thoma Quodlib. 3. cit.²¹ art. 1. ad 1.²² et 1. p. q. 66. art. 1. ad 3., et idem est de forma substantiali. Dicit ergo, quod accidens dependet a subiecto ut a causa sustentante in esse, materia vero a forma ut ab actu suo. Quod autem aliquid sustentetur ab aliqua causa secunda, bene potest a Deo suppleri per aliam causam, quia sustentatio solum pertinet ad exercitium ponendi rem in esse, non ad determinationem et specificationem ipsius. Exercitium autem existendi multo melius potest fieri per causam efficientem, quae solum dat esse quoad exercitium. At vero materia dependet a forma non per modum causae efficientis, sed formalis, cuius proprium munus est dare esse rei specificando et determinando illud. Unde remota omni forma caret materia omni principio determinante et specificante eius esse, et sic solum manebit existentia potentialis et indeterminata, quae non potest habere effectum formalem existendi actu et determinate extra causas.

Ad id vero, quod dicitur de distinctione inter extrema realiter distincta, respondetur esse certum et infallibile signum distinctionis realis, si de facto duo separantur inter se. E contra tamen si non separantur, non est infallibile signum, quod non distinguantur realiter. Potest enim intervenire aliqua essentialis dependentia unius realitatis ab alia in existendo, sicut relatio realis ad sui existentiam petit existentiam termini, a quo realiter distinguitur; est enim relatio omnino extra suum terminum, et de actu vitali multi existimant non posse conservari a Deo extra potentiam vitalem, quia essentialiter dicit processionem ab illa. Et similiter visio exterior realiter distinguitur ab obiecto, sine quo tamen conservari non potest, alioquin videret rem absentem. Similiter ergo cum materia dependeat a forma ut a medio participandi existentiam determinatam, non poterit sine illa determinate existere. Addo, quod ad distinctionem realem inter materiam et formam sufficit, quod materia possit esse in re sine qualibet forma divisive, sicut videmus ab illa separari, sed non a tota collectione formarum; hoc enim ad distinctionem realem non est necesse, dum distinctio realis exerceatur inter quamlibet determinate, et sic sufficit separari a qualibet determinate.

Ad confirmationem respondetur, quod materia dependet a forma quantum ad esse, non quantum ad quidditatem, quae est entitas potentialis, ut S. Thomas docet 5. Metaph. lect. 2.²³ Et ad replicam respondetur, quod stante effectu primario formae in subiecto potest suppleri vel tolli effectus secundarius, nisi interveniat aliquod essentiale impedimentum. Ceterum e converso dari effectum secundarium sublato primario impossibile est, propter coordinationem essentialem inter primarium et secundarium effectum. Secundarius autem effectus formae est existere, primarius autem est informare et constituere. Et quando Deus supplet existentiam et subsistentiam humanitatis, supponit ipsam humanitatem constitutam per formam suam; supplet autem id, quod secundarium est, scilicet existere et subsistere. In nostro autem casu proceditur e converso, scilicet quod materia habeat effectum secundarium formae, qui est existere, sine forma, id est actum secundum sine actu primo.

Secundo arguitur: Dato quod existentia distinguitur in re ab essentia, non tamen distinguitur nisi tamquam modus; siquidem existentia non constituit quidditatem aliquam, sed constitutam supponit et extra causas ponit, quod est modificare. Modus autem identificatur cum re, cuius est modus, nec potest aliquid modificari per modum alicuius rei distinctae. Ergo cum materia existat in rerum natura, aliqua existentia identificatur cum illa. Ergo non existit per formam, sed per modum proprium, quem Deus sine forma conservare poterit in materia.

