Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Formalem actum vocamus formam constituentem cum materia aliquod tertium; actum vero entitativum existentiam, per quam aliquid formaliter constituitur extra causas et extra nihil.

Et quidem apud antiquos, qui non agnoverunt materiam esse ens in potentia, sed quidquid erat ens, dicebant esse ens actu, et quidquid non erat ens actu, quod erat nihil, non separabatur existentia a forma neque¹ a materia, quia hanc non distinguebant a forma, sed pro eodem reputabant esse ens actu et esse ens formatum seu determinatae naturae.

Nunc autem, qui cum Aristotele sentiunt materiam esse ens in potentia, et aliunde non possunt percipere, quod illud, quod non est ens actu, sit aliquid reale, sed solum nihil, intelligunt materiam non dici ens in potentia, quasi careat existentia et sit in potentia ad ipsam, sed solum quia caret forma informante, quae vocatur actus formalis, non quia caret existentia, quae est actus entitativus. Et haec sententia sumit suum principium ex eo, quod existimat existentiam non distingui a quacumque entitate reali, hoc ipso quod realis est, vel si distinguitur, non distingui realiter, sed ad summum formaliter, inseparabiliter tamen illam comitari et immediate afficere. Et hoc ideo, quia remota existentia, omnis realitas removetur et remanet nihil et solum in potentia obiectiva seu in statu possibilitatis, quod est purum nihil, sicut res omnes erant, antequam producerentur a Deo. Et sic solum distinguitur essentia ab existentia, sicut entitas in potentia obiectiva et in statu possibilitatis a se ipsa in statu realitatis extra causas.

De hac distinctione vel indistinctione essentiae ab existentia agemus infra q. 7.²

Nunc autem SUPPONIMUS fuisse semper communem sententiam usque ad haec nostra tempora, distinctionem aliquam a parte rei dari inter essentiam realem et existentiam. Licet enim Durandus tenuerit non distingui nisi tantum ratione, in 1. dist. 8. q. 2. n. 15. sqq., quem sequuntur P. Suarez in Metaph. disp. 31. sect. 4. et seq., Vazquez 3. p. disp. 72. cap. 2. et 3. et plures alii ex recentioribus, tamen oppositum manifeste ostendemus ibi esse sententiam D. Thomae, quem communiter sequuntur thomistae et alii extra eius scholam.

Et quidem si teneatur existentiam identificari et non distingui a quacumque entitate reali, hoc ipso quod realis est, quaestio ista facile solvitur dicendo, quod materia cum sit realis entitas, etiam est actus entitativus, solum autem est in potentia reali et materiali ad actus formales seu ad formas substantiales. Ad existentiam enim non datur materialis et intrinsica potentia susceptiva illius, sed solum obiectiva, quatenus continetur in potentia agentis et transit de non esse ad esse.

Ceterum in sententia opposita, quam nunc supponimus de distinctione essentiae ab existentia, procedit DIFFICULTAS PRAESENS, an materia sicut est in potentia ad formam, ita sit in potentia susceptiva existentiae, non solum quia recipit existentiam formae, ad quam est in potentia sicut ad ipsam formam, sed etiam quia non habet aliam existentiam, quam quae sibi communicatur per formam, ita quod ex se solum sit entitas capax formae et capax existentiae per formam.

SIT UNICA CONCLUSIO: Materia secundum se est in potentia ad actum formalem et ad actum entitativum, ita quod non habet immediatum ordinem ad existentiam, sed mediante forma, cuius est prius susceptiva quam existentiae.

De hac conclusione plenius agitur art. seq., ubi disputabimus, an de potentia absoluta possit esse materia sine forma. Nunc solum loquimur secundum ordinem connaturalem materiae, an de se solum participet existentiam mediante forma, quidquid sit, an de potentia absoluta possit inverti iste ordo, et immediate existentiam participare sine forma.

Sic ergo ista sententia est Divi Thomae et plurium auctorum, qui illum sequuntur: Caietanus de Ente et Essentia cap. 5. q. 8.; Ferrariensis 1. Contra Gent. cap. 54.³ et 1. Phys. q. 1.; Soncinas 7. Metaph. q. 17. et libro 8. q. 1.; Capreolus in 2. dist. 13. q. 1. art. 1.⁴; Collegium Carmel. 1. Phys. disp. 3. q. 5.

