Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Circa artificiale duo breviter explicanda sunt: Primum quantum ad principium motus, an videlicet formae artificiales possint esse principium per se motus eius, in quo est. Secundum, an possit per artem produci forma aliqua naturalis.

Circa primum vulgaris difficultas est de illis artefactis, quae ordinantur ad motum. Videmus enim corpus rotundum velocius moveri quam planum vel quadratum, videmus rotis moveri plaustrum, non sine illis, et machinas artificiose dispositas impulsu velociori ferri quam sine artificio. Denique nonnullae artes solum ordinantur ad motum eius, in quo sunt, sicut ars saltandi, citharizandi et similes solum ordinantur ad motum ipsiusmet saltantis et citharizantis etc.

Circa secundum videtur ars facere aliquando opera naturae, sicut sanitas, quae est aliquid naturale, fit a medico, doctrina a magistro, figura rotunda vel recta aut collocatio diversa corporum ab artifice, et posse a daemone vel angelo fieri veros serpentes, et sic fuisse factos a magis Pharaonis Augustinus putat 3. de Trinit. cap. 8.,¹ et aurum posse fieri per artem chimicam S. Thomas insinuat 2. 2. q. 77. art. 2. ad 1., et saltem per angelum posse fieri nemo negabit, pluraque alia admiranda fieri per artem plures referunt auctores.

AD PRIMUM RESPONDETUR formam artis nullo modo posse esse principium per se motus eius, in quo est.

In hoc enim maxime differunt ars et natura, ut tradit Aristoteles in hoc 2. Phys.² et D. Thomas ibi lect. 1.,³ et lect. 14. in fine⁴ dicit in nullo alio differre naturam ab arte, nisi quia natura est principium intrinsecum et ars extrinsecum. Idemque affirmat in 12. Metaph. lect. 3.⁵

RATIO EST, quia tam principium artis quam forma per illam producta sunt extrinsecum principium motus. Ars enim est in intellectu, intellectus autem non movet naturaliter et intrinsice, sed dirigendo et imperando, qui est motus extrinsecus ipsi rei imperatae et directae. Ex parte autem formae productae per artem constat, quod illa est principium motus extrinsecum, quia cum sit impressa a directione intellectus per artem, non potest ex vi talis principii habere intrinsecam rationem naturae et principii motus, eo quod intellectus non est factivus naturae per ideam et artem, nisi intellectus divinus. Quodsi applicando per artem res naturales, id est activas passivis,⁶ resultat aliqua forma naturalis, id non est ex vi artis applicantis, sed ex vi naturae applicatae, ut statim dicemus.

Ad oppositam autem rationem respondetur figuram rotundam vel quodcumque aliud artificiale non influere tamquam principium intrinsecum in substantiam motus, sed in aliquem modum vel applicationem ad motum. Figura enim rotunda tollit aliqua impedimenta, quae in figura quadrata sunt, ad velocitatem motus; rotundum enim habet partes magis unitas et consequenter melius dispositas ad scindendum aerem quam quadratum, non tamen dat principium intrinsecum talis motus, quod est gravitas, sed conditionem aliquam seu modum requisitum in partibus mobilibus, ut facilius moveatur. Et similiter per machinas artificiose dispositas fortior seu velocior motus fit, non quia addatur per artem maius principium intrinsecum illius motus, sed quia sic comprimuntur vel uniuntur aut disponuntur partes, ut velociori modo motus fiat, posito tali modo vel applicatione partium. Ad illud, quod dicitur de arte saltandi, respondetur, quod ars illa non praebet principium motus quantum ad substantiam illius, motus enim ille vitalis est, et sic fit a principio vitae, sed quantum ad modum, ut quod tali numero aut ordine fiat aut tali modo applicentur activa, ut medicus, qui applicat aliqua ad sanationem modo artificioso.

AD SECUNDAM DIFFICULTATEM respondetur sententiam D. Thomae consistere in duobus: PRIMUM, quod ars non potest facere virtute propria formam naturalem substantialem, sed solum formam accidentalem, virtute tamen agentium naturalium applicatorum ab arte potest forma substantialis fieri. SECUNDUM EST, quod formae, quas proprie inducit ars in materia exteriori, solum sunt figura vel compositio seu ordo corporum.

