Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Circa ea, quibus convenit ratio naturae, aliquae se offerunt difficultates: Prima, an ratio naturae conveniat composito, an solum partibus componentibus, scilicet materiae et formae. Secunda, an conveniat coelo. Tertia, an conveniat elementis, scilicet gravibus et levibus. Quarta, an conveniat animae rationali, ut rationalis est. Denique, an conveniat angelis et Deo.

DE COMPOSITO.

Si totum compositum sumatur pro supposito subsistente in concreto, manifeste excluditur a Philosopho a definitione naturae in hoc 2. libro textu 12.¹ dicente, quod «compositum natura quidem non est, sed est et constat natura, ut homo». Itaque compositum est principiatum, non principium, natura autem principium est motus et quietis, quia² est id, quo aliquid est tale, non est id, quod est tale. Unde etiam patet philosophum aliquam distinctionem agnovisse inter naturam et suppositum, humanitatem et hominem, quia homo constat natura, nihil autem est id, ex quo constat. Similiter Theologia distinguit naturam a supposito et in Christo fatetur duas naturas et unam personam, et in Deo tres personas et unam naturam; non ergo suppositum seu persona natura dicitur.

Si vero loquamur de toto, non pro ipso supposito, sed pro forma totali, sicut v. g. humanitas, in qua materia et forma inveniuntur, controvertitur ab aliquibus, an conveniat illi ratio naturae. Nam

EX UNA PARTE non videtur id posse negari, cum fides fateatur, quod Verbum assumpsit humanam naturam, id est humanitatem ipsam non assumpta persona; ergo humanitas natura est. Deinde quia humanitas est principium et ratio operationis per modum principii quo, non per modum principiati et quod, ut evidenter patet in Christo respectu operationum et motuum, qui media humanitate illi conveniunt; horum enim motuum humanitas est principium quo, ergo convenit illi definitio naturae ab Aristotele designata. Quod enim aliqui dicunt humanitatem in Christo Domino esse operativam ut quod, et non solum ut quo, neque actiones esse suppositorum, sed singularium, supra q. 7. art. 2. impugnatur est. Quodsi convenit formae totali esse principium operandi quod, de partiali forma substantiali etiam id poterit dici, et sic talis modus operandi ut quod in forma totali non magis excludet illam a ratione naturae quam formam partialem.

EX ALIA VERO PARTE excludi videtur forma totalis a ratione naturae, quia licet humanitas sit principium quo motus et quietis, non tamen est primum principium simpliciter et tamquam elementum primum, unde generatio fit, quia ita est principium, quod etiam est principiatum ex aliis prioribus, scilicet materia et forma. Unde non includitur in definitione data, quae dicit, quod natura est principium motus et quietis primo et per se, humanitas autem non est principium primum, sed ex primis principiis constans.

Et adstipulatur Philosophus 5. Metaph. textu 1.³ dicens, «quod natura principium est et elementum». Sumit ergo naturam non pro quolibet principio, sed pro principio, quod est elementum, sed ex elementis. Item ibidem cap. 4. textu 5.⁴ dicit Aristoteles, «quod natura est id, ex quo primo inexistente generatur, quod gignitur». Primum autem inexsistens, ex quo aliquid generatur, non est integra natura seu humanitas, sed pars aliqua, ex qua fit humanitas. Nec tamen negat ista sententia humanitatem seu formam totalem esse naturam, sumpta natura pro quidditate seu essentia, ut opponitur supposito, non tamen esse naturam prout explicatur in definitione Aristotelis, quae solum includit prima principia motus et quietis, non quae sunt ex his.

Haec difficultas non tanti momenti est, quanti fit ab aliquibus, qui nimis in hanc ultimam sententiam inclinant, sed tamen prima sententia videtur magis conformis menti Divi Thomae, qui in 5. Metaph. lect. 5.⁵ explicans illa verba Philosophi textu 5.,⁶ ubi dicit, «quod est natura ipsa forma ut substantia», intelligit illa de forma totali inquiens, quod «non solum forma partis dicitur natura, sed species ipsa, quae est forma totius, ut si dicamus, quod hominis natura non solum est anima, sed humanitas, et substantia, quam significat definitio». Ita D. Thomas. Cum autem in illo loco Philosophus agat de natura eo modo, quo illam definivit in hoc secundo libro Physicorum, siquidem ex illo loco oppositi auctores suam confirmant sententiam, efficitur planum, quod D. Thomas etiam loquitur de natura, prout hic definita est ab Aristotele, quando illam tribuit formae totali.