Quodsi dicas modum istum essentialiter resultare ex forma et ideo sine illa non posse conservari, sicut ubi vel situs sine loco, figura sine quantitate, contra est, quia existentia non sequitur formam, sed productionem, cum sit terminus ipsius fieri seu productionis relictus immediate ex causa efficienti. Sed materia habet distinctum fieri et productionem a forma, quia materia fit per creationem, forma autem per generationem, ergo habet distinctam existentiam a forma. Item, si materia haberet existentiam mediante forma, toties interiret et produceretur, quoties nova forma advenit et alia recedit, quia tunc desinit esse unius formae et incipit aliud cum alia²⁴ forma; nihil autem aliud est corrumpi quam amittere esse, neque aliud est produci quam acquirere novum esse.

Adduntur alia minoris ponderis, ut si materia annihilaretur non annihilata forma, maneret existentia materiae, quae est a forma, et tamen esset annihilata; ergo daretur esse materiae, et tamen esset materia annihilata. Item materia causat formam in esse, et forma causat materiam; ergo materia causat suum esse, quod est a forma. Similiter materia est causa realis ipsius formae sustentando et recipiendo illam; ergo in illo priori, in quo causat, existit, alias non realiter causaret, et tamen pro illo priori non habet existentiam a forma, quia nondum forma est causata. Denique est specialis difficultas in anima rationali, cuius existentia spiritualis est, siquidem per eandem existentiam existit separata. Sed spiritualis existentia non potest communicari materiae. Ergo quando est sub anima rationali, non habet existentiam ab illa.

RESPONDETUR ad principale argumentum responsione data inter arguendum, admisso, non concesso, quod existentia solum sit modus, non realitas distincta ab essentia, hoc enim est probabile, et forte probabilius.

Et ad primam instantiam respondetur, quod existentia sequitur productionem rei²⁵ perfectam et completam, cum sit terminus ultimus actionis, non autem productionem quasi incompletam et dependentem ab alterius positione, sine qua in rerum natura non existit, cuius ratio est, quia existentia est actus, quo aliquid ponitur non solum extra unam causam, sed extra omnes. Unde non sufficit considerare aliquid, ut est extra causam efficientem, si nondum est extra formalem vel materialem, ut dicatur in re existere, et sic materia, ut praecise subest actioni creantis, et non actuationi formae informantis, nondum intelligitur habere existentiam, quae extra omnes causas ponit, sed tendere ad existentiam quasi in fieri et in via, quia²⁶ intelligitur extra unam causam, scil. efficientem, non extra aliam, scil. formalem.

Ad secundam instantiam de creatione materiae et generatione formae respondetur, quod, ut dicit D. Thomas 3. de Potentia art. 4. ad 7.²⁷ materia proprie non creatur, sed concreatur; creatur enim sub forma, et ita creatio completa et absoluta terminatur ad totum compositum, ut dicitur 1. p. q. 45. art. 4. Et sic materia per creationem accipit existentiam, non ut praecise exit a causa efficiente, sed in quantum per creationem et causam efficientem ponitur sub actuatione formae et causatur etiam a forma. Et ut uno verbo dicam, materia per creationem non tam recipit esse quam subesse, sicut etiam quando Deus creat aliquam substantiam, secundario etiam attingit accidentia tali substantiae annexa, et tamen non dicuntur creari, quasi seorsum accipiant esse, sed accipiunt illud dependenter a subiecto, et ita si subiectum tollatur, et Deus non suppleat eius concursum separando accidentia, necessario desinunt non obstante prima attingentia creationis. Et similiter si materia semel creatur sub forma, si illa forma desinit esse et altera non succederet, destrueretur materia, quia non fuit creata simpliciter et absolute, ut esset, sed ut subesset formae et per ipsam esset, nec tamen potest Deus sine forma illam separatim ponere sicut formam sine subiecto, propter rationem dictam in solutione ad primum.²⁸ Et sic materia proprie nec habet esse eductum nec creatum, sed communicatum per formam eductam aut concreatam. Subici autem existentiae eductae non sufficit denominare rem ipsam eductam. Requiritur enim ad denominationem educti ordo ad aliquod principium, ex quo educatur. Sine isto autem ordine (quo utique caret materia) dicetur quidem compleri eius productio per communicationem existentiae eductae, sed non denominabitur educta.