Et licet plura FUNDAMENTA afferantur ad illam stabiliendam, possunt tamen reduci ad duo:

Primum est commune formae et materiae, scilicet quia in quocumque composito datur unicum esse existentiae, quo existit tam forma quam materia, eo quod datur unicum fieri totius compositi et resultat unica entitas. Existentia autem sequitur ipsum fieri rei, cum sit terminus eius, et ipsam unitatem essentiae seu entitatis, cui convenit. Sed de hoc principio agimus infra q. 7. ostendendo, quod existentia est propria compositi ut quod, et solum convenit formae ut principio quo determinandi existentiam, et materiae ut principio quo suscipiendi illam.

Alterum ergo principium nunc expendendum specialiter pertinet ad materiam, in qua considerat D. Thomas, quod non datur immediatus ordo materiae ad existentiam, sed immediate respicit et recipit formam et mediante illa existentiam. Et ita sicut est in pura potentia ad omnem formam, ita ad omnem existentiam. Et imprimis videri potest D. Thomas q. 4. de Potentia art. 1. in corpore⁵, ubi inquit, quod «materia prima non potest in rerum natura existere, quin aliqua forma formetur. Quidquid enim in rerum natura invenitur, actu existit, quod quidem non habet materia nisi per formam, quae est actus eius; unde non habet sine forma in rerum natura inveniri». Item in opusc. 15. cap. 8.⁶ sic inquit: «In substantia composita ex materia et forma est duplex ordo, unus quidem ipsius materiae ad formam, alius autem ipsius rei iam compositae ad esse participatum. Non enim est esse rei neque forma eius neque materia ipsius, sed aliquid adveniens rei per formam. Sic igitur in rebus ex materia et forma compositis materia quidem secundum se considerata, secundum modum suae essentiae, habet esse in potentia, et hoc ipsum est ei ex aliqua participatione primi entis, caret vero secundum se forma, per quam participat esse in actu secundum proprium modum». Ergo secundum D. Thomam immediatus ordo materiae est ad formam et mediante ea ad existentiam, et sic de se tam est in pura potentia ad formas sicut ad existentiam. Alter locus est opusc. 31.⁷ in principio, ubi inquit, quod «materia non se habet ut subiectum, in quo, sed ex quo. Et est differentia inter ista subiecta, quia subiectum est habens esse et in illo sustentans formas, sicut substantia sustentat accidentia, et ita non habet esse ex eo, quod sibi advenit. At vero materia dicitur subiectum, ex quo aliquid componitur, et habet esse ex eo, quod sibi advenit, quia habet esse incompletum, imo nullum esse, ut dicit Commentator in 2. de Anima. Unde simpliciter loquendo forma dat esse materiae». Ita D. Thomas. Qui locus valde notandus est, quia in eo aperte docet, quomodo potest aliquid esse subiectum, non praesupponens esse ad componendum cum forma et recipiendum illam, sed potius ad hoc recipere, ut habeat esse simpliciter per talem formam. Nec significat D. Thomas solam dependentiam materiae a forma, ut existat, ut aliqui dicunt (sic enim etiam forma dependere potest a materia, imo substantia ab accidente, ut a dispositione, sine qua non est), sed intelligit D. Thomas ordinem participandi esse, qui est actus ultimus, non convenire materiae nisi per formam. Denique videri potest S. Thomas 1. p. q. 7. art. 2. ad 3. et q. 66. art. 1. et q. 115. art. 1. ad 2. et 2. Contra Gent. cap. 43., ubi materiam puram potentiam vocat sine omni existentia.

Et quidem ex hoc fundari potest ratio pro ista sententia, quia Philosophus in hoc libro, praesertim textu 69. et 70.⁸ investigavit naturam materiae primae ad similitudinem materiae artificialium dicens, quod materia se habet ad formas naturales sicut lignum vel aes ad formas artificiales. Et nos addere possumus, quod se habet sicut intellectus noster ad species et obiecta, ad quae in principio est in potentia. Videmus autem, quod lignum vel aes in genere artificiali nullam prorsus habent existentiam artificialem ante formam, et similiter intellectus noster nullum esse intentionale ante species. Ergo si materia prima ita se habet in genere naturali sicut materia secunda, v. g. lignum vel aes in genere artificiali, manifestum est, quod ita caret materia prima omni esse naturali sicut materia secunda omni esse artificiali.