AD FUNDAMENTUM OPPOSITUM respondetur, quod in definitione naturae, quando dicitur, quod est primum principium, ly primum idem est quod substantiale seu radicale, ut opponitur accidentali et instrumentali, non autem oportet, quod sit primum partiale et per modum primi elementi. Humanitas autem principium substantiale est et hac ratione primum. Quod vero dicitur humanitatem esse genitam, non vero principium generationis, respondetur humanitatem esse genitam ut quo, non ut quod, et sic manet intra lineam principii substantialis; id enim, quod se habet ut quo, est principium eius, quod se habet ut quod. Nec⁷ solum est principium in constituendo et ut quidditas, sed etiam in operando et in ratione motus, quia humanitas est radix potentiarum, ergo et operationum. Non autem requiritur, quod natura sit principium generationis, sed sufficit, quod alterius motus, nam in coelo datur natura, et non principium generationis.

Ad primam auctoritatem Philosophi dicitur, quod in illis verbis: «Natura quoque principium est et elementum» non attribuitur naturae utrumque copulatim, sed naturae et elemento attribuitur, quod sit principium, quasi dicat: «Natura est principium, et etiam elementum est principium», non vero natura est elementum et principium. Quae constructio litterae significatur ibi a D. Thoma lect. 1.⁸ dicens, quod «natura est principium, sicut illud, a quo incipit motus, elementum autem sicut pars prima in generatione rei».

Ad secundum vero locum dicitur, quod ibi Philosophus plures acceptiones naturae referens ponit secundum, quando dicitur natura «id, ex quo primo inexistente generatur, quod gignitur». Tertium autem modum dicit esse, quando natura dicitur, «unde primus motus in unoquoque est eorum, quae natura sunt, in eo secundum quod ipsum est». Qui tertius modus continet definitionem naturae traditam hic in 2. Phys. Ergo perperam ex denegatione illius secundi modi intenditur probari, quod humanitati non conveniat iste tertius.

DE MATERIA ET FORMA.

De forma nulla est difficultas, quod sit natura, imo magis esse naturam quam materiam, aperte docet Philosophus 2. Phys. cap. 1.⁹

De materia multi dubitant, et quidam extreme sentiunt in hac parte. Sentiunt enim aliqui solam materiam, vel generalius loquendo solum principium passivum, non activum esse naturam, quod attribuitur Scoto in 2. dist. 18. quaest. unica,¹⁰ ut referunt Conimbric. in 2. Phys. cap. 1. q. 3. art. 1. et P. Fuente libro 2. Phys. q. 1. diffic. 2.

Alii per aliud extremum solum principium activum sentiunt esse naturam, et ita excludunt materiam a definitione naturae, quod attribuitur Valesio q. 11. ad tirones, et eam videtur sequi P. Vazquez 1. 2. tom. 1. disp. 25. cap. 3. Nec possunt hanc sententiam negare, qui existimant rationem naturae solum analogice convenire materiae respectu formae, ut Cabero hic tract. 2. disp. 1. dub. 4.

Et fundamentum huius sententiae dependet principaliter ex his, quae art. 4. dicenda sunt; praecipue enim fundatur in eo, quia naturale opponitur violento. Ad rationem autem violenti requiritur, quod inveniat resistentiam in passo, quae fit per activitatem illius, non per receptionem passivam, alioquin omnis motus erit naturalis, quia omnis motus habet principium passivum, cum¹¹ recipiatur in aliquo. Ergo ad rationem naturae, ut opponitur violento, requiritur principium activum, et non sufficit passivum; quod fundamentum ibidem expendetur.

Fundamentum autem primae sententiae ad id reducitur, quia inde primo denominatur natura, unde mobilis esse dicitur, et in tantum est natura, in quantum mutabilis. Sed esse mobile et mutabile importat principium passivum et potentiale,¹² ergo ratione illius aliquid denominatur natura.

