Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

In ipso initio primi libri Physicorum ordinem nostrae cognitionis a communioribus ad minus communia proposuit Philosophus tamquam prooemialem tractatum horum librorum. Et IN SUMMA doctrina Aristotelis reducitur ad tres distinctiones et tres propositiones.

Prima distinctio est: Cognitio nostra aut est in sensu aut in intellectu; et illa, quae est in sensu, prior est ordine acquisitionis quam quae est in intellectu. Quam distinctionem non tradit Philosophus expresse hic, sed praesupponitur ex 1. Poster. cap. 2.¹ et a D. Thoma notatur ibi lect. 4.² et hic lect. 1.³

Secunda distinctio est: Cognitio sive in sensu sive in intellectu, alia est confusa, alia distincta. Cognitio confusa est, qua attingitur aliquid non resolvendo nec discernendo eius partes seu praedicata aut attributa. Distincta est e converso, qua cognoscitur aliquid resolvendo seu discernendo partes eius aut praedicata. Et omnis confusio dicit ordinem ad plura vel actualiter in se inclusa, quia ex illis actu constat, vel potentialiter subiecta, quia sub se continentur. Unde oritur, quod alia sit cognitio confusa actualis, scilicet respectu eorum, quae actu conveniunt rei, alia confusa potentialis, scilicet respectu eorum, quae in confuso et quasi in eius potentia continentur, et similiter distingui potest e converso cognitio distincta.

Tertia distinctio est: Res aliae sunt notiores simpliciter et secundum se, quae dicuntur notiores natura, aliae sunt notiores nobis. Ea, quae sunt notiora simpliciter et secundum naturam, sunt perfectiora et nobiliora. Cognoscibilitas enim fundatur in ente, unde quanto ens est perfectius et actualius, tanto est cognoscibilius et consequenter nobilius; nobile enim dicitur quasi noscibile. Sunt autem notiora nobis, quae magis proportionata sunt nostro modo et virtuti cognoscendi, quae cum sit imperfecta et procedat de potentia ad actum, non habet pro obiecto proportionato ea, quae sunt perfectiora et nobiliora secundum se.

Propositiones autem Philosophi sunt tres. Prima: Connaturalis modus procedendi est a notioribus et certioribus quoad nos ad ea, quae sunt notiora secundum se. Secunda: Magis confusa nobis sunt prius nota. Postea autem elementa seu principia, id est partes, quibus constat, quod pertinet ad notitiam distinctam. Tertia propositio: Ab universalibus ad singularia oportet procedere.

Has propositiones tribus exemplis sive signis Philosophus manifestat. Primum est deductum a sensibus; prius enim sensus attingit totum integrale quam partes suas distincte. Ergo et intellectus prius attingit universale, quod se habet ut totum, confuse ipsum attingendo respectu eorum, quae continet ut partes. Secundum exemplum est a definito ad definientia. Prius enim cognoscimus definitum absolute et communiter, v. g. hominem, deinde partes, quibus definitur, v. g. quod animal et rationale eius definientia sint. Tertium exemplum est in pueris, qui a principio omnes viros vocant patres et omnes feminas matres, postea autem discernunt unumquodque; quod signum est ipsos processisse a cognitione confusa ad distinctam.

Circa hanc doctrinam DUPLEX INSURGIT DIFFICULTAS: Prima contra aliquos, qui absolute hanc Philosophi doctrinam reiiciunt eamque contradictionis coarguunt. Secunda et gravior apud eos, qui hanc doctrinam admittunt, sed valde concertant in designanda mente Philosophi circa ordinem procedendi in cognitione et determinando, quodnam sit obiectum prius a nostro intellectu cognitum, an illud, quod est facilioris abstractionis, quia a paucioribus abstrahit, an quod est confusioris et plura sub se continet, an denique quod est fortioris impressionis ex parte sensuum, quatenus ab illis intellectus pendet in cognoscendo.

Circa primum inveniunt aliqui contradictionem in hac doctrina Philosophi cum his, quae tradit 1. Poster. cap. 2.⁴, ubi inquit, «quod nobis notiora sunt, quae sunt propinquiora sensui, simpliciter vero notiora, quae a sensu remotiora sunt, ea vero esse remotiora, quae universaliora sunt». Hic autem e contra dicit, quod ab universalioribus prius procedendum est, quia sunt confusiora et notiora nobis. Secundo contradicit sibi ipsi in hoc loco. Nam in 1. textu⁵ dicit, quod cum scire contingat per prima principia, causas et elementa, de his oportet determinare. At vero in textu 3.⁶ et 4.⁷ dicit, quod confusiora sunt prius nota nobis, deinde principia et elementa, ideoque ab universalibus ad singularia oportet procedere.