PRIMUM patet in 3. p. q. 66. art. 4. et q. 75. art. 6. ad 1., ubi docet, quod formae artificiales sunt accidentia, potest tamen ars applicando virtutes corporum naturalium substantiales formas producere, non virtute propria, sed virtute naturali a se applicata. Unde ars solum ibi facit applicationem, non effectum naturalem, sicut quando per artem fiunt ranae aut serpentes, vel etiam decoctione artis fit panis et alii cibi.

Et ratio est, quia ars non habet in se principium formale ad efficiendum tales formas. Ars enim nititur virtute et directione intellectus, intellectus autem non potest formali immutatione immutare corporalem materiam. Formae enim substantiales non effluuntur a substantiis immaterialibus, ut quidam antiqui posuerunt, sed ab agentibus naturalibus formae educuntur de potentia materiae, causatur enim unumquodque a suo simili, sicut late probat D. Thomas 1. p. q. 110. art. 2. Cum ergo ab arte solum fiat applicatio talium agentium naturalium directa per rationem, et constat, quod applicatio non est principium efficiendi formam, sed conditio, consequenter si aliqua forma naturalis fit ab arte, solum fit in vi naturalium agentium, quae antea non operabantur illos effectus naturaliter, quia non erant naturaliter sic applicata.

SECUNDUM DICTUM ponit D. Thomas 2. 2. q. 96. art. 2. ad 2. et opusc. 34. in fine,⁷ ubi inquit, quod formae artificialium, «cum nihil aliud sint quam compositio, ordo et figura», ut dicitur in 1. Phys., non possunt habere naturalem virtutem ad agendum.

Et ratio est, quia circa materiam exteriorem ars nihil operatur nisi motu locali vel praecise applicando activa passivis. Motus autem localis vel facit divisionem in quantitate vel copulationem. Si divisionem, resultat diversa figura ex diversa divisione vel terminatione quantitatis; si copulationem, resultat ordo sive compositio aut situatio corporum. Si vero ars non solum facit divisionem vel copulationem in quantitate, sed etiam applicat activa passivis, resultat quidem alteratio per qualitates activas facta et quandoque etiam generatio substantialis non virtute artis, quae solum applicationem dirigit, sed virtute activorum, quae applicantur.

Quodsi inquiras: In illa figura vel situatione facta per artem quidnam est artificiale, cum figura ipsa et situs aliquid naturale sint, respondetur tales figuras dici artificiales denominatione sumpta a modo, quo producuntur, scilicet ex ordinatione artis; eadem enim figura si produceretur a virtute naturali sine artificiosa directione, diceretur forma naturalis. Illa ergo figura entitative est aliquid naturale, sed ordinative est aliquid artificiale, quatenus a directione artis fit. Utrum vero ars applicans activa passivis et virtute illorum operans possit producere quascumque veras formas naturales, v. g. verum aurum, veros serpentes et similia, supervacuum est quaerere. Constat enim, quod si illas producunt, non virtute propria artis producunt, ut dictum est. Sed tamen potest adverti differentia posita a D. Thoma in 2. dist. 7. q. 3. art. 1. ad 5.,⁸ ubi inquit, «quod ars non potest formam substantialem conferre, quod tamen potest virtute naturalis agentis, sicut patet in hoc, quod per artem inducitur forma ignis in lignis. Sed quaedam formae substantiales sunt, quas nullo modo potest ars inducere, quia propria activa et passiva inveniri non possunt, sed in his potest aliquid simile facere, sicut alchimistae faciunt aliquid simile auro quantum ad accidentia exteriora, sed tamen non faciunt verum aurum, quia forma substantialis auri non est per calorem ignis, quo utuntur alchimistae». Idem docet q. 6. de Potentia art. 1. ad 18.,⁹ nec oppositum dixit 2. 2. q. 77. supra¹⁰ cit.; solum enim sub conditione dicit, quod si per alchimiam fieret verum aurum, non esset illicitum ipsum vendere pro vero, quia nihil prohibet artem aliquibus naturalibus causis uti ad producendum veros et naturales effectus. Quod vero ita de facto fiat per artem, ibi non dicit. Quare tota ratio, propter quam non potest ars aliquos effectus naturales facere, est, quia non potest invenire propria activa et passiva et convenienter applicare, quae tamen angelus vel daemon, qui naturalia omnia perfectissime cognoscit, multo melius invenire et applicare potest ideoque mirabiles effectus quandoque facit.