Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Philosophus definiens causam formalem in hoc 2. libro dixit, quod «forma est species et exemplar», per speciem intelligendo formam inhaerentem, quae constituit aliquam speciem, per exemplar autem formam imitabilem. Seu unico verbo: Species est forma informans, exemplar est formans, quia non est in ipso formato, sed extra, et ideo ad tractatum de causa formali pertinet tractare de exemplari.

DEFINITUR autem idea, ut tradit D. Thomas q. 3. de Veritate art. 1.¹ ex D. Augustino in libro 83. Quaestionum q. 46.,² quod «idea est forma, quam aliquis imitatur ex intentione agentis determinante sibi finem». Vel ut alii definiunt: «Idea est id, ad quod respiciens artifex operatur». Ubi forma ponitur loco generis. Sed quia forma potest habere plura munera, est enim id, quo aliquid constituitur, et id, quo aliquid efficit, et id, unde aliquid sumit participationem, determinatur per sequentes particulas, in qua acceptione sumatur forma. Nam per illam particulam „quam aliquis imitatur” exprimitur differentia formae intrinsecae, quae est forma participata a forma ideali, quae est forma extrinseca participabilis. Et denique per ultimam particulam „ab agente ex intentione finis” excluditur forma naturaliter operans vel formans.

DIFFICULTAS ergo est, an idea sit subiective in intellectu, an obiective, id est, an sit ipse conceptus, an obiectum, et quam habeat causalitatem.

Et quidam dicunt ideam esse ipsum obiectum cognitum, quod quis respicit imitandum, alii, quod est conceptus ipse formalis. Hoc secundum sequuntur P. Suarez disp. 25. Metaph. sect. 1. et Vazquez 1. p. tom. 1. disp. 72. cap. 2. loquens de idea Dei; nam de idea artificis creati dicit esse obiectivum conceptum. Primum vero sequuntur plures ex schola D. Thomae et Scoti, sed diversis viis. Nam Scotus sensit ipsum obiectum ad extra faciendum ut cognitum esse ideam, et sic creaturam ut cognitam a Deo esse ideam sui, ut in se existens, et hoc est esse diminutum, quod Scotus assignat creaturis, antequam sint in se. Alii vero non ipsi rei faciendae ut cognitae assignant rationem exemplaris, sed alteri rei, a qua ista res facta participatur et deducitur, quatenus cognita est, v. g. in Deo non ipsi rei creatae, sed essentiae divinae ut imitabili a creaturis assignant rationem ideae. Et in hac parte difficultas maxima oritur ex eo, quod ideae utrumque debet attribui, scilicet esse id, quod imitandum est ab artifice, quod utique non convenit conceptui formali, sed obiectivo, qui cognoscitur ut imitandus, et similiter convenire illi debet, quod influat et dirigat vitaliter seu formet ipsum artificem ad producendum ideatum, quod non convenit obiecto, sed conceptui; obiectum enim secundum se sumptum non influit vitaliter in opus, sed ut formatum ab intellectu.

SIT TAMEN UNICA CONCLUSIO: Ratio ideae neque est ipsum obiectum ad extra ut cognitum denominatione extrinseca, neque ipse conceptus formalis, ut praecise est id, quo intellectus redditur cognoscens, et secundum habitudinem ad intellectum, quem informat, sed secundum habitudinem rei repraesentatae ad rem extra, quam format.

