Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Cuiuslibet causae consideratio consistit in quatuor, scilicet quid sit actus primus seu constitutivum talis causae et quibus conveniat; secundo, quid sit actus secundus seu causalitas; tertio, quae sit conditio requisita ad causandum; quarto, quid sit eius effectus et causatum.

Circa primum SUPPONENDA EST definitio causae materialis tradita a Philosopho in hoc libro cap. 3.,¹ quod «causa materialis est, ex qua fit aliquid, cum insit». Quam definitionem explicamus sic, quod per illam distinguitur causa materialis a privatione, ex qua etiam fit aliquid, sed non tamquam ex eo, quod inest et permanet, sed quod non manet neque est; transit enim privatio et succedit forma. Cur autem definiat Philosophus materiam per id «ex quo aliquid fit», non per id «in quo aliquid recipitur»? Ratio videtur esse, ut complecteretur omnia, ad quae se extendit causalitas materiae. Ex materia enim fit compositum, et fit forma; sed compositum non recipitur, forma vero recipitur. Unde per ly fieri complectebatur formam et compositum, per ly recipi solam formam, quae tamen ex eo, quod fit ut quo, et non ut quod, recipitur. Quodsi aliqua forma non fit ex materia, ut anima rationalis, tamen adhuc pertinet ad istam definitionem, quia licet non fiat nec dependeat in esse a materia, dependet quoad statum tamen informandi et communicandi se materiae.

Hoc supposito dicimus, quod actus primus causandi materialiter potest inveniri: Primo, in materia prima respectu formae; secundo, in materia et forma unitis respectu suppositi² totius; tertio, in ipso toto respectu accidentium; quarto, in uno accidente respectu alterius, sicut quantitas respectu coloris, potentia cognoscitiva respectu cognitionis; quinto, in dispositionibus respectu formarum ad quas disponunt.

DE MATERIA respectu formae constat ex supra dictis q. 3.³ Quod vero PARTES materialiter se habeant ad totum, quatenus trahuntur ad eius esse ab eoque actuantur, docet pluribus locis S. Thomas, ut in 3. p. q. 90. art. 1. et 1. p. q. 7. art. 3. ad 3. et q. 65. art. 2. Idque etiam explicat ex Philosopho 2. Phys. lect. 5. circa textum 31.,⁴ ubi inquit, quod «licet partes speciei, quae ponuntur in definitione, comparentur ad suppositum per modum causae formalis, tamen ad ipsam naturam, cuius sunt partes, comparentur ut materia. Nam omnes partes comparantur ad totum ut imperfectum ad perfectum, quae quidem est comparatio materiae ad formam». Ubi apparet, quod partes non dicuntur simpliciter causa materialis totius, sed modum materiae habere, quatenus considerantur ut imperfectae respectu totius, in quo perficitur compositio.

De causa vero materiali ACCIDENTIUM non pertinet ad praesens disputare, an immediate subiectentur in toto vel in materia; de hoc enim in libris de Generat. q. 9.⁵ Deo dante agemus. Sed in praesenti sufficit advertere, quod, sive subiectentur in toto sive in materia, subiectum quod et ratio sustentandi accidentia debet esse ipsa substantia, quia sola ipsa debet esse per se, et hoc est sustentativum accidentium. Ceterum non omnia accidentia aeque immediate recipiuntur in substantia, sed aliqua sunt, quae immediate recipiuntur, ut quantitas in corpore, potentiae operativae in anima. Alia vero sunt, quae mediantibus istis recipiuntur, sicut actus vitales et habitus operativi mediantibus potentiis, et figura vel color mediante quantitate. Quod ex eo contingit, quia unum accidens habet connexionem cum alio taliter, quod nisi supponat illud, non potest convenire subiecto, sicut actus vitalis cum sit actus secundus, non potest convenire subiecto, nisi supponendo potentiam, quae est actus primus. Quam doctrinam ex D. Thoma 1. 2. q. 7. art. 1. ad 3. et quaest. unica de Virtutibus art. 3. ad 2.⁶ retulimus in Logica q. 15. art. 5.⁷

Statim vero se offerebat difficultas ex illo vulgari axiomate, «quia actus et potentia sunt in eodem genere», quod ex Aristotele communiter admittit D. Thomas, praesertim 1. p. q. 54. art. 3. et q. 77. art. 1., ut inde ostendat potentias operativas non esse substantias, quia actus, ad quos ordinantur, accidentia sunt. Videtur autem in praesenti instari illud axioma, cum dicamus substantiam immediate esse potentiam receptivam accidentium.