Confirmatur, quia natura est principium motus intrinsecum. Hoc autem non habet ratione principii activi, sed passivi, imo per accidens se habet ad motum, quod habeat principium activum ad illud, sicut si aegrotus habeat principium curationis, scilicet artem medicam, per accidens se habet ad sanationem. Unde etiam activum principium si purificetur ab omni passivo, exuit rationem naturae et solum est motor naturae. Ut ergo sit natura, necessario debet supponere principium passivum motus, et ab illo solo denominabitur natura, quia si ab activo denominaretur, etiam remoto passivo fieret denominatio. Imo quando datur utrumque principium, tam passivum quam activum, ab activo nullo modo fit denominatio, ut patet in igne, qui non denominatur natura ex eo, quod calefacit active, sed ex eo, quod est mobilis passive. Neque negat haec sententia, quod viventia habeant naturam, sed dicit, quod viventibus convenit natura ratione passivi principii ad motum, non ratione activi. Unde fit, quod ille motus sit in viventibus naturalis, qui est a principio extra, ad quod vivens passive se habet, ut motus cordis, primus actus intellectus et similia. Quaecumque enim determinantur ab alio, dicuntur naturaliter ferri, et recedit a naturali, quod se determinat; de quo D. Thomas 1. p. q. 18. art. 3.

NIHILMINUS DICENDUM EST rationem naturae, ut explicatur definitione data, proprie convenire materiae et formae, principio activo et passivo, dummodo sit principium activum motus in seipso, sicut se movent viventia.

Haec conclusio sumitur ex Divo Thoma 2. Phys. lect. 1.,¹³ ubi inquit, «quod in rebus naturalibus eo modo est principium motus, quo eis convenit motus. Quibus ergo convenit movere, est principium motus activum, quibus autem competit moveri, est in eis principium passivum, quod est materia, quod quidem principium in quantum habet potentiam naturalem ad talem formam et motum, facit esse motum naturalem». Ita D. Thomas. Et videri etiam potest in locis art. 4. citandis, ubi aperte tenet etiam principium passivum esse capax violentiae, et consequenter esse in se naturam. Et videri possunt pro hac sententia Conimbric. ubi supra¹⁴ et Mag. Soto in 2. Phys. q. 1. concl. 3.

FUNDAMENTUM EST, tum quia motus naturales sunt diversi in diversis naturis, cuius diversitatis ratio debet reduci ad diversitatem formae et principii activi, ergo forma est principium naturale; tum quia in viventibus proprie invenitur ratio naturae, alias sola inanimata, non autem viventia constabunt natura, cum tamen vivens, in quantum vivens, habeat processionem naturalem, scilicet generationem, quae est opus naturae, et alios etiam motus naturales. Constat autem, quod vivens in hoc distinguitur a non vivente, quia habet principium activum se movendi, quod inanimato non convenit, ergo principium activum proprie habet rationem naturae.

Nec dici potest motum proprium animalium, v. g. motum progressivum, non esse mere naturalem, sed mixtum ex violento et naturali, quia fit per elevationem et depressionem unius partis, et pro ea parte, qua elevatur, est violentus et contra gravitatem. Contra hoc enim est, tum quia multi alii motus naturales inveniuntur in animali, qui nihil habent de violento, ut motus augmentationis et nutritionis, motus cordis, pulsationis etc. Tum etiam, quia licet motus progressivus aliquid habeat violentiae respectu gravitatis, non tamen respectu naturae animalis, cui motus ille naturalis est, utpote a propria virtute se movendi, quae ex ipsa natura animalis, ut animal est, originatur.

Quod vero materia et principium passivum habeant rationem naturae, constat, tum quia ipsa materia prima per sui transmutationem vere est causa motus et susceptionis formarum, ergo vere est principium motus et quietis; tum etiam, quia aliquis motus datur naturalis, qui non habet principium activum, neque ex parte formae neque ex parte materiae, sicut motus coeli, supposito quod coelum non est vivens, et tamen motus circularis est ei naturalis, ut contra Vazquez et alios probabimus infra.¹⁵ Et dispositiones, quae in aliquo subiecto recipiuntur, in illo sunt motus naturales, et non violenti, alias generatio non fieret naturaliter, et tamen in illo subiecto non habent principium activum, neque ex parte formae, quia illam expellunt, neque ex parte materiae, quia in illa recipiuntur.

AD PRIMUM A PRINCIPIO respondetur Conimbric. hic 2. Phys. cap. 1. q. 3. art. 2. sentire, quod omnis motus est naturalis respectu materiae, violentus autem respectu compositi, si est contra inclinationem formae. Ceterum non potest omnis motus dici naturalis materiae, cum non omnis disponat illam ad generationem formae, quod solum est ei naturale, ut patet in motu, quo proicitur lapis sursum. Quare respondetur, quod licet naturale opponatur violento et omnis motus habeat principium passivum suae receptionis, non tamen principium passivum inclinationis. Ut autem notavit D. Thomas 2. Phys. lect. 1.,¹⁶ principium passivum facit esse motum naturalem, in quantum habet potentiam naturalem ad talem formam et motum, et propter hoc factiones rerum artificialium non sunt naturales, quia licet subiectum et¹⁷ materia, in qua fiunt, naturale sit, non tamen habet potentiam naturalem ad talem formam nec est mobile a naturali agente, sed ab artificioso. Si autem quomodocumque recipi sufficeret ad naturalem motum, proiectio lapidis sursum, cum in eo recipiatur, esset naturalis motus, et gratiae infusio esset naturalis¹⁸ in anima, quia in eius naturali entitate recipitur.