NEC DICI POTEST, quod materia caret quidem esse naturali proveniente a forma, sed non caret omni esse. Habet enim actum metaphysicum, scilicet actum entitativum, quo existit extra causas, saltem incomplete et imperfecte, sicut postulat ex suo genere, quod incompletum et imperfectum est, perficitur autem per formam.

Sed contra est, quia iste actus entitativus debet esse in aliquo genere. Et certum est, quod debet esse in genere substantiali, non accidentali vel artificiali, cum ipsa materia substantia sit, saltem partialis, existentia autem secundum hos auctores non differt re ab essentia. Et in isto genere substantiae certum est, quod non habeat existentiam generis spiritualis, cum ipsa longissime distet a genere spirituali. Ergo si quam habet, est in genere naturali, ad quod ipsa pertinet ut pars entis naturalis. Et tunc urget ratio Philosophi: Materia prima in genere naturali est ens ita in potentia, sicut materia secunda est in potentia in genere artificiali. Sed materia secunda, v. g. lignum, nullum habet esse artificiale, nec partiale nec totale, ante formam artificialem, sed solum capacitatem ad illud. Ergo materia prima nullum esse naturale habet ante formam, et consequenter nullum absolute in actu, quia in re nullum esse datur, etiam partiale, quod non sit naturale vel artificiale, sed solum est capax existendi mediate per formam.

ET AMPLIUS HOC DECLARATUR ex doctrina Aristotelis, qui affirmat apud antiquos philosophos existimatum esse, quod si materia esset ens in potentia, esset nihil in actu, et incideretur in inconveniens, quod ipsi ita refugiebant, quod ex nihilo res generarentur, pro eodem existimantes nihil et ens non in actu. Imo hoc erat praecipuum, quod contra Aristotelis sententiam opponebatur, quia si materia est ens in potentia, ergo est nihil seu non ens, quia solum quod est actu, est ens. Sic enim sensisse veteres constat tum ex hoc 1. libro textu 34.⁹ et textu 71.¹⁰, ibi D. Thomas lect. 9.¹¹ et 14.¹², tum etiam ex 1. de Generat. textu 12.¹³ et ibi D. Thomas lect. 6.¹⁴, ubi dicit, quod si materia est nihil actu, sed potentia, «sequitur id, quod maxime timebant priores philosophi, quod aliquid generatur ex nullo praeexistente; quod enim non est ens actu, est nihil». Ecce quomodo utebantur antiqui eodem fundamento, quo nunc recentiores ad probandum, quod materia non est pura potentia entitative seu ens in potentia, quia esset nihil; quidquid enim non existit actu, non est reale, quia non est extra causas. Cum ergo faciebant illam consequentiam, quod si materia non est ens actu, sed in potentia, est non ens seu nihil, plane procedebant contra ipsum esse entitativum materiae, et non solum contra formale, quia procedebant contra ipsam materiam secundum se et nudam omni forma. Sic enim dicitur esse in potentia omnia. Ergo si de hac materia sic in potentia inferebant, quod esset nihil, si erat in potentia ens, plane intelligebant carere esse entitativo, quod est existentia. Sola enim carentia huius esse facit nihil, et praesertim, quia si loquimur de materia secundum se et sine forma, iam non inferebatur carere esse formali, quia supponebatur, sed carere entitativo, quod est esse nihil.

Sic autem proponens Aristoteles difficultatem istam, non respondet materiam esse actu partialiter et secundum actum entitativum, per quod quidem videbatur directe solvi illa consequentia, quod si materia est ens in potentia, ergo est nihil. Dicerent enim recentiores, quod materia est in potentia ad omnes formas et ad omne esse formale, non autem est nihil, quia habet esse entitativum. Sed Aristoteles respondet tum in 1. Phys. textu 69.¹⁵ et 76.¹⁶, tum in 1. de Generat. textu 17.¹⁷ et ibi S. Thomas lect. 7. in fine¹⁸, quod quia numquam est corruptio sine generatione, ideo numquam materia manet ita in potentia, quod non sit ens actu, quia semper est subiecta alicui formae. Et ideo licet generatio fiat per se ex ente in potentia, tamen per accidens fit ex ente in actu, eo quod materia, ex qua generatur, est sub alia forma et privatione sui, ratione cuius formae materia dicitur in actu, quamvis sola eius potentia per se ad generationem concurrat, non actualitas, quam sub illa forma corrumpenda habebat. Si ergo Aristoteles ut solvat obiectionem, quae infert materiam esse nihil et carere actu entitativo, quod est existentia, recurrit ad successionem formarum, sub quibus semper est materia, et propter hoc debere corruptionem unius esse generationem alterius, ut non sequatur materiam esse nihil et non ens seu non existens, plane sentiebat materiam non habere esse entitativum ex se, sed per formam. Alias si id sentiret, cur non diceret argumento «materia est in potentia, ergo est nihil», nego consequentiam, quia secundum se est existens et habet esse entitativum, licet sit in potentia ad formale?