De hoc autem axiomate variae explicationes a diversis traduntur, de quo videri potest P. Suarez disp. 13. Metaph. sect. 3., et nos aliquid attigemus seq. quaest. Breviter dicimus illud axioma intelligi de potentia et actu per se et essentialiter ordinatis, ut quando actus specificat potentiam et ab illa pendet in proprio esse, sicut materia et potentia operativa ad operationem seu actum, a quo specificatur. In his enim bene valet, quod actus et potentia sunt in eodem genere, quia si actus specificat potentiam et trahit ad suam speciem, consequenter utrumque debet manere sub eodem genere. Actus⁸ vero specificatur ab obiecto extrinseco, quod potest esse alterius generis. Sed ille actus specificatur ut actus, non ut potentia; nos autem loquimur de potentia et actu. At vero substantia non specificatur neque essentialiter pendet ab accidente, sed e converso. Unde non oportet, quod talis potentia et actus sint in eodem genere, quia unum est specificativum alterius.

Denique, loquendo de CAUSA DISPOSITIVA, etiam reducitur ad causam materialem respectu formae, ad quam disponit. Unde dicit D. Thomas 2. 2. q. 27. art. 3., «quod ad materialem causam reducitur dispositio». Et in 4. dist. 17. q. 2. art. 5.⁹ docet, quod «dispositio reducitur ad causam materialem, si accipiatur dispositio, quae disponit materiam ad recipiendum, secus autem de dispositione agentis ad agendum, quia illa reducitur ad genus causae efficientis». Imo etiam ad rationem causae formalis reducitur a D. Thoma in 4. dist. 2. q. 2. art. 1. quaestiunc. 1. ad 2.,¹⁰ ubi dicit, quod «dispositio reducitur ad genus formae, ad quam disponit». Et non mirum, quod omnes istas reductiones dispositio habeat, quia est medium deserviens efficienti, ut agat, materiae, ut determinetur et praeparetur ad formam, formae ut termino, ad quem tendit et a quo specificatur, et sic secundum varias considerationes ad diversas causas reducitur sicut medium, quod participat de extremis et ad extrema reducitur. De quo etiam videri potest D. Thomas q. 28. de Veritate art. 8.¹¹

Unde constat inefficaciter aliquos probare, quod dispositio non pertinet ad causam materialem, quia non recipit formam, sed sola materia patitur illam. Quod vero praeparet materiam, non pertinet ad causam materialem, quia hoc vel fit expellendo oppositam dispositionem, et hoc facit formaliter, non efficienter, et hoc facit efficienter, non materialiter. Nihilominus haec probatio solum est contra hoc, quod dispositio sit causa materialis principaliter et per modum subiecti; sic enim constat, quod dispositio non recipit formam. Non tamen probat, quod reductive non pertineat ad genus causae materialis, quatenus praeparatio materiae non solum fit tollendo oppositam dispositionem, qui est effectus secundarius et negativus, sed etiam indifferentiam et potentialitatem materiae positive determinando ad hanc formam potius quam ad aliam. Materia autem sic determinata materialiter recipit formam, et ita illa determinatio materiae ad eandem causam materialem reducitur.

CAUSALITAS MATERIAE.

Multiplex et varia est circa hoc AUCTORUM SENTENTIA. Cum enim materia causet dupliciter, scilicet in fieri, quando primo res generatur et materia per immutationem sui recipit formam, et in facto esse, quando per modum compositionis cum forma constituit totum, quia utrobique est dependentia a materia ut a principio causante, dividuntur valde auctores in assignando causalitatem materiae, quae pro utroque deserviat.