AD ARGUMENTA facta in favorem SCOTI respondetur dici aliquid naturam, in quantum mobilis, sed non ut praecise ad recipiendum, sed etiam si mobilis sit ad agendum; movent enim quaedam ut mota. Itaque principium activum sine ulla mutatione movens est supra naturam, scilicet Deus. Si autem movet ut indigens mutatione ad movendum, non excluditur a natura, quia mobilitate inducitur ad movendum.

Ad confirmationem respondetur probare, quod non omne principium activum est natura, ut si sit principium intrinsecum per accidens, sicut quod infirmus habeat artem curandi; hoc enim principium est acquisitum, non innatum, et sic non est natura. Sunt tamen alia principia activa, quae sunt innata et intrinseca per se et ad motum sui ordinata, ut in viventibus, et talia non excluduntur a ratione naturae. Et in hoc peccant pleraque argumenta, quae pro sententia Scoti multiplicantur. Probant enim principium passivum esse naturale et opponi violento, et illud sufficere ad denominationem naturae; non tamen probant excludi omne principium activum a natura, quando non est pure activum ut Deus, qui¹⁹ est supra naturam, nec est principium solum ad movendum alia, sed etiam se.

Unde respondetur ad ultimum, quod denominatio naturae non fit a solo principio passivo, sed etiam activo, dummodo habeat illas duas conditiones, quod non sit pure activum sicut Deus, sed movens motum, nec sit praecise²⁰ ad movendum alia, sed ad proprios motus sui, ratione cuius ignis, ut praecise calefacit aliud, non dicitur natura, quia non est principium motus in se.

SED ADHUC INQUIRES, an materia et forma analogice dicantur participare rationem naturae.

Respondetur plures auctores analogiam agnoscere, ut Cabero hic tract. 2. disp. 1. dub. 4., Cursus Carmel. disp. 7. q. 8. et alii. Fundantur, quia Philosophus dicit 5. Metaph. cap. 4.²¹ propter formam metaphorice omnem substantiam naturam dici, ergo et analogice. Et 2. Phys. cap. 1.²² dicit, quod forma magis est natura quam materia, non ergo materia simpliciter. Adde, quod materia non habet secundum se oppositionem cum violento nisi mediante forma. Si enim solum sufficeret principium passivum ad rationem violenti nec requireretur activa resistentia, quandocumque excluditur forma a materia, pateretur violentiam, quia passive erat ei coniuncta, et aer quando privatur luce recipiendo tenebras,²³ et coelum cessante motu paterentur violentiam. Denique materia nullius motus est causa nisi mediante forma; de se enim indifferens est et in potentia ad diversos motus. Ergo sicut causa in potentia est causa secundum quid, ita materia est principium motus et consequenter natura secundum quid, quia in potentia.

Opposita tamen sententia pluribus placet auctoribus nec nobis displicet. Tenet eam Soto 2. Phys. q. 1. concl. 2., Toletus,²⁴ Placa²⁵ et alii. Et ratio sumitur ex dictis, quia principium passivum vere et proprie habet rationem naturae, et non habet esse principium omnis motus dependenter aut participative a forma. Nam per se est principium generationis in suo ordine, scilicet ut causa materialis, sicut est principium corruptionis, et ad illam habet naturalem inclinationem; ergo non est, cur a propria et univoca ratione naturae excludatur.

Nec obstat, quod exerceri non potest talis motus sine forma et dependenter ab ipsa; nam hoc modo etiam forma non potest exercere motum, nisi dependenter a materia. Et ratio naturae non consistit in exercitio motus, sed in ratione principii talis motus.²⁶ Ratio autem principiandi nec materiae convenit per formam nec formae per materiam, sed utrique in suo genere per se essentialiter convenit, licet coniungi debeant, ut motus exerceatur.