Haec conclusio sumitur ex Divo Thoma 1. p. q. 15. art. 2. ad 2., ubi inquit, quod «sapientia et ars significantur ut quo Deus intelligit, sed idea, ut quod intelligit. Deus autem uno intellectu intelligit multa, et non solum secundum quod in seipsis sunt, sed etiam secundum quod intellecta sunt, quod est intelligere plures rationes rerum, sicut artifex dum intelligit formam domus in materia, dicitur intelligere domum, dum autem intelligit formam domus ut a se speculatam (ex eo quod intelligit se intelligere eam) intelligit ideam vel rationem domus». Et in corpore articuli idem expresserat dicens, «ideam operati esse in mente operantis, sicut quod intelligitur, non autem sicut species, qua intelligitur, quae est forma faciens intellectum in actu. Forma enim domus in mente aedificatoris est aliquid ab eo intellectum, ad cuius similitudinem domum in materia format». Et similia videri possunt in 1. dist. 27. q. 2. art. 3. ad 4.³ Ubi distinguit in ipso conceptu seu forma artificis varias habitudines, et in quantum est res quaedam in se, et in quantum est medium praecise cognoscendi obiectum, et in quantum est medium comparandi id, quod cognoscitur, ad id, quod ab ipso fit. Et secundum hanc ultimam considerationem attribuit ipsi rationem ideae. Cum ergo Divus Thomas attribuat ideae, quod debet esse in mente operantis, et non tamquam id, quod intelligit, sed tamquam id, quod intelligit, non possumus in eius sententia attribuere rationem ideae obiecto ad extra prout cognito, sic enim non est in mente operantis; neque ipsi conceptui formali per habitudinem ad intellectum, quem informat; sic enim est id, quo intelligit, non id, quod imitatur. Sed obiectum ipsum, prout beneficio conceptus intra ipsum redditur immateriale et denudatum a conditionibus materiae, et ut habet habitudinem imitabilitatis ad id, quod in materia est, sic est idea, sicut Plato ponebat ideas separatas a materia. Sed quod ipse tribuebat eis realiter et subsistenter, nos tribuimus illis beneficio intellectus. Quia tamen contingit intellectum formare ideam accipiendo ab obiecto aliquo extra se aliquid, ut ex illo aliud fiat, ideo aliquando ratio exemplaris et ideae tribuitur etiam ipsi rei ad extra. Et sic D. Thomas utrique attribuit rationem exemplaris tam formae, quae est in mente artificis, quam obiecto extrinseco, a quo illam desumit, ut patet 1. p. q. 44. art. 3. et in q. 3. de Veritate art. 1.,⁴ ubi dicit: «Esse proprium Dei, quod eius ideae sunt tantum in mente divina, et non extra».

ET RATIO EST, quia ad ideam requiritur, quod non solum cognoscatur res in se absolute, sed accipiatur sub comparatione formae imitabilis ab alio, in quo eius similitudo exprimatur non per propagationem naturalem, sed per imitationem dirigiblem ab intellectu. Ergo ista ratio formae ut imitabilis non propagatione, sed directione, licet sumatur a re extra obiective, non tamen formaliter invenitur nisi in ipso intellectu dirigente et exprimente. Specialiter autem ipsa res facienda et exemplanda non potest habere rationem ideae, sicut aliqui dicunt, quod quando exemplar est omnino perfectum et distinctum, tunc est conceptus ipsius rei faciendae. Etenim res facienda quantumcumque perfecte exprimatur, si concipitur ut est in se et in suis conditionibus materialibus ad extra, semper concipitur conditionibus in re ideata est. Ergo exemplar et idea illius non potest esse ipsa res facienda, prout perfecte cognoscitur in se, sed ut proponitur imitandum et participandum ab illa. Idem autem non potest participare seipsum. Ergo distingui debet obiectum, quod formatur tamquam idea, ab obiecto, quod cognoscitur ut faciendum ad extra et ideandum.

Quod vero ipse conceptus formalis secundum se et in ordine ad intellectum ut ad subiectum, non sit idea, inde probatur, quia conceptus secundum habitudinem ad ipsum intellectum est forma, quam artifex intelligit, non id, quod imitandum proponit nec ad cuius instar aliquid facit. Nec enim ad instar conceptus, ut est qualitas afficiens intellectum, fit res ideata ad extra, sed idea est aliquid intellectum, quod tamquam imitandum accipitur. Est enim id, ad quod artifex intendens operatur. Conceptus autem, ut informat ipsum intellectum, non est res cognita, quam attendit artifex ut imitandum, sed id quo cognoscitur illud, quod imitandum est. Et hinc oritur, quod conceptus possit esse unus, etiamsi multa attingat, dummodo attingat sub eadem ratione, quia sub illa egreditur unico modo ab intellectu et sic habet unitatem. Idea autem sumitur secundum comparationem formae imitabilis ad ideatum, et sic multiplicatur secundum diversam comparationem talis imitabilitatis ad rem imitantem. Verum est, quod aliquando laxiori significatione solet conceptus quilibet dici exemplar, non secundum propriam rationem exemplaris, sed secundum quod praecise dicit rationem cognoscendi et similitudinem expressam, ut S. Thomas docet q. 3. de Veritate art. 3.⁵ et 1. p. q. 15. art. 3.