Unde aliqui, ut Conimbric. 2. Phys. cap. 7. q. 6. art. 2. et q. 8. art. 1., assignant duplicem causalitatem materiae, aliam circa formam, aliam circa compositum, quae solum ordine sunt una causalitas, non formaliter. Et dicunt hanc causalitatem esse modum superadditum materiae. Alii, ut P. Suarez disp. 13. Metaph. sect. 9., tenent, quod causalitas materiae respectu formae, si sumatur in fieri, est ipsa generatio seu unitio ut pendens a materia, causalitas vero in facto esse dicit, quod est ipsa unio. Et istas causalitates dicit esse distinctas ex natura rei, sicut generatio distinguitur a forma et unitio ab unione. Alii solam actionem agentis, quatenus ex receptione educitur forma, dicunt esse causalitatem materiae, nec aliam requirendam esse. Ita Cabero hic tract. 2. disp. 3. dub. 2., qui addit causalitates istas formae et materiae constitui in actu secundo per connotationem effectus existentis. Alii explicant causalitatem materiae per receptionem formae. Sed quia hoc ipsum inquirimus, scilicet quid sit receptio formae, dicunt aliqui consistere hoc in influxu in formam per modum passionis, qui in re non distinguitur ab actione efficientis, in compositum vero per modum unionis. Ita Martinez 2. Phys. q. 3. notab. 3. Alii denique existimant hanc receptionem seu causalitatem materiae non esse aliud quam exhibitionem sui ad formam, et sic non distingui causalitatem materiae ab ipsa materia. A qua sententia non discedunt Scotistae, qui iuxta sententiam Doctoris subtilis dicunt causalitatem materialem fundamentaliter esse aliquid absolutum non distinctum ab ipsa entitate materiae, quia per suam entitatem causat compositum, formaliter vero in actu secundo dicere respectum ad causatum, quia formaliter constituitur causa per respectum. De quo videri potest Fuente 2. Phys. q. 3. diffic. 2. art. 1.

NIHILMINUS DICENDUM EST, quod causalitas materiae est concursus passivus, a quo forma dependet sive in essendo sive in informando, qui nihil est aliud realiter quam ipsa passio illata ab agente, non prout ab agente, sed prout in materia et ex materia, et ista causalitas servit tam ad formam quam ad compositum.

Deducitur ex Philosopho 3. Phys. textu 19.¹² et ibi D. Thomas lect. 5.,¹³ ubi dicitur, quod «actio est actus activi et passio actus passivi»; ergo passio constituit passum in actu secundo. Et in 1. Contra Gent. cap. 17. dicit, «quod materia non fit causa in actu, nisi secundum quod alteratur et movetur». Actualis ergo causalitas materiae est immutatio eius recipiens formam. Et 8. Metaph. lect. ult.¹⁴ inquit, quod «nulla est causa faciens unum ea, quae sunt composita ex materia et forma, nisi quod movet potentiam in actu».

Et explicatur haec sententia, quia materia dicitur causa in actu primo, in quantum est potentia receptiva formae, ut actuata per formam constituit compositum, quod resultat ex tali coniunctione materiae et formae. Sed potentia receptiva non potest aliter concurrere, quam ipsa potentialitate ut passive se habente, quia potentialitas formaliter opponitur actualitati, quae vel actuando vel agendo causat in actu secundo. Ergo potentialitas causare debet passive se habendo. Passio ergo, a qua dependet forma, ut sit in materia, est concursus seu causalitas eius in actu secundo. Sed constat, quod passio est immutatio ipsius subiecti pendens quidem ab agente ut illata ex actione, sed orta ex materia et in materia ut ex patiente et recipiente; ergo ipsa est causalitas materiae.

Deinde PROBATUR EADEM PARS, quia passio ista seu mutatio et passivus concursus habet materiam pro principio passivo et formam pro termino et est ratio, per quam dependet forma a materia, et non convenit alteri quam materiae causare per illam. Ergo habet omnia requisita, ut sit causalitas materiae.

Primum patet, quia passio non innascitur ex solo agente, sed etiam ex potentia subiecti; agens enim, quod nullum habet subiectum, nullam infert passionem, ergo passio habet pro principio ipsum subiectum seu materiam. Secundum patet, quia ista passio seu concursus passivus facit aliquid de novo esse in materia, ergo terminatur ad aliquid receptum et positum in materia, quod non est aliud quam forma; ergo terminatur ad formam. Tertium vero constat, quia in tantum dependet forma a materia, sive in essendo sive in informando, in quantum forma, quae est in potentia materiae, reducitur in actum ut recepta in materia, et non extra ipsam. Ergo haec dependentia formae a materia fit mediante mutatione materiae de potentia in actum; sic enim actu pendet forma a materia subiective, in cuius potentia antea erat obiective. Ergo mediante mutatione materiae passiva et reducta de potentia ad actum pendet forma a materia, et consequenter causatur ab illa. Quartum denique constat, quia agentis propria datur causalitas, quae est actio, formae causalitas, quae est actuatio. Neutri ergo propria est passio, sicut materiae, licet unio communis sit materiae et formae secundum denominationem uniti et coniuncti, non susceptivi.¹⁵

