Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Certum est nomine temporis communiter intelligi aliquid pertinens ad durationem earum rerum, quae mutatione et successione durant. Unde aliquando sumitur tempus largiori significatione pro duratione intrinsica cuiuscumque motus, ut docet D. Thomas in 2. dist. 12. q. 1. art. 5. ad 3.¹ et 1. p. q. 85. art. 4. ad 1. et alibi saepe. Strictius autem et proprius sumitur tempus pro duratione motus magis uniformis et regularis, sub quo ceteri continentur et quo regulantur; et hoc est tempus extrinsecum respectu motuum inferiorum, licet intrinsicum respectu primi motus.

De tali ergo tempore agimus in praesenti, de quo SUPPONIMUS, quod est continuum in se sicut et ipse motus, in quo invenitur, continuus est et successivus. Ad mensurandum autem per illud aliquem motum utimur illo per modum numerationis discretae, quae numeratio solum intellectu fit, eo quod non potest res successiva accommodari ad mensurandum per numerationem, nisi coniungantur partes illae successivae, quarum una transit et iam non est, et alia est transitura et nondum est. Et sic indiget intellectu comparante et assumente illas per modum unius. Et rursus, quia continuum est et successivum, constat partibus copulatis per indivisibilia etiam successiva et transeuntia, quae vocantur instantia et correspondent indivisibilibus motus, quae dicuntur mutata esse.

Datur tamen tempus discretum, quod est duplex: Aliud corporale, quod non est aliud quam duratio motus interrupta; aliud spirituale, quod non est aliud quam pluralitas operationum, quarum quaelibet indivisibiliter durat in se, quia successiva non est. Et hoc modo datur tempus in operationibus angelorum, de quo nihil ad praesens.

Ut ergo quidditas temporis clarius explicetur, tria disputanda sunt: Primum, quid sit duratio, quod pertinet quasi ad genus ipsius temporis, et applicata ad motum constabit de specifica eius ratione; duratio enim iuxta naturam rei durantis variatur. Secundum, an tempus dependeat ab aliquo rationis, ut constituatur in suo esse mensurae. Tertium tandem id, quod pertinet ad eius differentiam, quomodo distinguatur ab aliis durationibus, v. g. aeternitate, aevo et aliis similibus, quae sunt durationes permanentes, et² ratione permanentiae non successivae dicuntur indivisibiles.

PRIMA DIFFICULTAS.

Prima ergo difficultas inquirit de ipsa ratione durationis in communi. Et suppono ex Logica q. 19.,³ quod duratio in communi non est idem quod praedicamentum Quando, ut aliqui existimarunt, ita quod complectatur etiam durationes permanentes et indivisibiles. Sed tamen Quando solum est modus relictus ex adiacentia temporis, sicut Ubi ex circumscriptione corporis. Unde differentiae ipsius Quando desumuntur penes differentias successivas, ut heri, hodie, cras etc. Ubi autem duratio est permanens et immutabilis, non est quando, sed semper. Aliud ergo est durare, aliud est in ipsa duratione quandari seu diversis mensuris successivae durationis distingui.

IGITUR DURATIO IN COMMUNI accepta nihil est aliud quam «persistentia in existendo». Sumitur ex D. Thoma, qui in 1. dist. 19. q. 2. art. 1.⁴ inquit, «quod omnis duratio attenditur, secundum quod aliquid est in actu; tamdiu enim res durare dicitur, quamdiu in actu est et nondum est in potentia». Et aliqui existimant in primo instanti nondum dari durationem, quia nondum est continuatio et perseverantia in esse. Alii vero e contra etiam in primo instanti dicunt dari durationem; sunt enim aliqua, quae dicuntur durare tantum per instans, et sic mensuratur instanti eorum duratio. Veritas tamen est, quod in primo instanti res dicitur durare inchoative; incipit enim tunc duratio, consummatur autem in ipsa continuatione existentiae, quae sequitur post instans.

Hinc autem MAIOR NASCITUR DUBITATIO, an duratio aliquid addat super existentiam tamquam modus et formalitas eius. Multi enim durationem non distinguunt realiter ab existentia, sicut neque existentiam ab essentia. Ita Suarez disp. 50. Metaph. sect. 1. et 2., Vazquez 1. p. tom. 1. disp. 33. cap. 3. n. 18., Cabero hic disp. 4. dub. 3., Martinius in praesenti in 2. notabil., qui existimat rem seipsa esse durationem, sed non per se et ex se, sicut etiam dicitur de existentia, et sic consequenter duratio non distinguitur a re durante.