Quare restat, quod exemplar formaliter sit ipsum obiectum imitabile, non prout cognitum tantum denominative extrinsece, sic enim vel est id, a quo intellectus accipit speciem, qua formet ideam, non autem ipsa idea formata, vel est id, quod ideandum est ab illa. Est ergo idea ipsum obiectum intrinsece cognitum, hoc est in ipso conceptu redditum immateriale et intelligibile per modum expressionis; sic enim comparatur ad res ideatas ut forma immaterialis ad formam in materia. Quod in re non invenitur nisi in ipso conceptu, non sub habitudine formae informantis, qua intellectus intelligit, sed sub habitudine obiecti expressi in conceptu et formantis aliud extra conceptum. De quo videri possunt plures auctores ex thomistis apud Mag. Gonzales 1. p. disp. 47. sect. 2., et⁶ de quo nos late dicimus 2. tom. Curs. theol. 1. p. disp. 5.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur: Res repraesentata in verbo si sumatur realiter, non est aliud quam ipse conceptus, in quo obiectum relucet tamquam in speculo. Praeter ipsum autem conceptum non invenitur nisi obiectum extra et denominatio cogniti. Ergo si idea non est obiectum extra, sed forma in mente artificis, oportet, quod sit ipse conceptus formalis, qui tamen non est imitabilis a re extra.

Confirmatur: Res intra conceptum repraesentata non potest esse causa realis vere et proprie respectu rei ad extra, ergo in ipsa formaliter non consistit ratio ideae. Antecedens probatur, quia rem esse cognitam intrinsece, nihil reale addit supra ipsum conceptum formalem. Neque enim obiectum ex eo, quod sit cognitum intra intellectum, acquirit aliquid reale, sed aliquid rationis; ex eo enim Logica agit de ente rationis, quia agit de rebus ut cognitis ab intellectu.

RESPONDETUR probare argumentum, quod idea realiter et identice non distinguitur a conceptu formali, ut dictum est. Sed tamen conceptus habet duplex officium seu formalitatem, alteram respectu intellectus, et sic reddit ipsum cognoscentem tamquam species⁷ expressa et terminus cognitionis, alteram respectu obiecti, et sic reddit illud immaterializatum et intellectum in actu, eo quod intellectui non redditur proportionatum obiectum, nisi intra ipsum sit, ubi redditur illuminatum luce intelligibili, sicut color redditur visibilis per lucem visibilem. Primo modo conceptus formalis non est idea, quia non est forma ut imitabilis, sed ut constituens cognoscentem. Secundo vero modo est ipsa idea seu exemplar, quae est forma intra intellectum tamquam res intellecta et imitabilis. Et ita S. Thomas non negat ideam esse idem, quod conceptus, dum inquit 1. p. q. 15. art. 1., quod «similitudo domus praeexistit in mente aedificatoris», et haec potest dici idea domus, non tamen ut reddit cognoscentem tamquam quo, sed ut reddit obiectum cognitum, id est illuminatum ut quod, ad cuius similitudinem aliquid format, ut dicit ibidem art. 2.

Ad confirmationem respondetur ideam esse causam realem realitate conceptus, a quo non distinguitur, non realitate superaddita obiecto extra conceptum. Logicus autem non considerat ipsam rationem obiecti, ut in conceptu redditur immaterializatum et intellectum in actu, illustratum et manifestum; hoc enim pertinet ad libros de Anima, sed id, quod resultat in obiectis cognitis secundum intentiones, v. g. ordinem praedicabilitatis, non rationem imitabilitatis realiter et ad extra.

