Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

SUMMA TEXTUS LIBRI QUINTI PHYSICORUM ARISTOTELIS¹

Postquam Philosophus egit de natura motus libro tertio et de eius mensuris, quae sunt locus et tempus, in libro quarto, hic incipit agere de distinctione motus: Primo quidem per suas species in hoc libro, deinde penes partes quantitativas in sequenti.

Et dividitur liber iste in tres partes: In prima agit de speciebus motus in communi, duobus primis capitibus. In secunda agit de unitate et diversitate eius, aliis duobus capitibus usque ad 4. In ultima de contrarietate motus usque ad caput 6.

SUMMA CAP. 1.

In hoc primo capite, ut incipiat Philosophus tradere species motus, duo praemittit: Primo distinguit motum per se a motu per accidens; secundo distinguit omnes modos mutationis ex parte termini a quo in terminum ad quem, quae quatuor modis variari possunt.

CIRCA PRIMUM distinguit motum ex parte termini ad quem in motum per accidens, et simpliciter ex parte, et simpliciter per se primo. Per accidens, sicut si dicatur de eo, quod sit album, quod mutatur in id, quod cognoscitur; cognosci enim accidit albo. Si vero dicatur, quod albefactio est motus in colorem, erit motus simpliciter ratione termini in partem. Si vero dicatur de eo, quod albefit, quod mutatur in album, erit praedicatio simpliciter primo et per se, quia albefactio per se tendit in albedinem.

Ex quibus colligit, quod mutatio per accidens omittenda est, quia non consideratur ab arte, quia determinatam rationem non habet. Mutatio autem, quae non est per accidens, invenitur inter contraria, quantum ad motum ad qualitatem, quantitatem et ubi, et inter contradictoria quantum ad generationem et corruptionem.

CIRCA SECUNDUM, ad investigandum species motus docet, quod cum mutatio sit de quodam in quiddam, quatuor modis contingit aliquid mutari: aut de subiecto in subiectum, aut de non subiecto in subiectum, aut de subiecto in non subiectum, aut de non subiecto in non subiectum.

Et exclusa ista quarta, quae non constituit speciem mutationis, cum non sit inter extrema opposita (nec enim duae negationes oppositae sunt), in reliquis tribus dantur species mutationis et invenitur motus. Et quidem mutatio ex non subiecto in subiectum, quae versatur inter contradictionem, est generatio vel simpliciter, si sit substantiae, vel secundum quid, si sit accidentis, ut ex non albo in album, in quo manet subiectum simpliciter ens actu et mutatur ex non esse secundum quid in esse secundum quid. Si autem subiectum non sit ens actu, sed ex non esse simpliciter fiat, est generatio substantialis. Mutatio autem de esse in non esse est corruptio.

Et istae duae mutationes non sunt motus. Generatio enim substantialis fit ex materia prima, quae est subiectum generationis, quae secundum se et sine forma non existit simpliciter, ergo non movetur, quia quod movetur, existit. Quod similiter corruptio non sit motus, patet, quia corruptio opponitur generationi, sed motui non opponitur nisi alter motus vel quies. Ergo si generatio non est motus neque quies, corruptio ei opposita motus non erit.

Ex quo infert, quod motus per se sumptus solum invenitur in uno modo mutationis, scilicet ex subiecto in subiectum seu de contrario in contrarium, intelligendo per contraria non solum extrema, ut album et nigrum, sed etiam media, ut viride et rubrum, imo et privativa.

Denique, in calce capitis dividit motum sic per se sumptum in tres species, quia in tribus tantum praedicamentis invenitur, scilicet ad qualitatem, quantitatem, ubi.

SUMMA CAP. 2.

Quod in calce praecedentis capitis insinuaverat Aristoteles in tribus praedicamentis dari motum, in praesenti id probat latius. Et circa hoc facit tria: Primo excludit omnia alia praedicamenta a motu. Secundo concludit, ad quae praedicamenta de facto sit motus. Tertio solvit dubitationem quamdam, scilicet ad quam speciem motus reducatur mutatio, quae procedit secundum magis et minus in eadem specie. Et tandem docet, quomodo aliquid dicatur non moveri seu quiescere, quia oppositorum eadem est ratio.

