Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Varias naturae acceptiones plerique derivant, sed evidenter S. Thomas ex Philosopho 5. Metaph. textu 5.¹ eius acceptiones declarat 1. p. q. 29. art. 1. ad 4. et hoc modo analogiam huius nominis explicat: «Nomen», inquit, «naturae primo impositum est ad significandum generationem viventium, quae dicitur nativitas. Et quia huiusmodi generatio est a principio intrinseco, extensum est hoc nomen ad significandum principium intrinsecum motus. Et sic definitur natura in secundo Physicorum. Et quia huiusmodi principium est formale vel materiale, communiter tam materia quam forma dicitur natura. Et quia per formam completur essentia cuiuscumque rei, communiter essentia cuiuslibet, quam significat ipsa definitio, vocatur natura. Unde Boetius dicit, quod natura est unumquodque informans specifica differentia; specifica enim differentia est, quae complet definitionem et sumitur a propria rei forma». Ita D. Thomas.

Igitur natura absolute sumpta et sine addito istis quatuor modis sumitur, scilicet pro nativitate seu nascentia, pro principio motus seu generationis, pro materia vel forma, pro essentia et quidditate, quae explicatur in definitione. Aliquando vero natura sumitur cum aliquo addito pro tota universitate rerum, ut quando dicimus: «Aliquid est in rerum natura». Et D. Thomas saepe docet totam naturam esse instrumentum Dei, ut 1. 2. q. 1. art. 2. et q. 6. art. 1. ad 3. Aliquando sumitur pro ipso auctore naturae, qui non tam est natura quam origo ipsa principiumque totius naturae et ab aliquibus appellari solet asperiori vocabulo „natura naturans”, id est ordinans naturam.

In praesenti ergo naturam considerat Philosophus in secunda acceptione pro principio motus intrinseco, ut D. Thomas advertit loco cit. et 2. Phys. lect. 1.² Quod autem ex principiis istis componitur potius est principiatum quam principium. Quodsi dicas: Cur ergo Philosophus egit de principiis rei naturalis in primo libro, et iterum in hoc secundo agit de natura pro principiis rei naturalis, respondetur, quod cum natura definiatur hic respective, ut S. Thomas advertit in hoc 2. Phys. 1.,³ id est sub habitudine ad motum, non inconvenit de principiis rei naturalis tractasse in primo libro, quatenus ex illis constat ens naturale, sive in fieri sive in facto esse. Hic autem de principiis rei naturalis seu de natura agit sub habitudine et respectu ad motum. Sic enim induit rationem naturae, in quantum est principium motus, sive active sive passive, atque ita in primo libro considerantur principia ut constituentia ens naturale, sive in fieri sive in facto esse, ibique non tam consideratur principium ut activum et passivum quam ut materiale et formale. In praesenti vero considerantur principia non ut constituentia ens naturale, sed ut principiantia motum, et ita consideratur principium ut activum vel passivum.

EST IGITUR DEFINITIO NATURAE: Natura est principium motus et quietis eius, in quo est primo et per se, et non secundum accidens.

Primo loco ponitur in definitione naturae „principium et causa”. Cur utrumque posuerit Philosophus, multi quaerunt et multa respondent, aliqui solum maioris explicationis gratia, alii, quod addidit causam ad removendam privationem, quae est principium motus, et non est natura, quia non est causa. D. Thomas 2. Phys. lect. 1.⁴ dicit poni principium et causam et designandum, quod in aliquibus natura est principium passivum, in aliis activum, et hoc designatur per ly causa. Addere etiam possumus, quod quia intendebat Philosophus definire naturam substantialem, ut ex quarta particula constat, oportuit significare, quod esset principium motus non quomodocumque, sed primum seu radicale et positive ordinatum ad motum, ideo nec posuit solum principium, quia hoc etiam convenit privationi, nec solum causam, quia hoc etiam convenit virtuti seu potentiae motivae, quae est accidens, sed utrumque coniunxit, ut intelligeretur, quod debet esse principium positivum causans motum, non tamquam potentia seu instrumentum operandi,⁵ quod est virtus, sed tamquam principium, quod est radix.

Secunda particula est „motus et quietis”. Nomine motus non intelligitur solum localis, sed quicumque motus physicus et corporeus, sive localis sive alterationis etc. Illa autem copula „et” non intelligitur copulatim, ita quod, ut aliquid sit natura, oporteat, utriusque esse principium, sed intelligitur distributive distributione accommoda. In aliquibus enim natura est principium motus, in aliis quietis, in aliis utriusque; solius motus, ut in viventibus, in quibus, si omnis motus cessat, cessat vita, solius quietis, ut in coelo empyreo et in toto terrae globo, qui perpetuo quiescit, utriusque, ut gravia et levia, quae aliquando quiescunt, aliquando moventur, eo quod in eis unum ordinatur ad aliud, scilicet motus ad quietem. Quare tota natura in communi est principium motus et quietis distributive. Non autem ponitur disiunctive motus vel quietis, ne daretur intelligi, quod ad naturam in communi seu ad totam collectionem naturae sufficeret alterum, scilicet sola quies vel solus motus. Dum autem utrumque distributive intelligitur, omnia in tota collectione naturae reperiri significatur. Neque est inconsuetum sic tradere definitiones, sicut quando anima definitur a Philosopho, quod anima est, qua vivimus, sentimus, loco movemur et intelligimus, non quod omni animae in singulari id competat, sed aliquid illorum omni animae, alicui etiam animae omnia illa, sicut animae rationali. Nomine vero „quietis” non intelligitur pura carentia motus, sed carentia illius cum possessione termini. Huius enim quietis possessivae principium reale est natura, carentiae vero, quatenus est nihil, non datur principium reale.