Quod vere iste concursus passivus materiae deserviat etiam ad causandum in facto esse tam formam quam compositum, CONSTAT. Nam quod attinet ad formam, ipsamet passio seu mutatio, qua primum facta est et coniuncta materiae, manet in facto esse per continuationem eiusdem formae ut receptae¹⁶ in materia, sicut actio manet in facto esse in effectu, quamdiu in eo manet existentia, qua est productus. Unde in Logica q. 17. art. 3. circa tertiam difficultatem¹⁷ diximus ex D. Thoma fundari relationes causae et effectus in ipsa actione et passione, non prout considerantur in fieri tantum, sed in facto esse, hoc est, prout relinquitur aliqua determinatio ex ipso fieri actionis et passionis in rebus. Ergo manet ipsa passio in facto esse virtualiter, et sic manet causalitas materiae erga formam. Et hoc ex ipsa natura motus deducitur, quia, ut D. Thomas advertit 3. Phys. lect. 2.,¹⁸ res, quae movetur, est in potentia ad duos actus, scilicet ad actum imperfectum, qui est motus, et ad actum perfectum, qui est terminus motus. Sic ergo materia eadem causalitate respicit formam per passionem in fieri et cum est in termino motus, in facto esse, quia licet cesset motus, manet tamen terminative in suo termino. Eadem autem causalitas, quae respicit formam in fieri et in facto esse, necessario attingere debet compositum, quia ex ipsa communicatione et coniunctione materiae et formae necessario compositum resultat. Ergo causalitas, quae attingit formam coniungendo illam passivae, consequenter debet attingere compositum, neque est necesse multiplicari causalitates.

QUODSI OBICIAS: Nam materia et forma causant mediante unione ipsum compositum, ergo etiam mediante eadem materia causabit formam et e contra; siquidem eadem est causalitas materiae erga compositum et erga formam. Item materia causat per modum causae intrinsecae; est enim pars constitutiva compositi. Ergo est assignanda illi causalitas intrinseca; haec autem non est passio, sed unio. Nam passio est mutatio ab agente in materia, unio vero intrat ipsam unitatem compositam ex extremis. Et eadem ratione non potest causalitas materiae primo et per se sumi respectu formae, sed respectu compositi, quia respectu formae causalitas eius non potest esse intrinseca. Item quia passio in fieri est idem cum motu et actione, et in facto esse est idem cum forma seu effectu vel eius unione. Ergo causalitas materiae in facto esse ab unione et receptione formae non distinguitur. Patet consequentia, quia, quod remanet ex passione in facto esse, non est aliud quam effectus productus ut subiecto unitus seu receptus, et haec receptio non nisi unione fit, etiam praeciso quocumque alio, et ipsa unio non est effectus per modum termini causatus a materia, sed tamquam modus et medium uniendi seipso educitur a materia, ergo habet omnia requisita, ut sit causalitas materiae in facto esse.

Ad primum respondetur unionem non esse causalitatem materiae respectu compositi, tum quia est communis materiae et formae, et sic oportet aliquid ulterius assignare, quo distinguatur causalitas materiae a causalitate formae; tum, quia unio non est ipsa causalitas materiae formaliter, sed consecutive, si sumatur pro relatione unitorum, vel si sumatur pro ipsa actione et passione ad unionem requisita, sic passio ut importat passivum concursum, est causalitas materiae, ut autem tendit ad coadunandum extrema in aliquam unitatem, sic fundat unionem, quae est relatio, non causalitas.

Ad secundum respondetur materiam esse causam intrinsecam, id est inclusam in composito, non tamen respectu formae, quam recipit. Ad hoc autem non exigitur distincta causalitas respectu formae et respectu compositi, quia respectu compositi solum est resultantia quaedam, non ex sola causalitate materiae, sed ex concursu utriusque causalitatis, scilicet materiae et formae resultans. Qua ratione materia et forma simul proprie non causant totum tamquam a se distinctum, sed ex earum causalitatibus consequitur, ut utrumque includatur in toto.