Ad primum respondet D. Thomas tam in 1. Poster. lect. 4.⁸ quam in 1. Phys. lect. 1.⁹, quod in 1. Poster. loquitur Philosophus de cognitione nostra non solum in intellectu, sed in sensu, respectu cuius constat singularia esse prius, imo solum cognita. In praesenti autem loquitur solum de cognitione intellectus, qui cum a singularibus abstrahat, procedit ab universalibus ad singularia, id est ad minus communia. Et sumitur hoc ex verbis Philosophi 1. Phys. textu 49.¹⁰ dicentis, quod «universale notius est ratione, singulare vero sensu». Quando vero dicit universaliora esse notiora secundum naturam, quia sunt remotiora a sensu, loquitur de his, quae sunt universaliora in virtute et causalitate sive in abstractione formali. Sic enim quae formaliter abstrahunt, id est magis excludunt materiam, et quae sunt magis universalia in virtute et causatione, sunt notiora secundum se, quia magis perfecta, sicut Deus et angeli.

Ad secundum dicitur, quod loquendo de cognitione scientifica certum est, quod oportet procedere a principiis ad conclusiones; est enim cognitio scientifica illuminativa conclusionum et distincta. Unde oportet, quod a principiis seu elementis procedat, resolvendo scilicet in ipsa principia. Et de ista cognitione loquitur Philosophus in primo textu, quando dicit, quod oportet de principiis et causis prius determinare. Ceterum loquendo de cognitione simplici, est prior cognitio confusa quam distincta in nobis, qui procedimus de imperfecto ad perfectum. Et de hac loquitur in secundo loco, ut ex hoc constet, quod inter materias, quae in aliqua scientia tractantur, et inter principia, a quibus proceditur, ea prius tractanda sunt et attingenda, quae sunt communiora et confusiora nobisque magis nota.

Nec oportet hic distinguere ordinem naturae et ordinem doctrinae in procedendo. Utriusque enim processus via acquisitionis est ab imperfectioribus ad magis perfecta; doctrina enim imitatur naturam et accommodat se modo procedendi ipsius naturae, in qua est. Solum cavendum est, ne ordo doctrinae et naturae confundatur cum his, quae dicuntur notiora naturae et notiora nobis, cum tamen longe differant, quia ordo naturae et doctrinae dicit processum et modum acquirendi, qui tam in doctrina quam in natura est ab imperfectioribus ad perfectiora. Esse autem notiora naturae et notiora nobis solum importat cognoscibilitatem rei vel secundum se vel ut proportionatam et applicatam nobis. Unde bene stat, quod alia sint notiora naturae, alia notiora nobis, non tamen sit alius ordo seu modus procedendi doctrinae et naturae in via generationis et acquisitionis.

Circa secundum celebris est difficultas in scholis circa primum cognitum nostri intellectus, unde desumendum sit.

ET PRINCIPALIORES SENTENTIAE in hac parte dividuntur in tria capita. Nam quidam desumunt primum cognitum nostri intellectus non penes potentialitatem et imperfectionem ipsius intellectus procedentis, sed penes fortius motivum ex parte obiecti moventis per sensus ipsum intellectum, et hoc est singulare. Ita Durandus in 2. dist. 3. q. 7. n. 7., Conimbric. hic super cap. 1. q. 4. art. 2., Pereira libro 3. Phys. cap. 16. et 17., Martinez hic super cap. 1. disp. unica q. 3. Alii conveniunt in hoc, quod intellectus noster non incipit a singularibus sicut sensus, sed abstrahit ab illis. Ceterum quidam desumunt primum cognitum ab eo, quod facilius abstrahit intellectus. Facilius autem abstrahit, ut dicunt, naturam in specie atoma, cuius singulare efficacius movet sensum, nisi intellectus impedimentum aliquod habeat. Ita Scotus in 1. dist. 3. q. 2. art. 6.¹¹, quem sequitur eius schola et alii etiam extra eam, ut notant Conimbric. loco cit. q. 3. art. 2. Et sic naturam specificam putat Scotus esse totum actuale confusius cognitum. Denique alii sumunt primum cognitum in natura abstracta a singularibus ex confusiori praedicato reperto in ipsa natura. Hoc autem est ipsum ens sub conceptu magis confuso; et hoc sequitur D. Thomas et eius schola, ut statim videbimus. Ne autem necessarium sit hoc amplius repetere, advertimus nos non loqui de primo cognito quantum ad sensum, hoc enim est singulare, quod prius occurrit, sed loquimur de primo cognito intellectus ut abstrahentis a singularibus.