Fundamentum est, tum quia duratio et existentia non possunt separari, implicat enim rem existere actu, et non durare, ergo sunt idem realiter; tum, quia duratio vel superaddit existentiae aliquid extrinsecum vel intrinsicum. Non extrinsecum, quia duratio debet intrinsice denominare sicut existentia; quod enim extrinsece tantum durat, intrinsice desinit, vel si non desinit intrinsice, durat. Si addit aliquid intrinsicum, oportet, quod illud de novo producatur; ergo durare seu continuare esse est idem, quod de novo produci, et sic non dicetur res durare per continuationem primae productionis, sed per novam productionem, qua recipit aliquid intrinsicum de novo. Et illud intrinsicum, quod recipit, vel servit pro toto tempore, quo res durabit, vel solum pro quolibet instanti seu tempore de praesenti. Si primum, sequitur, quod qui modo recipit durationem, iam in se habet durationem cras futuram, quia accipit durationem pro toto tempore, quod durabit. Si secundum, tot erunt durationes novae, quot instantia, et sic duratio fiet per distinctas productiones, non per continuationem eiusdem.

Opposita sententia defenditur ab aliis auctoribus, ut Mag. Bañez 1. p. q. 3. art. 4. et ab aliis, qui videri possunt apud Carmel. hic disp. 21. q. 3. § 2. Fundamentum est, quia duratio accidit existentiae. Contingenter enim aliquid durat, cum possit quolibet instanti desinere, imo et separatur existentia a duratione; nam in primo instanti aliquid existit, sed nondum durat, quia nondum continuatur, sine continuatione autem existentiae duratio non est. Ergo non minus debet distingui duratio ab existentia, quam existentia ab essentia. Item motus et tempus se habent ut duratio et res durans, distinguuntur autem realiter, siquidem potest dari parvo tempore multum de motu vel e contra; ergo duratio aliqua addit supra rem, quae durat.

NIHILOMINUS DICENDUM EST, quod in rebus permanentibus duratio non addit super existentiam aliquid intrinsicum, sed est idem cum existentia, et solum addit extrinsecam connotationem et dependentiam ab actione continuante et influente ipsum esse. In rebus autem successivis, quia duratio fit per novarum partium effluxum, consequenter duratio fit per superadditionem existentiae ad existentiam.

PRIMA PARS constat ex probatione adducta, quia alias non sufficeret ad durationem continuatio eiusdem actionis, sed requireretur semper nova productio; et tamen dicitur duratio accidentalis ipsi existentiae accidentalitate extrinseca, quatenus dependet a continuatione talis actionis, quae suspendi potest. Et quanto magis dependet conservatio alicuius rei a pluribus causis, quae possunt deficere, tanto defectibilior est duratio et mutabilior; ideoque angeli et caeli dicuntur incorruptibiles, quia in ordine ad causas creatas non est, a quo dependeat in sui conservatione. Sic ergo, cum duratio attendatur in aliqua re, secundum quod est in actu, et tamdiu aliquid durat, quamdiu existit, ut dicit D. Thomas dist. 19. cit.,⁵ consequenter duratio ad existentiam pertinet, et posita continuatione existentiae sine alia nova productione sufficienter dicitur res durare, sicut continuata luce a sole dicitur eadem illuminatio permanere. Ergo duratio non requirit aliquid de novo productum, sed sufficit, quod idem continuetur. Et ipsa continuatio, quia dependens est et contingens, cum suspendi possit, reddit durationem contingentem.

SECUNDA VERO PARS constat, quia res successivae dicuntur durare ratione continui fluxus, quatenus una pars desinit et alia incipit. Ergo duratio ibi importat additionem de novo ad priorem existentiam seu inceptionem rei successivae. Sed tamen, sicut partes successivae addunt novam durationem, ita et novam existentiam ad existentiam praecedentium, sicque tota existentia successiva non distinguitur a tota duratione, sed pars a parte, quod non contingit in duratione indivisibili rei permanentis.

EX QUIBUS COLLIGITUR, quomodo tempus distinguatur a motu. Nam si loquamur de tempore caeli respectu motuum inferiorum, quos extrinsece mensurat, clare constat, quod distinguatur ab illis realiter. Si vero loquamur de tempore respectu motus, in quo est intrinsice, sic distinguitur sicut duratio a re durante, quae in motu, cum successivus sit, non fit per continuationem eiusdem indivisibilis existentiae, sed per continuatam additionem unius partis ad aliam, ut dictum est. Et hac ratione motus dicitur durare pauco tempore vel multo, non quidem respectu temporis ipsi motui intrinsici, hic enim motus in duratione adaequatur tempore sibi intrinsico, sed comparative ad tempus extrinsecum mensurans. Dicitur enim velox motus, quando multum spatii consumit pauco tempore, et tardus e converso, qui coexistit parvo tempori in decurrendo multum spatii, ipsa autem duratio intrinsica motus non est maior nec minor, quam motus ipse.

AD RATIONES DUBITANDI allatas a principio patet ex dictis. Fundamenta enim primae sententiae probant durationem non distingui intrinsice ab existentia, sed esse eius continuationem, dependentem tamen ab actione extrinsece continuata, et ratione huius, qui recipit existentiam hodie, nondum recipit durationem cras futuram, quia duratio crastina importat existentiam non absolute, sed cum illa continuatione, quae erit cras, quae hodie nondum habetur.