CIRCA PRIMUM excludit Philosophus motum a praedicamento substantiae et a praedicamento ad aliquid, et a praedicamento actionis et passionis, quae nomine motus comprehendit. Quod ergo ad substantiam non sit motus proprie dictus, probat ex supradictis, quia substantiae nihil est contrarium positive, motus autem est inter contraria, cum sit de subiecto in subiectum.

Quod vero ad ad-aliquid non sit motus directe et propter se, ex eo probat, quia contingit relationem nasci non mutato eo, in quo est relatio, sed termino relationis, ut cum ego reddor aequalis alteri solum ex eo, quod ille alter de novo fit. Ergo ad relationem non est per se motus, sed solum relatio consequitur aliquam mutationem, sicut ex mutatione circa quantitatem consequitur aequalitas.

Quod vero ad actionem et passionem non sit per se motus, probat, quia actio et passio entitative motus sunt, sed ad motum non datur per se motus, ergo.

Minorem probat, quia ad mutationem non est mutatio tamquam subiecti, neque enim mutatio est subiectum mutabile, v. g. motus non albescit aut refrigescit etc. Neque una mutatio est ad aliam ut ad terminum ad quem, quia sic deberet esse ad mutationem oppositam, cum termini a quo et ad quem sint oppositi, et sic aegrotatio esset ad sanationem et e contra, ergo moveretur simul subiectum contrariis motibus. Secundo, quia sequeretur processus in infinitum. Nam si una mutatio terminatur ad aliam, etiam ad priorem terminabitur alia mutatio et ad illam alia, quia eadem est ratio de omnibus. Processus autem in infinitum est impossibilis; nam etsi per accidens posset dari processus in infinitum in motibus, ut si res essent ab aeterno, generationes essent ab aeterno, tamen per se non potest in eis dari processus in infinitum, quia non potest dari ultima generatio, nisi detur prima. Si enim non datur prima, sed quaecumque data est alia prior, nulla generatio est completa, quia ista generatio quandiu fit, nondum est, sed fit, et similiter illa alia generatio nondum est, sed fit, siquidem ad illam datur generatio, et de quacumque alia retrocedendo in infinitum est verum dicere, quod fit, et non est, quamdiu ad illam datur generatio. Ergo nulla generatio est completa et consequenter neque genitum, v. g. ignis, quem tamen generari videmus.

CIRCA SECUNDUM ostendit ex dictis dari motum ad tria praedicamenta, scilicet ad quantitatem, qualitatem et ubi; reliqua enim, ut vidimus, non terminant motum. Et vocatur motus ad qualitatem communi vocabulo alteratio. Motus autem ad quantitatem non habet commune nomen, sed per species suas vocatur augmentum et decrementum, motus autem ad ubi vocari potest latio.

CIRCA TERTIUM ponit illam dubitationem, ad quam speciem motus pertinet illa mutatio a minus ad magis in eadem specie, ut a minus albo ad magis album, et dicit pertinere ad alterationem, quia magis et minus in eadem specie etiam quandoque contrarietas est; minus album accedit ad nigrum et magis album recedit.

Denique in calce capitis tangit DE QUIETE, quae opponitur motui, et dicit tripliciter dici aliquid immobile vel quietum: Primo negative, quod non est aptum moveri, ut Deus; secundo, quod difficile moveri potest; tertio, quod aptum est moveri et de facili potest moveri, sed actu non movetur, quod est privative quiescere, et hoc solum proprie dicitur quiescere.

SUMMA CAP. 3.

In hoc capite incipit SECUNDA PARS HUIUS LIBRI, in qua agit Philosophus de unitate et diversitate motus, et in hoc 3. capite praemittit quaedam necessaria ad determinandum de unitate et diversitate eius, in sequenti autem capite determinat et resolvit.

Praemittit ergo in hoc capite definitiones quasdam de iis, quae requiruntur ad agendum de unitate et diversitate motus, id est, quae dicantur esse simul vel separatim, quid sit tangere, quid sit esse medium, quid consequenter se habere, quid sit habitum et quid continuum, et primo definit haec omnia, secundo comparat inter se.