ET ULTERIUS HOC DECLARATUR, quia si ponitur materia habere actum entitativum seu existentiam ex se, funditus evertitur ratio probandi contra antiquos dari formam substantialem, quia antiqui non agnoscebant formam distinctam a materia, sed totam quidditatem esse materiam, nec generari aliquid de novo substantialiter, sed alterari tantum, eo quod non poterat fieri ens simpliciter nisi ex non ente, ut constat ex 1. Phys. textu 71.¹⁹ et 78.²⁰ et ibi D. Thomas lect. 14.²¹, ubi ponit rationem antiquorum, ex qua movebantur ad negandam generationem substantialem, quia ex non ente fit ens; sic enim ex nihilo fieret nec ex ente, quia iam esset, et sic non fieret esse simpliciter, sed ut tale. Et idem habet Aristoteles 1. de Generat. textu 11.²² et D. Thomas ibi lect. 6.²³ Solvit autem hoc Aristoteles, quia ens simpliciter, id est substantia, fit per se ex ente in potentia, quod est materia, quae per accidens est in actu, quatenus erat sub alia forma, quae ipsa generatione corrumpitur. Si autem ponatur materia ex se esse ens actu per existentiam, licet in potentia ad formas, enervatur doctrina Aristotelis et sumit robur ratio antiquorum, quia si fit generatio per se ex ente existente, dicerent antiqui, quod forma adveniens tali rei existenti non est substantialis, quia non dat primum et integrum esse. Ex quo ergo principio probat contra veteres, quod forma est substantialis et dat esse simpliciter, et consequenter datur generatio substantialis, etiamsi forma substantialis²⁴ supponat materiam substantialiter habere partialem existentiam²⁵? Hoc enim nullo principio naturali probari poterat contra illos nisi petendo principium. Unde bene dixit S. Thomas opusc. 15. cap. 7.²⁶, quod «ubi ponitur materia ens actu, nihil differt dicere materiam et substantiam rei; sic enim antiqui naturales, qui ponebant materiam primam ens actu, dicebant materiam esse omnium rerum substantiam».

Alia ratio poterat addi, qua saepe utitur D. Thomas, nempe 1. p. q. 66. art. 1. et Quodlib. 3. art. 1.²⁷ et q. 4. de Potentia art. 1.²⁸, quia si materia existeret actu per se, et non per formam, sequeretur habere actum sine actu, eo quod illa existentia materiae est actus participatus in materia, omnis autem actus participatus est forma vel habetur per formam. Sed de hac ratione seq. art. latius dicendum est.

Denique superflue ponuntur tot existentiae, quot entitates. Sicut enim sufficit una anima ad omnes partes, cur non una existentia?

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Argumenta omnia, quae hic fieri possunt, vel tangunt generaliter distinctionem existentiae ab essentia, de quo in q. 7.²⁹ redibit sermo, aut probant de potentia absoluta posse materiam esse sine forma, de quo seq. art. Breviter in praesenti ea solum tangemus, quae ad puram potentiam in materiam pertinent.

Primo ergo arguitur, quia vel illa entitas materiae ante formam et secundum se considerata est aliquid reale extra statum possibilitatis et extra causam creantem, vel non. Si non est extra causam creantem et extra statum possibilitatis, ergo non est entitas realis nec realitas susceptiva formae, sed tantum est entitas possibilis et in potentia obiectiva, et sic non loquimur de materia in praesenti, sed de materia reali et quae invenitur in rerum natura; nam quae est in statu possibilitatis, non suscipit formam neque componit cum illa. Si autem est extra statum possibilitatis et extra causam creantem, antequam adveniat forma sive existentia, quae sit entitas distincta, ergo per se ipsam est actu extra causas sine forma, quod est existere. Quodsi ita est pura potentia, quod non est existens neque ens, incidemus in opinionem Platonis, qui materiam ita fecit puram potentiam, quod non distinxit illam a privatione et non ente, contra quem disputat Aristoteles 1. Phys. cap. 9.³⁰

