Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

SUPPONENDUM EST privationem in communi loquendo importare carentiam alicuius formae in subiecto apto seu capaci formae. Per quod distinguitur a simplici negatione, quae dicit carentiam formae absolute sine capacitate subiecti ad ipsam, sicut lapis habet negationem visus, non privationem, animal autem caecum dicitur habere privationem visus. Et privatio rigorose loquendo dicitur, quando subiectum est capax formae privatae secundum speciem infimam, dicitur vero lato modo, quando est capax illius solum ratione generis, et non ratione speciei, sicut talpa dicitur caeca, licet sua species non sit capax visus, sed solum genus illius, quod est animal, de quo videri potest D. Thomas 1. p. q. 33. art. 4. ad 2. et 5. Metaph. lect. 20.¹

Consulto autem non dixi privationem esse carentiam in subiecto, «cui debetur forma», sed quod est «capax formae», ne implicaremur multis difficultatibus, quae de hoc debito versantur, an videlicet requiratur debitum proximum vel remotum, physicum vel morale iuxta connexionem naturae vel moralis ordinationis. Modo autem solum loquimur de privatione physica, ad quam sufficit debitum capacitatis seu aptitudinis subiecti ad aliquam formam, non debitum connexionis necessariae vel dimanationis. Nec requiritur ad privationem, quod aliqua forma sit debita alicui, vel aliquid sit capax illius sub omni consideratione et statu, sed ratione alicuius principii sibi connaturalis, sicut aqua habet privationem caloris vel formae ignis ex parte materiae, non ratione suae speciei, et actus peccati habet privationem bonae regulationis, non ex parte suae speciei, ut sumitur ab obiecto, sed ratione libertatis et ut procedit a principio libero, sic enim debetur ei rectitudo, id est subiectio ad regulas moris.

His suppositis restat circa privationem in particulari, ut est principium entis naturalis, inquirere in hoc articulo aliquas difficultates, quae tangunt eius quidditatem, et in sequenti ea, quae tangunt eius multiplicitatem in materia.

Primo ergo inquiri potest, quomodo privatio intelligatur esse principium entis naturalis in fieri et per modum termini a quo, cum talis privatio ante instans generationis non inveniatur nisi remote et cum impedimento ad formam oppositam habendam, propter formam, quam tunc habet, et sic non est immediate capax formae generandae. In instanti autem generationis, in quo est verum dicere: «Nunc est forma genita», iam est falsum dicere: «Nunc est privatio». Et sic nec ante instans generationis nec in ipso instanti vel post datur rigorosa et determinata privatio.

Confirmatur, quia materia potest esse magis vel minus expedita vel impedita ad aliquam formam suscipiendam, sicut materia sub forma lapidis magis impedita est a forma equi quam sub forma sanguinis, quae magis ad formam equi appropinquat.

Ex quo sequitur, quod materiae ut est sub una forma, non est debita alia, nec appetit illam, quia est impedita. Si autem aliam appeteret, conaretur ad aliam et recederet ab ea, quam habet, et sic quamdiu in illa maneret, violentaretur, quia frustraretur suo conatu et appetitu ad aliam; unumquodque enim violenter est, quamdiu est in privatione eius, quod naturaliter appetit, et impeditur a consecutione eius.

Et deinde sequitur, quod privatio materiae suscipiat magis et minus, secundum quod est magis vel minus elongata et impedita respectu alicuius formae. Hoc autem est contra rationem privationis, quae est in materia; privatur enim in facto esse aliis formis, ut quando homo est mortuus, privatur anima in facto esse, ut docet D. Thomas 1. 2. q. 73. art. 2.

Denique si materia habet privationem formarum, quas non habet, quia potentialiter et remote se habet ad illas, ergo etiam habebit privationem formarum, quas habuit et perdidit, cum tamen respectu illarum non habeat capacitatem, quia non est potentia in natura ad ponendum illas in materia.

RESPONDETUR non esse dubium, quod in materia habente unam formam detur privatio aliarum, quarum est capax et ad quas habet appetitum, quia est in potentia ad alias formas, dum unam habet in actu, non propter fastidium eius, quam habet, nec propterea, quod plura simul habere velit, sed propter illam potentialitatem ad plura, ut dicit D. Thomas 1. Phys. lect. 15.² Igitur ante instans generationis et ante ultimam dispositionem datur ista privatio formarum in materia, quia illarum est capax, nec a dispositionibus habet istam capacitatem et privationem, sed per dispositiones applicatur et determinatur ad recipiendam istam formam potius quam aliam. In instanti autem generationis privatio ipsa formae, quae tunc generatur in materia, intelligitur non quantum ad durationem et instans reale, in quo potius solvitur a forma opposita, sed quantum ad prioritatem naturae, quatenus praecedit terminus a quo terminum ad quem, non in esse, sed in expelli, sicut ipsa forma corrupta in illomet instanti generationis expellitur, et licet sit prior forma genita in genere causae formalis, tamen corruptio et expulsio formae praecedentis est prior in genere causae materialis, quae non est prioritas in existere, sed in expelli. Eodem modo se habet privatio in illo instanti, quia se tenet ex parte termini a quo.