CIRCA PRIMUM: Simul secundum locum dicuntur «quae sunt in uno loco», scilicet proximo et immediato seu proprio. Dicuntur se tangere, «quorum ultima sunt simul»; ultima autem sunt superficies vel linea. Definit medium, quod est illud «id, in quod primo pertingit id, quod movetur continue, quam in ultimum». Continue moveri dicitur, quod nihil vel minimum intermittit in motu. Definit ea, quae consequenter se habent, scilicet «inter quae nihil eorum, quae in eodem genere sunt, medium cadit, et unum post aliud». Quod potest esse vel secundum situm vel secundum numerum vel secundum dignitatem aut perfectionem vel secundum tempus. Definit contiguum «id quod consequenter ad aliud se habet et ipsum tangit». Definit denique continuum «cuius scilicet partes unico modo seu indivisibili copulantur».

CIRCA SECUNDUM comparat ista tria, scilicet consequenter se habere, tangere et continuum, et dicit, quod consequenter se habere latius patet quam se tangere. Nam ut aliqua consequenter se habeant, sufficit ordo in positione vel modo, etiamsi non tangant, ut quae separata sunt a materia. Tangere autem latius patet quam continuum, quia omne continuum tangit partem sibi continuam, non tamen omne, quod tangit, est continuum, cum etiam se tangant, quae contigua sunt. Ultimo ponit discrimen inter puncta et unitates: Primo, quia punctum tangit aliquid, scilicet partes lineae; unitates autem possunt consequenter se habere, sed non necessario tangunt. Secundo, quia inter duo puncta debet reperiri aliquod medium, non enim duo indivisibilia sunt immediata; non vero inter duas unitates necesse est dari medium.

SUMMA CAP. 4.

In isto capite agit Philosophus de unitate et diversitate motus, et tria praestat in hoc capite: Primo ostendit unde sumatur et quomodo unitas et diversitas motus; secundo, quomodo continuitas; tertio, quomodo regularitas et irregularitas.

CIRCA PRIMUM distinguit triplicem modum unitatis et diversitatis in motu, scilicet quod sit unus genere, unus specie, unus numero. Dicitur motus unus genere, qui pertinet ad unum praedicamentum, sicut omnes lationes sunt unius generis. Specie dicitur unus, qui ad unam speciem terminatur, ut dealbatio ad albedinem. Quia vero instari poterat in motu recto et obliquo, qui possunt terminari ad idem punctum, respondet lationes non solum respicere terminos materialiter, sed lineas seu media, per quae fiunt; est autem specie diversa linea circularis et recta. Denique dicitur motus unus numero seu unus simpliciter, in quo tria concurrunt, a quibus eius unitas numerica pendet, scilicet unitas subiecti, termini et temporis; quorum si aliquid discontinuatur, non erit motus unus numero.

CIRCA SECUNDUM ostendit, quid sit necessarium, ut motus sit continuus. Ad quod respondet tria esse necessaria sicut ad unitatem, eo quod motus continuus est unus: Primum, quod habeat unitatem speciei; quae enim differunt specie, non continuantur. Secundo requiritur unitas subiecti; diversorum enim subiectorum non potest esse idem motus. Tertio requiritur unitas temporis, quia si tempus non est unum, interrumpitur quiete, quod est discontinuari.

CIRCA TERTIUM duas causas ponit irregularitatis motus: Prima ex parte medii, si via ipsa sit obliqua et non recta. Secunda ex parte moventis, scilicet quia non eodem modo movet, sed modo velocius aut acrius, modo tardius aut remissius. Denique ostendit motum irregulare, licet uniformis non sit, posse esse unum continuitate, minus tamen unum est quam regularis, quia plus diversitatis habet, sicut linea habens angulum minus una dicitur quam recta.

SUMMA CAP. 5.

Hoc capite et sequenti tangit Philosophus ULTIMAM PARTEM HUIUS LIBRI, scilicet de contrarietate motus, et in hoc 5. capite agit de contrarietate motuum, in sequenti de contrarietate quietum.

Circa contrarietatem motuum tria facit: Primo proponit quinque modos, quibus motus contrariari possunt. Secundo removet ex illis eos, qui veram contrarietatem non faciunt. Tertio assignat verum modum contrarietatis.

CIRCA PRIMUM numerat quinque modos seu combinationes, quibus motus possunt esse contrarii: Primus secundum accessum et recessum ab eodem termino, sicut generatio et corruptio ex esse et non esse alicuius. Secundus ratione contrarietatis terminorum a quibus, ut si unus motus sit ex sanitate, alius ex aegritudine. Tertius secundum contrarietatem terminorum ad quos, ut motus in sanitatem et aegritudinem. Quartus secundum contrarietatem termini a quo ad terminum ad quem, ut ex sanitate in aegritudinem. Quintus secundum contrarietatem utrorumque terminorum, ut motus ab aegritudine in sanitatem contrariatur motui e converso a sanitate in aegritudinem.