Secundo arguitur: Conceptus non est cognitum ut quod, sed ut quo, nisi quando reflexe cognoscitur. Ergo non potest esse idea nisi per cognitionem reflexam, quod est falsum, alioquin ipsa entitas conceptus esset idea, quia haec est quae cognoscitur reflexe.

Consequentia patet, quia idea non est id, quo aliquid intelligitur, sed quod est intellectum et cognitum, quod ut ex D. Thoma diximus. Ergo si conceptus non est id, quod est cognitum ut quod, non est idea. Antecedens vero probatur, quia respectu cognitionis directae conceptus solum se habet ut medium, in quo repraesentatur obiectum, ergo non se habet ut obiectum cognitum ut quod, nisi quando reflexe cognoscitur.

Confirmatur, quia finis apprehensus movet finaliter sicut idea imitabiliter. Sed in fine apprehensio solum est conditio, ratio vero formalis est in ipso obiecto secundum se. Ergo similiter in idea conceptus se habebit ut conditio seu applicatio, non ut constitutivum. Unde quando aliquis vult operari per ideam, ipsa cognitio seu conceptus applicat illam ad opus, ergo cognitio deservit ut applicatio, non ut constitutivum ideae.

RESPONDETUR distinguendo antecedens: conceptus non est cognitum ut quod nisi reflexe, quando cognoscitur ipsa entitas conceptus, concedo; si solum cognoscatur obiectum constitutum in esse obiecti illuminati et intellecti ut quod, nego. Sic enim verbum non ponit in numero cum ipso obiecto ad intra, cum ad hoc maxime ponatur verbum in nobis, ut obiectum reddatur spiritualizatum seu illuminatum et formatum in esse obiecti per modum termini intellecti intrinsece, ut constat ex D. Thoma 3. Contra Gent. cap. 53. et opusc. 13.⁸ et 14.⁹ Ad hoc ergo, ut obiectum in conceptu reddatur cognitum ut quod, et ipsum verbum constituat obiectum cognitum intrinsece, non indiget reflexione, et in hoc consistit idea; bene tamen indiget reflexione, ut cognoscatur entitas conceptus. Quare D. Thomas etiam ipsi conceptui attribuit, quod sit cognitum ut quod, cum dixit in q. 4. de Veritate art. 2. ad 3.,¹⁰ quod «conceptio intellectus non solum est id, quod intellectum est, sed etiam id, quo res intelligitur, ut sic id, quod intelligitur, possit dici, et res ipsa et conceptio intellectus». Et 1. p. q. 15. art. 2.: «Forma domus in mente aedificatoris est aliquid ab eo intellectum, ad cuius similitudinem domum format».

Ad confirmationem respondetur esse disparem rationem de fine et de idea, quod finis movet ad sui assecutionem, idea vero ad sui imitationem. Obiectum autem imitabile non est res ipsa, ut denudata a conditionibus materialibus et reddita immaterialis in mente, sed ut existit individualiter in re extra intellectum. At vero obiectum imitabile ex directione intellectus debet esse formatum per ipsum intellectum, ut in re ad extra ponatur res exemplata et derivata a tali forma. Et ita idea non habet esse intra intellectum tamquam conditionem sicut finis, sed per se ei convenit ut ratio. Quando vero dicitur applicari per ipsam cognitionem ad opus, respondetur applicari per cognitionem non ut formantem ipsam ideam, sed ut imperantem efficaciter eius executionem, postquam est formata.