Ad tertium negatur consequentia et dicitur, quod sola unio formae in facto esse non potest esse causalitas materiae, quia, ut dictum est, unio secundum se est relatio communis et eiusdem rationis seu aequiparantiae in materia et forma, et sic oportet aliquid addere praeter unionem, ut distinguatur a causalitate formae, scilicet passivum concursum, qui in facto esse dicit continentiam¹⁹ formae seu determinationem ex priori passione in fieri relictam seu continuatam. Unde sola et praecisa unio etiamsi esset medium inter materiam et formam, et non causaretur ab illa ut effectus, sed ut tale medium adhuc non habet omnia requisita, ut sit causalitas materiae in eo, in quo distinguitur a causalitate formae, quia²⁰ unio etiam formae convenit.

SED INQUIRES, an receptio materiae distinguatur ab unione, et possit una separari ab alia saltem divinitus?

Aliqui affirmant et ducuntur, quia dicit Philosophus 4. Phys. cap. 3.,²¹ formam in materia recipi esse quid accidentale, unde et receptio seu causalitas materiae est passio, quae est praedicamentum accidentale, unio autem materiae et formae aliquid substantiale est, praesertim si partes seipsis uniuntur. Deinde, quia videmus haec duo separari, quia anima unitur materiae, nec tamen recipitur in illa, cum non dependeat ab illa, ergo non repugnabit per divinam potentiam unum sine alio stare etiam in aliis formis. Et sic concedunt, quod formaliter ex receptione formae in materia non resultat totum, quousque adveniat unio.

Ceterum si haec sententia solum vult, quod passio et unio sint distinctae formalitates, quia sunt distincta praedicamenta, est enim unio relatio resultans ex passione, sic illam admittimus. Si autem vult posse ita quod posita passione non sequatur unio formae, est implicatoria, quia implicat ponere passionem et actionem sine termino et terminum sine unione formae. Neque enim terminus actionis et passionis est forma secundum se tantum, aut ut dependens tantum a materia, et non ut unita seu faciens unum cum subiecto, sicut calefactio non solum habet pro termino calorem, sed etiam calidum, et generatio equi non solum habet pro termino formam equi ut receptam, sed etiam ipsum equum, qui est unum resultans ex unione formae et materiae equi. Ergo illa actio non potest sistere in receptione formae, et non transire ad ipsam unionem et resultantiam totius, ita quod unio separetur a receptione formae, alioquin daretur generatio equi sine equo et calefactio sine calido. Si autem non potest actio separari ab ipso toto, quod producitur, et consequenter ab unione partium, passio est idem cum actione, poterit ab unione formae separari.²²

Ad oppositum fundamentum respondetur, quod formam recipi accidentarium est materiae praedicabiliter, sed non praedicamentaliter. Accidit enim materiae talis forma substantialis, quia sine ipsa in particulari conservari potest sub alia, quod tamen non tollet ipsam formam et unionem substantialem esse, sicut hominem habere duas manus vel duos oculos accidentale est homini, non tamen manus neque oculus accidens sunt, neque enim omne quod accidit, accidens est praedicamentale, sed sufficit, quod essentiale non sit.

Ad secundum respondetur, quod quando forma non educitur e materia, unitur illi sine receptione, quia creatur illa forma independenter a materia et ut independens unitur. Et sic probat argumentum, quod non omnis unio est receptio, non tamen, quod receptio potest inveniri sine unione, praeterquam quod, licet anima rationalis sumatur sine dependentia sui a materia, non tamen sine dependentia materiae a se, quae per aliquam immutationem seu passionem sui unitur formae et causat in forma non esse, sed informantem esse, et sic semper unio est cum aliqua dependentia, etiam formae.

CONDITIONES MATERIAE AD CAUSANDUM.

Ad tres possunt reduci secundum triplicem respectum materiae. Primo enim consideratur conditio requisita ex parte sui, secundo per respectum ad alias causas, cum quibus concausat vel quibus subordinatur, tertio respectu effectus seu causati, cui coniungitur.