CIRCA SECUNDUM excludit a contrarietate motuum tam quartum quam secundum modum. Nam quartus modus invenitur in uno tantum motu; idem enim motus est a sanitate ad aegritudinem ut a termino a quo ad quem. Secundus autem, quia contrarietas motuum non accipitur a contrarietate terminorum a quibus, tum quia possunt motus a diversis terminis a quibus terminari in unum et idem, ut si ex albo tendatur ad viride et similiter ex nigro; tum quia termini a quibus relinquuntur et consequenter contrarietas eorum, contrarietas autem quae relinquitur non constituit contrarietatem, sed quae assumitur et ad quam tenditur.

CIRCA TERTIUM concludit, quod contrarietas sumitur in motibus secundum tertium et quintum modum, in mutationibus autem secundum primum. Hi enim restant exclusis illis duobus.

In motibus enim contrarietas accipitur secundum speciem et rationem ipsorum. Proprie autem ratio motus est a quodam in quiddam; ergo secundum contrarietatem istorum sumitur contrarietas motus. Sic aegrotare est contrarium ei, quod est sanari, et addiscere ei, quod est decipi, propter contrarietatem terminorum.

Secundo, in mutationibus non habentibus contrarium, ut generatio et corruptio, sumitur contrarietas penes accessum et recessum ab eodem termino, penes contrarietatem extremorum, quia carent illo; et sic generatio ignis est accessus ad ignem, corruptio vero ignis recessus ab illo.

SUMMA CAP. 6.

In hoc ultimo capite facit duo: Primo determinat Philosophus de contrarietate quietum tam in motibus quam in mutationibus. Et secundo solvit quasdam dubitationes ex praemissis relictas.

CIRCA PRIMUM distinguit de oppositione motus ad quietem et de oppositione quietum inter se. Et quidem motus et quies opponuntur non contrarie, sed privative; nec tamen opponitur omnis motus omni quieti, sed unumquodque in suo genere, sicut motui locali quies in loco. Et loquendo secundum veritatem quies in termino a quo est, quae contrariatur motui, sicut motui ab albo in nigrum contrariatur quies in albo. Non autem contrariatur quies in termino ad quem, quia potius motus est causa talis quietis et ad eam tendit, non autem unum oppositum est causa sui oppositi.

At vero quies et quies opponuntur sicut ipsi motus penes contrarietatem terminorum, in quibus est quies, sicut quies in sanitate contrariatur quieti in aegritudine.

In mutationibus autem, quae non sunt motus stricte dicti, non datur proprie quies contraria mutationi, sed dici potest, quod non mutatio contrariatur mutationi.

CIRCA SECUNDUM proponit tres dubitationes ad exactiorem contrarietatis motuum explicationem: Prima circa alium modum contrarietatis, quae est penes naturale et violentum in motibus. Primo inquirit, an, sicut datur naturale et violentum in motibus localibus, ita inveniantur in aliis generibus motuum, puta alterationis et augmentationis. Et respondet etiam in aliis generibus dari violentum et naturale, sicut generationes et corruptiones violentae sunt praeter naturam, et similiter alterationes aliquae non secundum naturalem cursum proveniunt, ut cum quis dimittitur a febri diebus non criticis, et hoc modo non inconvenit, quod generatio contrarietur generationi secundum violentiam et naturam.

Secunda quaestio est, an detur generatio quietis, ita quod generatio eius dicatur via ad statum. Quam controversiam disputat in utramque partem, nec solvit eam expresse, sed implicite, dum dicit non generari quietem, dum res detinetur violenter in aliquo loco, sed cum naturaliter et tranquille.

Tertia dubitatio est, quia ex dictis sequitur duo contraria eidem convenire. Dum enim quis tendit ab albo in nigrum, non statim habet totam albedinem, nec statim exuit totam nigredinem, sed partim habet unam, partim alteram, quod est habere aliquid de utroque contrario. Respondet: Habet duo contraria non simpliciter et in esse perfecto et quieto, quod repugnat, sed unum in abiectione et aliud in acquisitione; et sic contraria aliquando permiscentur in esse imperfecto.