Fundamenta vero secundae sententiae probant durationem distingui ab existentia eique accidere non ratione alicuius intrinsice superadditi existentiae permanenti, sed ratione continuationis dependentis ab actione extrinseca, ratione cuius contingenter convenit duratio existentiae et separari ab illa potest, quatenus desinere potest, non quia seorsim existentia et duratio consistere possint.

SECUNDA DIFFICULTAS.

Inquirit, an tempus dependeat ab anima ut constituatur in esse mensurae. Duo ad rationem mensurae requiruntur, scilicet simultas seu collectio partium, quae in re fluunt et solum per operationem animae colliguntur; in re enim simul non existunt. Secundum est applicatio talis mensurae ad id, quod mensuratur. Et sic dicit S. Thomas lect. 23. cit.,⁶ quod ipsa totalitas motus accipitur per considerationem animae comparantis prius et posterius, id est ipsa totalitas est simultas et collectio partium in motu et eius duratione, quae applicanda est alicui ad mensurandum.

QUODSI OBCICES D. Thomam in 2. dist. 12. q. 1. art. 5. ad 2.⁷ dicentem, «quod locus est idem per essentiam, quod superficies corporis locantis, tempus autem non est idem numero cum aliquo accidente in substantia fundato». Ergo entitative tempus non est aliquid reale, sicut locus. Philosophus etiam in hoc libro cap. ult.⁸ dicit, quod tempus ita pendet ab anima, quod si non esset anima, non esset tempus. Ergo sentit, quod tempus quantum ad suum esse, et non solum quantum ad suam formalitatem numerationis dependet ab anima.

Respondetur, quod quando Divus Thomas dicit tempus non esse idem numero cum aliquo accidente fundato in substantia, intelligitur de accidente permanente et fixo, id enim significat ly fundatum; locus autem est idem cum superficie, quae est aliquid permanens. Non tamen negat tempus esse idem cum aliquo successivo et transeunte. Ad Philosophum respondetur, quod dubitative dicit tempus non posse esse sine anima, quia numerus non est sine numerante. Resolutive autem dicit, quod tempus utcumque est ens sine anima, id est imperfecte, ut explicat D. Thomas, et per modum successionis fluentis. Reliqua, quae circa hanc difficultatem possunt adduci, seq. art. dicemus.

TERTIA DIFFICULTAS.

INQUIRIT, quomodo distinguatur ratio temporis a reliquis durationibus permanentibus. De quo videri potest S. Thomas 1. p. q. 10. art. 5. et in 1. dist. 19. q. 2. art. 1.⁹ et opusc. 44. cap. 4.¹⁰ Et supponimus mensuras permanentis et indivisibilis durationis esse duas, scilicet aeternitatem et aevum, inter quas est quaedam mensura media, quae vocatur modus aeternitatis.

Aeternitas definitur a theologis ex Boetio,¹¹ quod est «interminabilis vitae tota simul et perfecta possessio» vel, ut aliis verbis dicamus est «duratio mensurans esse omnino immutabile, tam in esse quam in operatione». Utrumque enim, tam esse quam operatio, designatur nomine vitae. Dicitur autem possessio, quia in aeternitate nihil expectatur ut futurum, sed totum est in possessione.

Aevum est duratio mensurans rem immutabilem secundum esse et mutabilem secundum operationem, et talis est, quae mensurat esse angeli et caeli et cuiuscumque rei incorruptibilis.

Modus aeternitatis est mensura rei supernaturalis, praecipue visionis beatificae et amoris, quia illa visio elevat intellectum ad operandum modo immutabili.

Aeternitas existit, sed immutabiliter eas continet, antequam mutabiliter in se existant, per modum superioris mensurae, a qua derivantur, sicut si esset arbor tantae magnitudinis, quae occuparet totam aquam fluvii, simul omnibus partibus coexisteret, licet illae succederent inter se. Sed haec ad theologos remittimus, qui speculantur aeterna.

Ex dictis deducitur integra definitio temporis tradita a Philosopho,¹² scilicet «tempus est numerus motus secundum prius et posterius». Dicitur «numerus», et non duratio, quia definitur tempus, prout est mensura ceterorum. Intelligitur autem de numero numerato, id est existente in ipso motu secundum partes successivas, quae sunt priores et posteriores. Sed tamen si tempus sit discretum, habet istas partes actualiter divisas et interruptas in re, si autem sit continuum, non habet istas divisas in re, sed solum per intellectum cum divisione aut simultate acceptas. Et ita licet tempus definiatur per numerum, tamen ex parte rei numeratae continuitatem habet in re ratione motus, ut advertit S. Thomas in hoc libro lect. 19.¹³ et in 1. dist. 37. q. 4. art. 3.,¹⁴ et ita solum habet numerum fundamentaliter et virtualiter, sicut dicimus, quod hoc lignum habet decem ulnas, non quia habet illas divisas actu, sed quia potest in illas dividi. Unde male aliqui explicant rationem numeri in tempore per modum aggregationis et multitudinis, quia aggregatio et multitudo importat actualem divisionem, sine qua partes non aggregantur, sed continuantur. Tempus autem¹⁵ est numerus non aggregatione partium, sed continuatione.