RESPONDETUR hoc argumentum tangere totum fundamentum sententiae oppositae, quod procedit eadem aequivocatione, qua antiqui philosophi, qui non agnoscebant medium inter ens actu et nihil, quorum etiam ratione convictus Plato concessit quidem materiam primam, sed illam dixit esse non ens seu privationem. Antiqui vero philosophi per aliud extremum dixerunt materiam esse aliquid, sed non distinctum a forma, sicque dicebant esse ens actu. Inter has autem extremas sententias procedunt duae mediae opiniones, altera Aristotelis, D. Augustini et D. Thomae, qui ad antiquos dicebant bene posse dari ens, quod non sit in actu, nec tamen sit nihil, sed ens in potentia, et sic datur medium inter ens actu seipso et nihil, scilicet ens per aliud et recipiendo aliud, per quod habet existentiam, et hoc Augustinus vocat «prope nihil», eo quod nihil contradictorie opponitur enti, et ideo nihil nec est ens actu neque capax actus. Capacitas ergo ad actum seu ad esse, licet non sit ipse actus, quia tamen est capax illius, iam recedit a nihilo, est tamen prope nihil, quia non est perfecte et in actu se solo extra nihil. Alia vero opinio recentiorum ad fundamentum antiquorum dicit, quod inter ens in actu et nihil non datur medium, quod sit ens pure in potentia, sed datur ens, quod partialiter est in actu, et hoc est materia, quae est pars quaedam compositi, quae partialiter et incomplete existit in actu. Cuius tamen partialis existentiae in materia Aristoteles non meminit, neque ex suis principiis contra antiquos potuit deducere, imo Commentator in 2. de Anima³¹, ut refert D. Thomas opusc. 31.³², dixit, quod materia nullum esse habet.

Ad argumentum ergo dicimus, quod materia ante formam et essentia ante existentiam intelliguntur extra statum possibilitatis et extra causam creantem, distinguo: dependenter ab actu dante illis esse formaliter, concedo; independenter ab omni actu et forma, nego. Et antecedenter ad istum actum vel formam, id quod relinquitur in materia vel essentia, est entitas procedens a Deo et creata a Deo ut recipiens et tendens ad existentiam suscipiendam seu ut existens per aliud, non ut existens seipso. Nam non solum id, quod est actus, sed etiam id, quod est potentia ad actum, creatur a Deo, sed ut subiecta actui, et non sine illo. Unde dicit D. Thomas 1. p. q. 44. art. 2. ad 3., «quod materia non est creata sine forma; licet enim omne creatum sit in actu, non tamen est actus purus. Unde oportet, quod etiam illud, quod se habet ex parte potentiae, sit creatum». Condistinguit ergo potentiam ab actu, et sic sumptam potentiam non solum dicit esse creabilem vel possibilem, sed creatam seu concreatam, quia creatur ut coniuncta et subiecta actui, non ut in se actus.

Quare omne, quod est extra statum possibilitatis debet esse ens in actu, sed non omnia eodem modo. Aliquid enim est in actu ut suscipiens actum, scilicet ipsa materia, aliquid ut dans actum, scilicet forma, aliquid ut constitutum ex actu, scilicet compositum. Et illud, quod suscipit actum tamquam potentia, etiam ut potentia extra causas est et a Deo est, sed non ut habens ex se actum, sed ut recipiens actum.

Et quando urgetur, quod si materia est ita pura potentia, quod non est actu existens, erit nihil et non ens, respondetur, quod neque est nihil neque entitas de se et per identitatem intrinsecam existens actu, sed capacitas actus et coniuncta ipsi actui, et ita est pura potentia in actu, non actualitate antecedenti, sed actualitate concomitante et consequente, quatenus numquam est sine ipsa existentia et sine³³ forma, cuius est capax et ad quam est in potentia, sed tamquam sibi coniuncta et unita, non ut sibi identificata, sed a se indistincta. Et in hoc posuit Aristoteles contra Platonem differentiam inter privationem et materiam, quod privatio neque in potentia neque in actu, neque per participationem neque per identificationem est capax existentiae, materia autem est capax per participationem et coniunctionem ad formam, non per identificationem. Et D. Thomas opusc. 15. cap. 8.³⁴ vocat «materiam remota forma» non ens, susceptivum tamen formae, quae est participativa ultimi actus, qui est existentia.