Tertia particula „eius, in quo est” ponitur ad excludendum principia extrinseca motus; haec enim non constituunt naturam. Et sic excluduntur artificialia, quae non habent motum ortum ex aliqua forma seu principio intrinseco, sed ab arte, quae extrinseca est naturae, et similiter violentum, quod est ab aliqua vi extrinseca, et denique efficientia alicuius motus in aliquid extrinsecum non constituit aliquid nec denominat naturam, sed solum quatenus in se movetur aliquo principio intrinseco. Unde ignis non dicitur natura, quia active calefacit aliud extra se, nec animal ex eo, quod generat aliud, sed quia habet principium motus in se, ut ignis, quia potest descendere sursum, et aqua, quia potest descendere deorsum, et similiter quia potest calefieri et corrumpi; ad hoc enim habet principium intrinsecum passivum. Et sic omne principium motus convenientis ipsi mobili dicitur natura.

Sed dices: Calefactio ignis, etiam ut actio est, est naturalis; neque enim libera vel artificialis vel violenta est. Ergo procedit a natura, ut natura est. Et idem dici potest de generatione, quae est actio procedens a natura, ut natura est.

Respondetur actiones illas dici naturales, non quia natura constituatur ratione illarum vel per ordinem ad illas, sed quia consequuntur ad naturam et ex inclinatione illius sunt, vel ad naturam propagandandam ordinantur. Hoc enim, quod est efficere vel movere alterum a se, etiam potest competere agenti non naturali, sed artificioso et violento, imo et principio immobili alia moventi, scilicet Deo. Ex hoc ergo, quod aliquid moveat aliud praecise, non dicitur natura nec pertinens ad rationem mobilis, sed tamen potest dici actio erga alterum naturalis, vel quia naturam generat, vel quia a naturae inclinatione procedit. Quod totum supponit naturam constitutam, non autem formaliter constituitur per hoc, quod sit principium talis motus moventis aliud a se.

Quarta particula est „primo et per se, et non secundum accidens”. Ubi particula „primum” denotat secundum communem explicationem, quod natura non debet esse principium motus secundarium et instrumentale, quale est accidens, sed radicale primum, quale est substantia. Accidens enim est aliquid adiunctum naturae, non constituens naturam, sed illi constitutae inhaerens. Denique additur illa particula „per se, et non secundum accidens”, iuxta aliquos solum ob maiorem explicationem, iuxta alios, praesertim D. Thomam, et secundum textum litterae, ad excludendum ea, quae ab aliquo interiori moventur, sed per accidens adiuncto, sicut v. g. cum medicus curat seipsum. Talis sanitas provenit a principio ipsi medico intrinseco, sed tamen quia contingit hunc, qui sanatur, esse medicum (per se enim est, quod infirmus sanetur, per accidens vero, quod qui est infirmus, sit medicus), ideo non dicitur sanari a natura, sed ab arte sicut alii infirmi, qui curantur a medico.

Sed instabis contra utramque particulam: Nam potest dari ars ad facienda opera non alterius, sed sui tantum, sicut ars cantandi, saltandi et ratiocinandi etc., quae non per accidens, sed per se, id est ex suo obiecto solum possunt fieri a principio intus existenti et in eo, in quo est. Ergo per hoc non differunt naturalia ab arte. Item superflue ponitur duplex illa particula „primo et per se”. Nam si est primum principium, hoc ipso non est accidentaliter coniunctum, et consequenter est per se.

Respondetur, quod illa opera artificiosa quantum ad substantiam non fiunt ab arte, sed solum quantum ad modum, quo diriguntur, et sic licet ex parte substantiae operis sint actiones propriae ipsius subiecti et a principio intrinseco fiant, tamen quantum ad modum, quo fiunt secundum talem directionem artificiosam, non fiunt a principio intrinseco ipsi naturae corporeae, quae sola est natura mobilis, de qua in praesenti agimus, sed fiunt a principio acquisito per cognitionem et non habente radicem in ipsa natura, sed accidentaliter conveniente. Et sic dicitur principium intrinsecum, quia inhaeret in ipso homine, non quia a natura dimanat. Specialiter autem ars ratiocinandi non dirigit opera naturalia, sed operationes intellectus artificiose disponendo obiecta, non introducendo in ipsos actus rationis artificialem et realem formam.

Ad secundum dicitur, quod illa particula „primum” denotat, quod principium debet esse intrinsecum radicale. Sed quia non satis explicatur, quid sit esse radicale principium, adhibetur illa particula „per se”. Sic enim intelligimus, quod non solum est primum respectu operationis et motus, sed quod in ipsa essentia rei est primum tamquam per se illi conveniens.

Sic explicata naturae definitio plures habet difficultates. Sed quia omnes illae non tam difficultatem faciunt circa ipsam definitionem naturae quam circa ea, in quibus ratio naturae invenitur, seq. art. declarabuntur.