Ad primum fundamentum oppositum ex auctoritate Philosophi respondetur, quod in illo primo loco, cum dicit, quod propter formam omnis substantia natura dicitur metaphorice, non sumit ibi naturam physice et ut in praesenti consideratur pro principio motus, sed pro quacumque quidditate, quae est terminus generationis et dicitur natura quasi nata seu generata. Sumpta ergo natura in hac acceptione pro termino motus, non pro principio, omnis substantia dicitur natura, id est quidditas specifica a forma quasi a termino formali. Expositio est S. Thomae in 5. Metaph. lect. 5. § Ponit duos modos,²⁷ ubi inquit: «Sicut forma vel materia dicebatur natura, quia est principium generationis, quae secundum primam nominis impositionem natura dicitur, ita species et substantia dicitur natura, quia est terminus generationis. Nam generatio terminatur ad speciem generati, quae resultat ex unione formae et materiae. Et ex hoc secundum quamdam metaphoram et nominis extensionem omnis substantia dicitur natura, quia natura, quam diximus, quae est generationis terminus, substantia quaedam est, et ita cum eo, quod natura dicitur, substantia similitudinem quamdam habet». Ita D. Thomas. Et similiter quando subdit Aristoteles, quod materia dicitur natura, quia formae susceptiva est, ad litteram Philosophus loquitur de natura non in nostra acceptione pro principio motus, sed pro quidditate rei, quae est terminus generationis. In hac enim acceptione proprie dicitur natura ipsa forma seu id, quo aliquid actu habet naturam, id est quidditatem. Materia autem dicitur natura seu quidditas, quia huius susceptiva est, non quia per se actu est talis. Sumendo autem naturam pro principio motus materia dicitur univoce natura, etsi susceptiva sit formae, quia esse susceptivam formae intrinsice et per se illi convenit et per se est principium rei, sicut ipsa forma suscepta.

Ad secundum locum ex Physicis dicitur, quod materia est magis natura, non quod ly magis dicat analogiam, sed principalitatem et comparationem. Bene autem stat, quod inter univoca unum sit principalius et perfectius altero, sicut homo leone in genere animalis. Et ita est magis natura specifice, non generice, inaequalitate se tenente ex parte speciei, non ex parte generis participati; sed hoc analogiam non facit.

Ad fundamentum ex ratione dicemus latius art. 4., quomodo materia seu principium passivum pati possit violentiam, etiam ut passivum est.

Ad secundum respondetur, quod materia est indifferens ad plures motus, ad quos non inclinatur nisi per formam, v. g. ut moveatur sursum vel deorsum, augmentatione vel diminutione etc. Et tamen per se habet et independenter a forma esse principium recipiendi illos in toto. Alii vero motus sunt, ad quos materia habet immediatam inclinationem et per se, non mediante forma, sicut ad generationem substantialem et receptionem formarum, licet determinatio ad istam formam potius quam ad illam ab aliquo agente disponente dependeat.

Et quando dicimus materiam et formam univocari in ratione naturae, non intendimus, quod per se sint univoce in aliquo genere vel specie, sed supposito, quod solum reductive pertinent ad²⁸ genus vel speciem, dicimus rationem principii et partis componentis non inaequaliter et analogice, sed per se utrique convenire.

DE ANIMA RATIONALI.

DIFFICULTAS EST, an secundum gradum rationalem sit natura, non solum secundum alios gradus, videlicet vegetativum et sensitivum. Videtur enim natura esse principium motus corporalis ad Physicam pertinentis. Motus autem partis rationalis independentes sunt a materia et mobilitate physica potiusque ad metaphysicum pertinere videntur, ut intelligere et velle, quae etiam aliunde naturae metas excedunt, quia non sunt determinatae ad unum, sed universalem habent indifferentiam et de se permanere possunt et convenire statui separationis.

NIHILMINUS ASSERENDUM EST animam rationalem etiam secundum gradum rationalem naturam esse pro statu tamen, quo est in corpore; status enim separationis ad considerationem de substantiis separatis spectat, id est ad metaphysicum per se et directe.

Et ita Philosophus in hoc 2. libro textu 26.²⁹ docet, quod terminus considerationis naturalis est forma, quae aliquo modo potest esse separata, scilicet anima rationalis. Unde inquit D. Thomas ibi lect. 4.:³⁰ «Usque ad animam rationalem se extendit consideratio naturalis, quae est de formis. Sed quomodo se habeant formae totaliter a materia separatae et quid sint, vel etiam quomodo se habeat haec forma, id est anima rationalis, secundum quod est a corpore separabilis et sine corpore existere potens, pertinet ad philosophum primum, id est ad metaphysicum». Igitur anima rationalis pro hoc statu ad physicam considerationem pertinet, et consequenter rationem naturae induit; solum enim pro statu separationis ad metaphysicum spectat.