Secundo arguitur: Non datur medium inter esse extra causas et intra illas, cum contradictorie opponantur. Ergo in illo priori, in quo intelligitur materia ante formam et essentia ante existentiam, vel intelligitur intra causas vel extra. Si intra causas, est in statu possibili et in potentia obiectiva, et sic non est capax componendi cum forma. Si autem est extra causas, ergo hoc ipso est existens, et sic ante existentiam esset existens, quod implicat.

Et confirmatur, quia si materia suscipit formam et existentiam eius, antequam in se habeat propriam existentiam, oportet, quod in aliquo priori intelligatur causare materialiter talem formam suscipiendo illam. Ergo pro illo priori intelligitur talis causalitas realis materialis exire ab ipsa materia; ergo necessario est existens, quia causalitas realis non potest exire nisi a causa reali realiter existente.

RESPONDETUR, quod in illo priori, quo materia intelligitur recipere tam formam quam existentiam, intelligitur materia extra causas in suo genere, scilicet per modum potentiae susceptivae actus, non autem intelligitur ut perfecte et complete existens in actu. Quia enim actio agentis ponit extra nihil tam potentiam quam actum, ut ex D. Thoma vidimus, et ordine quodam tangit illa, quia potentiam tangit ut subiectam actui et actum ut informantem potentiam, in illo priori seu praecisione, qua intelligitur potentia subici et illum recipere, nondum tamen actus informans illam, intelligitur materia seu existentia extra causas inadaequato et incompleto modo, scilicet sub formalitate potentiae suscipientis existentiam, non sub formalitate existentiae actuantis, in re tamen semper invenitur extra causas perfecte et complete. Et ita in re non datur medium inter esse vel non esse intra causas, sed secundum formalitates et praecisiones, quae sunt prioritatis naturae, bene potest dari medium inter esse complete extra causas secundum omnem considerationem et esse complete intra illas. Et hoc medium est esse in fieri et tendentia seu potentia susceptiva formae et existentiae, et nondum formae informantis illam, quae prioritatis et praecisiones existendi secundum unam rationem, et non secundum aliam, passim occurrunt in productionibus rerum et dependentis a causis.

Ad confirmationem respondetur, quod ad causam materialem, ex qua componitur ipsum totum, sufficit existentia concomitanter et in eodem instanti temporis, ut dicatur realiter componere et causare, non autem requiritur, quod existentia antecedat pro illa prioritate naturae, qua intelligitur causare materialiter. Ad causam vero materialem, quae per modum subiecti recipit formam accidentalem, sustentando, requiritur quod antecedenter habeat existentiam, etiam pro prioritate naturae, qua causat. Ratio diversitatis sumitur ex D. Thoma, opusc. 31. in principio³⁵, quia causa materialis sustentans recipit formam dando illi esse simpliciter, a forma autem solum recipit esse accidentale, quod est esse secundum quid. Unde cum illa receptio non sit pure potentialis, sed sustentativa in esse, supponit in causa materiali esse. At vero causa materialis pure receptiva et constitutiva naturae non recipit dando esse formae, sed accipiendo a forma esse, et sic non supponit esse in se, sed solum capacitatem ad illud, quod mediante forma recipit. Nec requiritur, quod causa materialis pro omni prioritate suae causalitatis intelligatur ens in actu, sed sufficit, ut sit causa realis, quod in re sit pro omni instanti durationis, non pro omni instanti causalitatis et dependentiae. Et hoc ideo est, quia huiusmodi causalitas materialis est ita imperfecta, quod non solum non ponit formam extra causas, sed ad hoc causat formam, ut ponatur materia ipsa extra causas, siquidem causare formam recipiendo est recipere actualitatem ad esse, et quando actualitas dat esse simpliciter, etiam potentia recipit esse simpliciter. Et ideo causalitas ita imperfecta non supponit esse perfectum pro prioritate causandi, sed capacitatem ad esse. Nec enim causat mediante esse sicut causa efficiens vel subiectum sustentans, sed mediante capacitate et potentialitate ad esse.