Quantum ad primum conditio requisita ex parte sui est existentia, de qua dicimus, in materia prima respectu formae substantialis requiri existentiam ad causandum passive, sed non praerequiri, in causa vero materiali accidentium, quae est subiectum sustentans, etiam existentia praerequiritur. Sumitur haec doctrina ex D. Thoma 8. Metaph. lect. 4.,²³ ubi inquit, quod «accidentia non habent materiam, ex qua sint, sed substantia est eius subiectum. Subiectum autem habet aliquid simile materiae, in quantum est receptibile accidentis. Differt a materia, in quantum materia non habet actu esse nisi per formam, subiectum autem non constituitur in esse per accidens». Et opusc. 31. in principio²⁴ dicit, quod «materia est illa, quae recipit esse per formam, subiectum autem non recipit esse a forma accidentali, sed sustentat eam in esse». Unde constat, quod quia materia prima recipit formam dantem esse, non oportet, quod habeat existentiam antecedenter ad causationem, sed sufficit, quod habeat illam concomitanter et in termino suae causationis, quia recipit illam per formam. At vero subiectum sustentans, quia non recipit esse simpliciter ab accidentibus, sed supponit, consequenter praehabet esse ante talem causationem materialem.

ET SI OBICIAS: Quia omnis causa realis debet existere ad causandum, causalitas autem in actu supponit causam in actu, alioquin esset causa tantum in potentia. Imo et pro illo priori, quo causat, necessario supponitur causa esse realis et in actu, alioquin causalitas realiter non exiret ab illa. Ergo non solum concomitanter, sed etiam pro illa prioritate antecedenti praerequiritur existentia.

Respondetur, quod causa realiter causans in re et quantum ad instans in quo necessario debet existere, sed ad hoc sufficit existentia concomitans seu illa, quam habet materia in ipso toto, sive quod corrumpitur sive quod generatur. In illa autem prioritate naturae seu causalitatis materiae non requiritur existentia, sed sufficit ad realitatem causae realitas potentiae suscipientis esse, non habentis esse. Nam hoc quod est recipere et habere capacitatem ad esse, aliquid reale est, sed est realitas entis in potentia, quale est materia, non entis in actu. Ens autem potentiale hoc ipso, quod habet capacitatem ad esse, licet nondum intelligatur habere esse, aliquid reale est, quia si esset nihil, non esset capax habendi esse. Et ratio huius est, tum quia illa prioritas causandi non explicat, quod res sit, vel quomodo sit, sed qua ratione et sub qua formalitate causet. Causare autem materiae non est causare actualitatis, sed potentialitatis, quia recipere in quantum tale ad actualitatem non pertinet. Et sic pro illa prioritate non explicatur actualitas, quam in re habet materia, sed potentialitas. Tum etiam, quia forma, licet pro illo priori intelligatur dependere a materia, non tamen totam realitatem explicat pro tunc causalitas materiae, sed solum realitatem, quae potentialitatis est. Quod vero habet de actualitate, participat ab ipsa forma, ad quam tendit talis concursus materiae, ut ab illa habeat esse. Quare ut sit realis causalitas, sufficit, quod in re sit realiter a materia, non tamen oportet, quod in omni signo et consideratione omnis realitas eius explicetur, sicut homo sub conceptu hominis praecise non explicat realitatem entis, licet in se ens reale sit.

Secunda conditio requisita in materia ad causandum materialiter est ordo seu determinatio, quam habet ab aliis causis, ex quarum concursu dependet in causando, sicut patet, quod a causa efficiente mediantibus dispositionibus determinatur et applicatur materia ad hanc formam vel ad illam, et similiter determinatur a concursu divino, non materiali, sed effectivo, ut libro 8. q. 25. art. 1. dicemus. Et sic istae determinationes seu dispositiones sunt conditiones necessario requisitae ad causandum materialiter. An vero materia prima, quia in genere causae materialis est prima, aliquid causalitatis habeat in reliquas causas materiales, respondetur habere causalitatem in omnes, ad quas eius receptio extenditur. Quia enim omnes materiae secundae sunt substantiae compositae ex materia et forma, consequenter resolvuntur in materiam primam et dependent ab illa ut a primo recipiente, non ut a primo determinante; primum enim determinans est primum agens, non potentia materiae.

Tertia conditio sumitur in materia per ordinem ad effectum. Et praeter proportionem, quae requiritur inter materiam et formam, quae provenit ex dispositionibus, requiritur etiam ut conditio instantia seu approximatio inter materiam et formam, ut uniantur et resultet compositum. Quae instantia non est idem, quod unio; nam separata anima a corpore potest illi fieri praesens, sicut alteri corpori, sine hoc quod informet illud.

EFFECTUS MATERIAE.

Tres possunt numerari effectus, circa quos versatur materia, et quinque rationes, quae sunt causatae in illis. Versatur enim materia circa formam recipiendo, compositum constituendo, generationem patiendo ab agente.