RATIO HUIUS EST, quia anima rationalis etiam secundum ultimum gradum rationalitatis vere constituit hominem et est forma eius. Homo autem est ens naturale etiam secundum ultimam speciem et gradum; est³¹ enim corporeum generatione corporali factum et mobilitati corporali subiectum. Ergo anima, quae est forma constitutiva eius, est natura etiam secundum istum gradum, id est principium talis entis naturalis.

Maior negari non potest. Nam anima rationalis ut rationalis est forma hominis, ut definitur in Concilio Viennensi et in Lateranensi sub Leone X.³² Et ratione constat, quia homo secundum propriam hominis rationem constituitur per aliquam formam seu gradum formae et in quantum homo rationalis est; haec enim est ultima differentia eius. Ergo forma, quae dat esse rationale in quantum talis, constituit essentialiter hominem. Est etiam principium motuum rationalium, ut ridendi, flendi, loquendi, quae licet mediante corpore exerceantur, sunt tamen propria gradus rationalis, non vegetativi aut sensitivi tantum.

AD FUNDAMENTUM OPPOSITUM respondetur, quod operationes animae rationalis, licet secundum se et propriam rationem spiritualem sint independentes a corpore, dependent tamen ministerialiter et dispositive, quia pro hac vita exercentur dependenter a sensibus et a phantasmatibus, et rationem huius dependentiae ad naturam spectant, quod etiam generatio hominis naturalis est, licet anima non dependeat a corpore quantum ad esse, sed quantum ad informationem.

Et cum instatur, quod non sunt operationes determinatae ad unum, sed indifferentes aut voluntariae, respondetur, quod ex hoc probatur non esse naturales illas operationes secundum se et ratione principii, a quo egrediuntur, bene tamen ministerialiter et dispositive propter dependentiam, quam habent a sensibus, a quibus etiam dispositive pendet libertatis exercitium; laesis enim vel turbatis sensibus non exercetur libertas. Et hoc non est dici naturales solum ratione modi, sed tota ipsa substantia actus eo modo dicitur naturalis, quo pendet a principio naturali, scilicet dispositive. Ab illa enim dispositione et ministerio sensuum non solum dependet modus, sed etiam totum ipsum exercitium actuum intelligendi et volendi. Quod vero in statu separationis a materia possint huiusmodi actus permanere, non obstat, quia ille status non est connaturalis animae, sed semper inclinatur ad istum, quem habet in corpore. Et ideo anima etiam separata est natura, non propter statum separationis, sed propter connaturalitatem ad operandum in corpore et secundum dispositiones sensuum.

DE COELO.

SPECIALIS DIFFICULTAS EST, an in illo salvetur propria ratio naturae propter duo:

Primo, quia motus ille non est ei naturalis, secundum quod naturale opponitur violento, quia non est ab aliquo principio activo intrinseco. Ut autem sit naturale oppositum violento, debet habere principium intrinsecum activum, quo resistat vi extrinsecus illatae, passivum autem principium nullo modo resistit, ergo non patitur violentiam, et consequenter nec constituit naturam, quia illud est natura seu naturalis motus, quod violento opponitur et per violentiam tolli potest.

Secundo, quia quies non est coelo naturalis neque violenta, ergo neque motus naturalis est, neque ipsum coelum natura, siquidem natura principium motus et quietis, non motus tantum.

Consequentia patet, quia omnis motus naturalis tendit ad quietem, si ergo quies non est naturalis, neque motus. Antecedens vero probatur: Quies non est violenta, quia nullum violentum perpetuum. Coelum autem perpetuo quiescet post diem iudicii. Non est naturalis, quia non est acquisibilis motu naturali, alias quamdiu illam non acquireret, non esset in actu perfecto, sicut grave extra centrum non est perfectum, et ideo motus eius naturalis est, quia tendit ad quietem; nihil enim movetur propter moveri, cum moveri imperfectio sit. Quodsi dicatur utrumque coelo esse naturale, et motum et quietem, ergo duo contraria sunt ei naturalia, quod repugnat.

Denique accumulatur difficultas, quia pars coeli, si avulsa ab ipso poneretur in hoc mundo inferiori, neque moveretur, quia non esset assignare, quo motu moveretur et ad quem terminum, neque quiesceret, quia est extra locum proprium, qui est super elementa; alias enim si quiesceret, naturaliter quiesceret hoc ipso, quod relinqueretur in quocumque loco, et sic quies esset ei naturalis, ac per consequens motus naturalis non esset.