SI INSTES: Nam materia recipiendo formam dat esse formae, siquidem forma non habet esse in se, sed in materia, excepta anima rationali, ergo mediante esse debet causare materia. Respondetur formam substantialem non dependere a materia, quia ab illa recipiat esse aut sustentetur in esse sicut formae accidentales, quae non possunt dare primum esse, sed esse secundum quid, et ideo supponunt subiectum constitutum et subsistens in esse, ideoque ab esse subiecti dependent et ab illo sustentantur. At vero forma substantialis dat primum et substantiale esse, et ideo non recipit aliquod esse a materia. Sed quia illud esse, ut est a forma, (praeter rationalem) non est subsistens et per se independens, accipit a materia ut a subiecto ultimo principium, unde terminetur et reddatur subsistens in ipso toto.

Tertio arguitur: In materia secundum se et seorsim a forma est entitas in tempore producta, et non aliquid aeternum, et sic significatur per ly «est» non absolutum a tempore, ut quando dicitur «materia est»; est etiam entitas subiecta productioni et causalitati agentis creantis. Ergo habet omnes effectus formales existentiae ante ipsam formam. Est etiam participatio quaedam Dei in actu, quia habet ideam in Deo, ut docet S. Thomas 1. p. q. 15. art. 3. ad 3. Est etiam bona, ut docet 3. Contra Gent. cap. 20., alias incideremus in haeresim Manichaeorum, quod materia est mala. Ergo habet in se seorsum a forma aliquod esse.

RESPONDETUR omnes illas conditiones existentiae, quae tribuuntur materiae consideratae sine forma, vel essentiae, quae antecedenter se habent ad existentiam, convenire illi, non per identificationem cum existentia, sed per receptionem et subiectionem ad ipsam. In illa enim antecedentia ad formam vel ad existentiam, entitas essentiae vel materiae intelligitur ut suscipiens existentiam vel formam, quae est antecedentia causae receptivae, licet nondum intelligatur ipsa forma vel existentia ut actuans, in qua praecisione illa entitas neque consideratur ut pure possibilis et intra causas, neque ut perfecte et complete extra illas (licet in re sit extra), sed in statu recipiendi ipsum esse et in potentia non obiectiva respectu agentis, sed recipiente respectu existentiae. Entitas autem ut recipiens ipsam existentiam et ut subiciens se illi, habet omnes conditiones existentiae per modum potentiae receptivae, quas habet existentia per modum formae actuantis. Est enim aliquid temporale et subiectum agenti etc., non per modum actus existentiae, sed per modum potentiae recipientis illam, eo quod agens utrumque producit, et potentiam et actum, ut diximus ex D. Thoma.³⁶

Ex quo ulterius dicimus, quod materia secundum se est quaedam participatio Dei, quatenus participat capacitatem ad essendum, per quam recedit a nihilo, quod non est capax existendi, et hoc immediate a Deo participat, sed actualem existentiam huius capacitatis participat a Deo mediate, id est mediante forma constituente compositum, ut ex opusc. 15. supra³⁷ retulimus. Et ita dicit D. Thomas 1. p. q. 15. art. 3. ad 3., «quod materia prima habet ideam in Deo, sed non aliam ab idea compositi, cum materia secundum se neque esse habeat neque cognoscibilis sit», id est non separatam ab idea compositi, sed in illa inclusam; nam eo modo habet ideam, quo in tempore productionem. Est autem terminus productionis inadaequatus, quia non creatur, sed concreatur, ut dicit D. Thomas 1. p. q. 7. art. 2. ad 3., ergo et coexemplatur in idea.

Quod vero materia dicitur esse bona, respondetur, quod non dicitur bona formaliter et in actu, sed secundum capacitatem et ordinationem ad bonum. Unde dicit D. Thomas 1. p. q. 5. art. 3. ad 3., «quod materia participat aliquid de bono, scilicet ipsum ordinem vel aptitudinem ad bonum, et ideo non convenit sibi, quod sit appetibile, sed quod appetat». Et sic intelligitur in 3. Contra Gent. cit., quod materia est bona ratione ordinis ad bonum, non ratione bonitatis actualis in se. Et ita materia non est privatio, ut dicebat Plato, quia privatio non ordinatur ad bonum, sed opponitur illi, et similiter non est mala, quia malum opponitur bono, materia autem non opponitur formae, et hac ratione dicitur utilis formae et composito, quia ad rationem utilis sufficit bonum bonitate ordinis ad alterum, non bonitate actualitatis in se.