Rationes autem causatae sunt: Primo esse formae, si sit dependens a materia, vel modus essendi informative, si non sit dependens ut anima rationalis.²⁵ Secundo causat limitationem; forma enim limitatur per ordinem ad materiam. Tertio causat incommunicabilitatem, quia est ultimum subiectum, ultra quod non transit forma. Quarto causat individuationem. Quinto causat unitatem et constitutionem compositi simul concurrendo cum forma.

QUOD MATERIA VERSETUR CIRCA ILLA TRIA, constat, quia omnia illa dependent a materia ut a principio: Compositum quidem, quia resolvitur in materiam, et sic dependet ab illa; forma autem, quia sine materia esse non potest, si sit forma educta, vel saltem sine illa informative esse non potest, si²⁶ sit forma creata, ut anima rationalis, quod pertinet ad modum essendi formae. Denique generatio dependet a materia, quia est transmutatio, quae sine materia stare non potest, quae est subiectum mutationis.

Sunt tamen, qui putant solum compositum esse effectum causae materialis, eo quod materia causat ut causa intrinseca, solum autem est intrinseca respectu compositi. Sed respondetur, quod materia causat formam, non componendo, sed recipiendo, et respectu eius non est causa intrinseca, et tamen forma dependet ab illa; est tamen intrinseca respectu compositi, quatenus resultat ex coniunctione materiae et formae.

QUOD VERO OMNES ILLAS RATIONES causet materia, constat. Nam quod limitet formam, tradit Divus Thomas 1. p. q. 7. art. 1., eo quod forma de se est communicabilis ut in aliquo uno concurrens cum huic vel illi materiae, et non limitatur ad unam, nisi quatenus recipitur seu ordinatur ad determinatam materiam. Sic enim ex hac receptione vel ordine non potest ultra communicari alteri materiae totali nec transire de materia in materiam, quia individuatur ab una et ut individuata limitatur ad illam. Materia autem transit ad plures formas saltem divisive, licet sit ratio, ut nec forma nec natura transeat ad plura, sed in se sistat. Similiter quod sit principium incommunicabilitatis et individuationis, docet 3. p. q. 77. art. 2. et opusc. 29.²⁷ et pluribus aliis locis, ex quibus ostendemus in libris de Generat.²⁸ materiam esse principium individuationis, quia est ultimum subiectum, ultra quod non fit communicatio et multiplicatio formae, nec naturae.

Solum potest esse difficultas circa compositum et formam, quia non apparet, quomodo forma causetur a materia, nisi in quantum redditur sustentata et recepta, quod non est aliud quam formae communicari materiam, et sic non tam ipsa forma causatur quam ipsa communicatio materiae. Ex parte autem compositi constat, quod non causatur a materia nisi simul concurrente forma. Sic autem compositum non est quid distinctum ab ipsa materia et forma, et sic proprie non est quid causatum. Si autem sumatur materia respectu formae, sic non causat compositum, sed alteram partem eius, scilicet formam.

Respondetur, quod materia causat formam eo modo, quo dependet ab illa, scilicet vel quantum ad esse, si forma sit educta et in sui productione et conservatione dependens a transmutatione et receptione materiae, vel quantum ad officium informandi, quia forma non potest esse modo informativo nisi dependenter a concursu passivo materiae recipientis formam. Unde S. Thomas opusc. 31. § Viso quod sunt²⁹ dicit, quod «materia dicitur causa formae, in quantum forma non est nisi in materia». Et quando instatur, quod iste effectus non est aliud quam communicatio materiae, respondetur, quod ex parte rei communicatae distinguitur effectus causae formalis vel materialis a sua causa, ex parte tamen ipsius communicationis dicit unionem, quae saltem praesuppositive importat aliquam immutationem novam aut illam relinquit, postquam³⁰ extrema sunt unita. Et praeterea ex tali communicatione resultant alii effectus, non in ipsa re communicata, sed in eo, cui communicatur, v. g. quod forma sit limitata, individuata, educta, existens etc., qui effectus sunt in ipsa forma.

Quod vero dicitur de composito, respondetur causari ab utraque parte, scilicet materia et forma unitis, non tamen proprie, sed dicitur resultare et consequi ex vi prioris causalitatis, qua materia communicatur formae et forma materiae. De quo plura diximus supra q. 6. art. 3.³¹