Ultimo coelum empyreum habet naturam, cum sit verum corpus, et tamen nec moveri nec ad id habet principium. Ergo natura non consistit in hoc, quod sit principium motus et quietis.

In hoc puncto aliqui AUCTORES negant motum coeli esse naturalem, fundati in illo principio P. Vazquez 1. 2. disp. 25., de quo agemus art. 4. seq., quod principium passivum non potest pati violentiam et consequenter neque habet naturam, ut opponitur violento. Unde aliqui simpliciter fatentur motum coeli esse violentum, propendere autem in quietem naturaliter; omnis enim motus aut est violentus aut naturalis, ut docet Philosophus 4. Phys. textu 67.³³ Si ergo motus non est coelo naturalis, quia solum habet principium passivum, erit violentus et sic tenet Martinez super cap. 1. huius libri disp. 1. q. 2. Alii vero dixerunt neque esse violentum illum motum coeli neque naturalem, sed praeternaturalem, pro quo citatur Avicenna a Mag. Soto 2. Phys. q. 1. et Scotus in 2. dist. 2. q. 6. in fine,³⁴ et videri potest in 4. dist. 48. q. 2. ponens potentiam neutram, mediam inter naturalem et violentam.

CETERUM S. Thomas expresse pluribus in locis motum coeli dicit esse naturalem, ut videri potest 1. p. q. 70. art. 3. ad 4. et 1. de Coelo lect. 3. et 4.³⁵ et 3. Contra Gent. cap. 23. et q. 5. de Potentia art. 5.³⁶ reducens perpetuo rationem naturae in coelo ad principium passivum, quo naturaliter est susceptivum motus.

ET PROBATUR, quia coelum habet in se principium passivum inclinans ad motum circularem³⁷ non solum alterius, sed suimet. Et hic motus est ei naturalis, non propter terminum in se acquirendum, sed quia naturale est ei influere in haec inferiora ut primum alterans. Ergo principium inclinans ad hunc motum circularem natura est eique conveniunt conditiones naturae. Et hanc rationem ponit D. Thomas in 4. dist. 48. q. 2. art. 2. ad 4.,³⁸ ubi dicit, «quod motus coeli non est de perfectione corporis caelestis, nisi in quantum per hoc est causa generationis in istis inferioribus»; et sic est aliquid naturale ille motus. Est autem coelum principium passivum non solum ratione materiae, sicut omnes aliae res, sed etiam ratione formae, quia ex ipsa forma non consequitur motus active sicut in aliquibus, sed ab intelligentia recipitur.

Ad primum fundamentum respondetur imprimis, quod etiam principium passivum potest pati violentiam, quando habet inclinationem in formam, qua privatur, et privatur illa sine alterius aeque naturalis subrogatione, ut dicemus art. 3. Vel secundo dicitur, quod coelum ut habet adiunctam intelligentiam moventem, etiam resisteret active mediante impulsu intelligentiae, si sibi inferretur vis ad sistendum motum. Remota autem intelligentia movente non erit violenta cessatio motus, et sic non resistet.

Ad secundum respondetur, quod quies non erit violenta coelo eo modo, quo fiet post diem iudicii, ut docet D. Thomas q. 5. de Potentia art. 5. ad 12.,³⁹ non quod illa quies sit ex aliquo agente naturali; sic enim acquireretur per motum et motus coeli esset propter quietem, et sic esset motus imperfectus, quamdiu non acquireretur quies. Sed dicitur illa quies naturalis negative, quia provenit ex absentia moventis. Cessabit enim tunc angelus movere coelum, quia cessabit status generationis, qui ordinatus est a Deo ad complendum numerum electorum. Non est autem illa quies positive naturalis et intenta, neque enim motus coeli est propter quietem, sed propter generationem inferiorum.

Et ad instantiam, quod tunc motus non erit naturalis, respondetur, quod ille motus non dicitur naturalis ratione termini, quasi acquirat aliquid ipsi coelo, in quo quiescat, sed ratione principii, quia passive inclinatur ad motum sui, quo perficitur et constituitur in ratione primi alterantis.