Ad confirmationem respondetur, quod materia de se habet privationem determinatam omnium formarum, quibus determinate et de facto caret. Quod vero sit magis vel minus impedita ad istam formam vel ad illam, nec auget nec minuit appetitum, nec privationem magis vel minus determinat, sed diversimode ponit applicationem circa consecutionem talis vel talis formae, sicut lapis quantumcumque sit impeditus, non remittit aliquid de appetitu ad centrum nec de privatione illius.

Nec ex hoc sequitur, quod materia prima appetat recessum a forma, quam habet, ita quod patiatur violentiam, si ista non expellatur, quia etiam ad istam, sub qua est, habet connaturalem appetitum, licet non adaequate ad istam, sed etiam ad alias. Et ideo non violenter detinetur in ista, quia connaturalis illi est, et habet appetitum ad alias, quia adaequata illi non est. Sed quia simul utramque habere non potest, appetit expulsionem illius ex suppositione, quod alia introducatur.

Similiter ad secundum inconveniens dicimus, quod privatio formae in materia est privatio in facto esse, quia est privatio formae substantialis, quae est ultima respectu omnium dispositionum. Et sicut forma constituit rem in facto esse, ita privatio illius est privatio in facto esse. Sola autem privatio dispositionum seu formarum tendentium ad aliquam ulteriorem formam dicitur privatio in fieri, et non in facto esse iuxta regulam D. Thomae 1. 2. q. 73. art. 2., et haec sola privatio in fieri suscipit magis et minus, non autem in facto esse, qualis est privatio formae substantialis. Quod vero materia sit magis vel minus impedita ad receptionem alicuius formae, non variat privationem illius secundum magis vel minus, sed reddit magis vel minus dispositam seu applicatam materiam ad istam formam vel illam, et privatio huius dispositionis seu applicationis suscipit magis vel minus.

Ad ultimum respondetur, quod materia, quantum est ex propria habitudine et secundum se, eandem capacitatem habet ad formas, quas semel perdidit, et ad formas, quas numquam habuit. Sed tamen quantum ad introductionem et applicationem, quae fit mediante agente, non eodem modo se habet ad formas semel perditas et ad illas, quas non habuit, quia non potest agens creatum reproducere formam amissam; et tamen si de facto reproducatur a Deo, naturaliter materia ab illa informabitur.

Secundo inquires: Quomodo explicanda sunt duo dicta Aristotelis circa privationem: Alterum est, quod privatio sola ratione distinguitur a materia, ut affirmat Philosophus textu 60.³ et 69.⁴ Sic enim entitative erit idem cum materia, atque adeo entitative erit ens reale. Alterum est, quod privatio est principium per accidens, ut affirmat textu 66. Sic enim non dependebit ab illa per se ens naturale, nec privatio erit univoce principium; quae autem sunt per accidens, omittuntur ab arte.

Ad primum respondetur, quod privatio dicitur distingui ratione a materia, quia in se non est ens reale, sed rationis, et sic non est extremum realis distinctionis. Et tamen quia non est omnino idem cum materia, ut dicebat Plato, dicitur ratione distingui. Nec sequitur, quod entitative sit idem cum materia, si sola ratione distinguitur. Hoc enim non est verum, nisi quando utrumque extremum est positivum, et tamen non distinguitur ab altero. Si autem extremum sit negativum, non distinguitur realiter ab alio, nec tamen identificatur cum illo entitative, quia entitas non est.

Ad secundum iam supra respondimus q. 2.⁵, quod privatio non est principium per accidens respectu generationis et fieri, sed respectu compositionis, vel potius respectu extremi componentis, quod est materia. Cum enim in ipsa subiectetur privatio, per accidens est in materia ut componente, quod habeat adiunctam privationem vel habuerit. Nec enim privatio ad componendum conducit, sicut statua fit per se ex aere, per accidens autem ex carentia figurae seu ex aere ut infigurato. Sicut autem non est inconveniens, quod principium dicatur analogice de corde et de fonte et de fundamento, quia ly principium non significat aliquam naturam communem omnibus principiis, sed modum originandi, ita non est inconveniens, quod principium dicatur analogice de privatione et materia propter diversum modum principiandi extrinsece vel intrinsice, ut ens et ut negatio.

De pluralitate vel unitate istarum privationum non solum est DIFFICULTAS, an sint plures privationes secundum speciem vel una tantum, sed etiam secundum numerum, an scilicet sint tot privationes numero, quot formae sunt privatae, an vero sufficiat unica privatio ad privandum omnibus formis in una materia.