Tertio arguitur: Idea sic explicata a nobis non potest habere veram causalitatem, ergo non est vera causa. Nam quod non sit causa materialis constat, cum non recipiat formam, sed originet ipsam. Neque est finalis quia ut nuper dictum est, non movet ratione bonitatis realis et habendo apprehensionem tamquam conditionem, sicut requiritur ad rationem finis. Neque est causalitas formalis, quia non informat intrinsece per unionem, sed est causalitas formae. Si autem dicatur causare formaliter extrinsece, imprimis non apparet, in quo consistat ista causalitas, nec est alia quam obiectiva, qua movetur artifex ad formandum ideam. In quo tamen non consistit causalitas causae exemplaris, tum quia non requiritur per se ad exemplar, quod accipiatur et formetur ab aliquo obiecto ad extra, sed tantum quod in intellectu detur species et repraesentatio rei faciendae, undecumque accipiatur, tum quia ista obiectiva motio non est ipsa causalitas exemplaris, sed antecedit formationem eius, movendo intellectum ad formandum conceptum et ideam, quae postquam est formata, causat exemplatum. Et haec causalitas iam non est obiectiva, id est ab obiecto ad intellectum. Nec denique est causalitas efficiens, quia non potest efficienter causare nisi modo metaphorico, eo quod idea tantum operatur per imitationem, quae non est influxus physicus, sed cognitus et media excitatione factus, quod pertinet ad causam moralem, non physicam.

RESPONDETUR hoc argumentum petere difficultatem de causalitate ideae. In quo aliqui existimant, non habere causalitatem nisi metaphoricam, id est in ratione esse cogniti, non in ratione esse physici. Ita Martinez in hoc libro cap. 3. q. 1. et Fuente 2. Phys. q. 8. diff. 3. art. 1. Et ad causam efficientem esse reducendam, censet P. Suarez disp. 25. Metaph. sect. 2.

Nihilominus dicendum est causalitatem ideae reduci posse ad efficientem et finalem, sed specialiter et proprie ad formalem, quatenus est forma extrinseca formans, sed non informans. Est communis inter thomistas. Et quod habeat rationem causae finalis sumitur ex D. Thoma q. 3. de Veritate art. 1. in fine corporis¹¹ et 3. Contra Gent. cap. 19., ubi id expresse dicit. Ratio vero efficientiae attribuitur a D. Thoma Quodlib. 7. art. 3.,¹² ubi inquit, quod «artifex cognoscit artificiatum per eam formam, per quam ipsum facit». Et ratio est, quia idea et ars simul concurrunt ad artificiatum, et idea se habet ut forma practica, ergo ut operativa et efficiens per artem. Ratio enim practici efficientiam importat, sive ex propriis sive ex voluntate participatam. Nam ideam operari adiuncto amore voluntatis docet D. Thomas 1. p. q. 45. art. 6. Quare sicut agens naturale operatur per formam suam, cui assimilat effectum, et illa forma est ratio assimilandi, ita agens artificiale ratione formae idealis assimilat sibi effectum, consequenter ratione illius operatur efficienter directive seu intentionaliter, non efficienter executive.

Quod vero proprie pertineat ad ideam ratio causae formalis extrinsecae sumitur ex Aristotele 5. Metaph. textu 2.,¹³ ubi inquit, quod «forma est species et exemplar». Quem textum explicans S. Thomas ibidem lect. 2.¹⁴ ait: «Alio modo dicitur causa, species et exemplar, et haec est causa formalis, quae comparatur dupliciter ad rem, uno modo sicut forma intrinseca rei, et haec dicitur species; alio modo sicut extrinseca a re, ad cuius tamen similitudinem res fieri dicitur, et secundum hoc exemplar rei dicitur forma». Ratio autem est, quia forma intrinseca non est aliud quam quaedam forma participata ab idea, ad cuius similitudinem fit et per ordinem ad quam regulatur eius veritas et perfectio, sicut in artificialibus forma artefacti derivatur a forma artificis et per illam regulatur eius propria ratio, in naturalibus autem formae naturales regulantur et participantur ab ideis divinis. Ergo idea habet rationem formae extrinsece specificantis et originantis formam participantem, quae informat subiectum intrinsece. Ergo in eadem linea causandi, qua forma intrinseca causat, scil.¹⁵ in ratione causae formalis, debet etiam idea extrinsece causare, quia¹⁶ forma informans intrinsece est quaedam expressio ideae, et per eam regulatur et specificatur propria ratio talis formae. Specificativum autem causam formalem importat. Et ex eadem ratione constat ideam habere rationem causae finalis, quia forma exemplata respicit exemplar ut perfectivum sui et per convenientiam ad ipsum perficitur, ergo ut finem, quia perfectio alicuius finis eius est. Neque obstat, quod actio producens exemplatum, non intendit pro fine ipsam conformitatem ad exemplar, sed formam ipsam in se, conformitas vero solum se habet ut commensuratio et regulatio quaedam formae inducendae. Hoc inquam non obstat, quia non repugnat, quod ipsa regula etiam sit finis, quando ex ipsa regulatione resultat aliquod bonum et perfectio in regulato, ut constat in morali actu.