Ex quo etiam solvitur obiectio quorundam, quia tunc motus est naturalis, quando est acquisitio loci convenientis ipsi mobili, et tunc quies est naturalis, quando est conservativa praesentiae seu loci convenientis. Neutrum autem convenit coelo, quia non acquiritur ei locus convenientior ex eo, quod moveatur inter eundem circulum. Sed hoc argumentum, quod fuit Avicennae, procedit ex imaginatione, quod motus coeli est naturalis, sicut motus corporum imperfectorum, quae moventur propter aliquid acquirendum, coelum autem, cum sit corpus perfectum et instrumentum intelligentiae, movetur ad dandum, non ad acquirendum. Et ita D. Thomas in 4. Sent. cit.⁴⁰ dicit, «quod in corpore caelesti non est aliqua potentia, quae perficiatur per locum vel quae facta sit propter hunc finem, qui est esse in tali loco. Motus ergo coeli solum est naturalis, quia reddit coelum motum, ut causet in haec inferiora, non ut sibi acquirat».

Ad aliam replicam, quod duo contraria erunt naturalia coelo, respondetur id non esse inconveniens pro diversis statibus, sicut gravi naturale est quiescere in centro et moveri extra centrum.

Ad tertium respondetur, quod in illo casu aliqui dicunt, quod pars coeli tenderet sursum. Sed non assignant, a quo principio, caret enim levitate. Et licet sit eminenter leve, tamen etiam eminenter est grave. Et ita ex hac parte non est maior ratio ascendendi quam descendendi. Alii dicunt, quod expelleretur ab elementis in locum superiorem sicut oleum ab aqua, ut sursum tendat. Ceterum oleum non ascendit per expulsionem aquae aut impulsum illi impressum ab aqua, sed quia levior est aqua et habet partes magis aereas. Nec apparet, quomodo elementa possent imprimere aliquem impulsum illi corpori caelesti, ut sursum ascenderet, et praesertim si in medio daretur vacuum, non apparet, a quo impelleretur illud corpus caeleste.

Dicendum ergo est ex D. Thoma 1. de Coelo lect. 5. in fine,⁴¹ quod pars coeli ab illo abstracta neque moveretur sursum nec deorsum, cum sit eadem ratio totius et partis, totum autem coelum caret levitate et gravitate. Et hoc magis apparet considerando, quod corpora, quae moventur ratione gravitatis et levitatis, moventur propter conservationem sui in proprio centro. Propter hanc autem rationem coelum non ascenderet, quia cum sit incorruptibile, non indiget loco conservante. Sed tamen quia propter suam dignitatem debetur ei locus supra corpora corruptibilia, probabile est, quod illa pars coeli ascenderet ad suum locum, quatenus ex vi suae creationis est sibi debitum esse in illo loco, non propter conservationem, sed propter dignitatem. Et licet coelum solum sit mobile a motore extrinseco, hoc intelligitur quantum ad motum circularem in loco proprio, non tamen si extra proprium locum ponatur. Vel certe ab ipso creatore movebitur ad proprium locum, quia ex ipsa creatione illi est debitus propter dignitatem supra alia corpora.

Ad ultimum de coelo empyreo dicitur, quod licet illud coelum naturaliter sit ignotum, sed tamen reduci ad definitionem naturae, quia est principium quietis, sed non motus. Neque enim est necesse, quod quaelibet natura in particulari sit principium motus et quietis copulative, sed sufficit, quod alterius, licet natura in communi considerata utrumque complectatur divisive.

DE GRAVIBUS ET LEVIBUS.

Difficultas celebris est, an moveantur a principio intrinseco activo vel passivo, et si est activum, an sit activum per modum dimanationis, sicut passio oritur a subiecto, vel per modum productionis, sicut mobile movetur a motore. Et eadem difficultas est de motu, quo reducitur aqua ad frigiditatem vel aliud corpus ad qualitatem propriam. Sed de his agendum est infra libro 8.⁴²

DE ANGELIS.

DICIMUS: Nullo modo convenire illis definitionem naturae traditam. Licet enim habeant naturam, sumpta natura pro quidditate constituta ex suis praedicatis, non tamen habent naturam, quae sit in ipsis principium motus imperfecti et divisibilis, sicut est motus physicus. Habent autem operationes perfectissimas intelligendi et volendi, quae propter suam universalitatem sunt capaces attingendi omnem naturam, et ideo non possunt ab aliqua natura sufficienter moveri et satiari, ut S. Thomas docet 1. p. q. 105. art. 4. et 1. 2. q. 9. art. 6. Si ergo sunt capaces omnis naturae propter suam amplitudinem et abstractionem, consequenter non includuntur in natura physice definita, sed pertinent ad naturam metaphysicam, quae⁴³ transcendit omnem motum physicum et corporalem, licet in illa etiam sint capaces superioris perfectionis divinae, quae supernaturalis dicitur.