Res ista non est magni momenti, nec enim multiplicatio privationum aliquod habet inconveniens, cum nihil ponat in subiecto, sed tollat. Unde sicut non est inconveniens, quod plures formae absint a subiecto, ita etiam quod sint plures numero absentiae¹ vel privationes, quia nihil aliud est privatio quam absentia seu carentia formae, et sic privationes potius individuantur vel multiplicantur ex formis privatis quam ex subiecto. Et concordat D. Thomas, qui loquens de macula peccati 1. 2. q. 86. art. 1. ad 3. dicit, quod diversa peccata diversas maculas inducunt, cum tamen privationes sint, et constat, quod possunt dari plures maculae ortae ex peccatis numero distinctis, et sic dari plures maculas in eodem subiecto ex iteratis peccatis numero distinctis. Non ergo ex unitate subiecti sumitur unitas privationum, sicut² sumitur unitas numerica accidentium, quia haec positiva est nec consequitur ex aliqua forma negata, sed ex positiva inhaerentia et existentia in subiecto.

EX QUIBUS RESPONDETUR ad difficultatem propositam tot esse privationes in qualibet materia, quot sunt formae, quibus caret. Patet ex dictis, quia tot sunt absentiae formarum, quot sunt formae absentes. Nihil autem aliud est privatio seu carentia quam absentia formae in subiecto capaci. Et deinde, quia eo modo possunt multiplicari privationes, quo potentiae materiae ad suscipiendas formas, cum privatio in ipsa capacitate et potentia fundetur. Sed in materia multiplicatur ista capacitas seu potentia respectu formarum, ut docet S. Thomas 1. Phys. lect. 15.³, ubi inquit, quod «potentia materiae subiecto est una respectu multarum formarum, sed ratione sunt multae potentiae secundum habitudinem ad diversas formas. Unde in tertio huius dicetur, quod posse sanari et posse infirmari differunt secundum rationem». Ergo si ad multiplicationem formarum multiplicatur inclinatio seu potentia ad ipsas secundum respectum et habitudinem, multo magis carentiae et absentiae talium formarum multiplicabuntur ad multiplicationem earum. Nec tamen sicut potentia materiae dicitur una subiecto seu entitative, licet respective sit multiplex, ita privatio dici poterit una subiecto seu entitative, quia privatio nihil positivum importat aut entitativum sicut potentia materiae, ratione cuius identificetur et reddatur una ratione subiecti, sed dicit solam carentiam formae et sic multiplicatur ad multiplicationem formarum, potentia vero, quia identificatur positive et entitative cum materia, ut supra⁴ diximus, ideo redditur una ratione subiecti.

DICES: Privatio in materia negat omnem rationem actualitatis, sive entitativae sive formalis, ut supra diximus q. 3.⁵ Ergo unica privatio sufficit ad omnes formas, quia ratio formalis negata unica est, sicut etiam specifica, et formalis ratio potentiae seu appetitus materiae unica est respectu omnium formarum, quatenus in illis appetit esse substantiale corruptibile.

Confirmatur, quia una relatio, v. g. paternitatis, sufficit ad plures filios potestque tolli extensive seu terminative ad unum, licet non quoad alium. Ergo similiter una privatio sufficiet ad plures formas, quando sub eadem ratione privantur. Et idem exemplum potest fieri in unico habitu extendente se ad plures conclusiones, licet in se unica entitas sit.

Respondetur esse diversam rationem de privatione et de potentia seu appetitu vel aliis positivis tendentibus ad obiecta. Nam privatio comparatur ad formam ut absentia seu carentia illius, absentia autem non correspondet formae secundum tendentiam ad ea, circa quae versatur, sed ipsi praesentiae seu inhaerentiae, quam habet in subiecto. Haec autem multiplicantur ad multiplicationem formarum, sicut carentia seu absentia, et ideo tot sunt praesentiae, quot formae praesentes, et similiter tot carentiae seu absentiae et privationes, quot formae absentes. Ceterum ex alia parte formae sive potentiae aut virtutes tendunt positive ad terminos seu obiecta, circa quae versantur, quod non habet privatio. Et ex hac parte potest potentia seu virtus unica existens ad plura se extendere, quia ipsa ratio tendendi seu operandi simili modo invenitur in multis terminis seu obiectis solum materialiter diversis. Et ideo una virtus sufficit pro pluribus operationibus seu terminis, ubi similis ratio attingendi invenitur. Nec enim pro quolibet termino seu operatione ponenda est distincta virtus; tamen pro pluribus formis absentibus non est ponenda una solum absentia seu privatio.

Et sic patet ad exempla in confirmatione allata.

SECUNDO DICES: Nam in qualibet materia non est privatio cuiuscumque formae, quia non quaelibet materia est capax cuiuscumque formae, v. g. materia unius grani non est capax formae elephantis. Ergo non omnis materia est privata quacumque forma.

Respondetur omnem materiam esse capacem cuiuscumque formae mediate vel immediate, totaliter vel partialiter, sicut materia formicae vel lapidis sub illis dispositionibus non est capax formae hominis vel elephantis, sed sub aliis dispositionibus, quarum dispositionum capax est. Quodsi tam parva quantitas ut granum non est capax totius formae elephantis, est tamen capax, ut sit pars unius, et sic informari potest ab eius forma.