Quodsi petas, in quo consistat ista causalitas formalis extrinseca, respondetur, quod cum forma extrinseca non communicet seipsam immediate per coniunctionem sui, oportet, quod exemplar identificet suam causalitatem cum actione efficientis, eo quod non operatur sine arte efficiente et dirigente, sed tamen in illa directione et operatione artis et datur processus efficientiae, quatenus res extrahitur de non esse ad esse a principio artis, et datur imitatio passiva et specificabilis a forma exemplati, per quam regulatur, et sub hac ratione dicit causalitatem formalem extrinsecam, quatenus per imitationem dat speciem; specificativum autem causa formalis est. Neque hoc est addere novum genus causae praeter quatuor, tum quia illud Aristoteles posuit numerando exemplar inter causas, tum quia ad causam¹⁷ formalem reduxit dicendo,¹⁸ quod forma est species et exemplar.

UNDE AD APPOSITAS INSTANTIAS RESPONDETUR:

Ad primam de causalitate finalis dicitur, quod idea non est finis ut assequibilis, sed ut imitabilis, et ideo non oportet, quod habeat apprehensionem tamquam conditionem tantum sicut finis, qui in re est assequibilis, et sic reductive tantum pertinet ad causam finalem.

Ad secundam instantiam, quod attinet ad explicationem ipsius causalitatis formalis, in quo consistat, iam dictum est. Quod vero dicitur istam causalitatem esse obiectivam, respondetur non consistere in causalitate obiecti ad potentiam; haec enim non requiritur per se ad rationem exemplaris, sed tantum antecedenter in nobis, quia acquirimus cognitionem ab obiectis. Sed causalitas ista formalis est per conformitatem formae imitabilis ad rem extra, ut deductam ab illa per imitationem. Ut enim saepe docet D. Thomas agendo de veritate, ut 1. p. q. 16. et q. 1. de Veritate art. 2.,¹⁹ aliquando cognitio, quae est veritas formalis, sumitur ab obiectiva, quae transcendentalis est, aliquando e converso veritas in rebus sumitur ab intellectu, ut in artefactis. Et ideo omnis veritas creata sumitur per conformitatem ad ideas divinas, a quibus exempliatur tamquam artificiatum, quia²⁰ omnis natura et creatura est artefactum Dei. Sicut ergo in nostra est cognitione veritas sumitur a rebus per conformitatem ad eas ut ad obiecta, ita quando exemplatur aliquid ab idea, sumit veritatem ab illa per conformitatem imitationis, quae etiam est specificatio quaedam veritatis.

Ad ultimam instantiam de causalitate efficientiae respondetur hanc habere ideam, non ut obiectum cognitum praecise, sed ut cognitum practice, quod per artem et imperium movet efficienter, cuius efficaciae ratio oritur a voluntate, quae est primum movens quoad exercitium et imperium, ut doceri solet 1. 2. q. 9. et q. 17. Unde haec efficientia non magis metaphorica est quam quaecumque efficientia voluntatis, et mediante motione voluntatis efficientia artis practicae in intellectu datur.

De essentia vero divina quomodo sit idea ut cognita imitabiliter et comparative ad creaturas, cui creaturae assimilantur tamquam eminentissimo exemplari similitudine quidem aequivoca, sed perfectissime exprimente et attingente, quidquid participatur in creatura, ad theologos remittimus, qui de hoc agunt 1. p. q. 15., ubi²¹ nos late id tractamus 2. tom. Curs. theol. disp. 1.