Quare haec omnia argumenta aequivocant valde in acceptione de ly «creatio», quod illam accipiunt solum uno modo, scilicet ut dat esse absolute, cum tamen creatio toti composito seu supposito dat esse absolute, partes autem compositi non absolute ponit in esse unicuique attribuendo esse partiale, sed unam subicit alteri et sub alterius esse vel sub totius esse coordinat, et sic dat illis esse eo modo, quo partibus potest convenire, scilicet ut subordinantur toti et dependenter ab illo, non proprium esse cuique tribuendo. Idem est autem, quod una existentia, v. g.²⁹ materiae in aliorum sententia, dependeat ab altera, ut reddat rem existentem, et quod entitas ipsa non habeat existentiam propriam, sed ab alterius existentia sibi communicata dependeat.

Ad tertiam instantiam, quod materia corrumperetur et generaretur, quoties mutaret formas, respondetur materiam non corrumpi nec generari per se, in quantum entitas potentialis est, sed per accidens quantum ad privationem et esse communicatum, quod habet, de quo 1. Phys. cap. ult.³⁰, et ibi D. Thomas lect. ult.³¹ Et 8. Metaph. lect. 1.³² dicit, quod «nec materia nec forma generatur aut corrumpitur nisi per accidens». Simpliciter autem non dicitur corrumpi aliquid per hoc, quod amittit unum esse, si illi succedit aliud aeque bene illud conservans et supplens, sed solum quando destruitur esse, quod habet, et aliud non succedit. Sicut si aliqua natura subsistens assumatur a Deo destruendo eius subsistentiam et consequenter existentiam, quae subsistentiae est annexa, non dicetur natura illa simpliciter corrumpi, sed solum secundum quid et quantum ad modum proprium existendi, sicut nec corrumpitur accidens per hoc, quod separatum sustentetur, licet modum inhaerentiae amittat. Corruptio autem accidentis non est inconveniens, quod attribuatur materiae.

Ad reliquas instantias in argumento insinuatas, breviter respondetur.

Ad primam, quodsi annihilaretur materia manente forma, diceretur in forma manere esse materiae, non tamen applicatum et communicatum materiae, sicut in anima separata, et ex defectu istius communicationis non dicitur materia existere.

Ad secundam dicitur, quod materia, causando formam materialiter, causat consequenter suum esse materialiter et recipiendo illud, quod nullum est inconveniens; sic enim recipiendo esse non tam causat, quam causatur, solum autem active non potest aliquid causare suum esse. Non enim est inconveniens, quod causae ad invicem sint causae, ut dicemus q. 10.³³, et ita forma causat materiam et materia formam.

Ad tertiam iam dictum est supra³⁴, quod causa materialis licet existendo causet, non tamen ratione existentiae, et sic semper existit concomitanter, non tamen pro omni prioritate et antecedentia causalitatis suae existit causa efficiens, quae causat existendo, sed est prioritas tendendi ad esse et recipiendi esse, et sic est causa realis realitate potentiae recipientis esse, non realitate actualitatis³⁵ proprii et peculiaris esse seu existentiae.

Ad ultimam respondetur, quod sicut ipsa substantia animae rationalis spiritualis est in se, et tamen informat materiam corporalem, quia formaliter eminenter habet gradus corporales et³⁶ constituit naturam corporalem, et sicut subsistentia divina, cum spiritualis sit, terminare potest naturam corpoream et supplere vices subsistentiae corporeae, ita non repugnat, quod anima communicet materiae mediante informatione sui existentiam, quam habet ut³⁷ eminenter est corporalis, non omni modo, quo habet, sed ut virtualiter est corporea, sicut dicit D. Thomas in quaest. de Anima art. 1. ad 13. et 17.³⁸, quod materia participat esse animae rationalis, sed non omni modo, quo est in anima.

Restabat inquirere, an possit materia prima habere simul plures formas. Sed de hoc in secundo libro dicemus tractando, an possit unus effectus a duplici causa totali pendere.³⁹