DICO ERGO PRIMO: Impossibile est, quod primum cognitum nostri intellectus in hac vita sit aliquod singulare per modum singularis. Dicitur «per modum singularis», quando ipsa singularitas non cognoscitur ut quaedam quidditas, sed ut quidditatem seu naturam aliquam afficiens et singularizans, qua ratione singulare attingitur a sensu.

Haec conclusio necessario tenenda est in sententia D. Thomae tenentis, quod singulare sensibile solum potest cognosci a nostro intellectu reflexe eo quod species, quibus intellectus informatur, sunt abstractae ab intellectu agente, non solum quia entitative redduntur spirituales, sed quia earum obiectum abstractius est quam obiectum sensus, ac proinde a conditionibus singularitatis abstrahit. Sed tamen hoc fundamentum in praesenti examinandum non est, sed 3. de Anima¹², ubi latius tractabitur; nec enim solum probat, quod singulare non possit esse primum cognitum nostri intellectus, sed quod nullo modo possit esse directe cognitum.

Sumimus ergo FUNDAMENTUM in praesenti ex ipso formali obiecto nostri intellectus, quod non potest esse singulare sub modo et exercitio singularitatis, sed obiectum eius est quidditas seu quod quid, ut ex Philosopho optime docet S. Thomas 3. de Anima lect. 8.¹³ et 6.¹⁴ et hic lect. 1.¹⁵ et opusc. 29.¹⁶ et 1. p. q. 86. art. 1. et alibi saepe. Philosophus enim 3. de Anima textu 10.¹⁷ dicit, quod «Sensitivo iudicat calidum et frigidum seu carnem, alio autem» (id est alia potentia, ut explicat ibi D. Thomas lect. 8.) «discernit esse carnis», id est quidditatem. Et 1. Phys. textu 49.¹⁸ dicit, quod «universale notius est ratione, singulare vero sensu». Itaque in hoc segregatur cognitio intellectus a cognitione sensus, quod sensus solum attingit res sub sensibili apparentia accidentium; formale enim obiectum cuiuscumque sensus est aliquod accidens in concreto, v. g. coloratum, sonorum, calidum etc. Intellectus autem penetrat ad intima rei, quae est quidditas, nec limitatur ad sola accidentia quae per se movent sensibiliter. Et in hoc elevatur supra sensum. Proprie ergo id, quod est per se primo intelligibile, est quidditas, et ita ipsam singularitatem et ipsa accidentia respicit intellectus per modum quidditatis cuiusdam. Sic enim intelligibiliter respicit et supra modum sensibilem; intelligere enim est quasi intus legere et ad interiora rei penetrare, non exteriora tantum attingere, quod facit sensus, ut saepius admonet D. Thomas propriam intellectus rationem explicans, ut videri potest 2. 2. q. 8. art. 1., ubi hoc optime explicat. Cum ergo intellectus unumquodque debeat attingere sub formalitate sui obiecti, id est sub ratione quidditatis, in quo per se primo segregatur a sensu, oportet quod etiam id, quod primo cognoscit, sub ratione alicuius quidditatis attingat. Ergo si primo cognoscit singulare, primo attinget quidditatem singularitatis, non autem singulare sub modo singularitatis, sicut cognoscit sensus. Sed quidditas singularitatis non potest esse primo cognoscibilis; manifestior enim est quidditas naturae quam singularitatis, cum quidditas singularitatis sit modus naturae ipsam terminans et modificans. Quidditas autem modorum vix est perceptibilis, quia valde minuta est et dependens ab eo, cuius est modus. Ergo de se prius est cognoscibilis quidditas naturae quam quidditas singularitatis, quae est modus naturae.

DICES: Potest attingi ab intellectu quidditas singularitatis quoad an est, et non quoad quid est, et sic facilius cognoscetur ipsum an est singularitatis quam naturae. Sed esto ita sit, quod intellectus incipiat cognoscere quidditatem sui obiecti non quidditative, sed quoad an est, ita quod neque de ipsa natura neque de ipsa singularitate attingat aliud praedicatum quam ipsum an est, tamen hoc ipso non cognoscitur singulare ut singulare est, sed sub confusione et ratione quadam communissima ipsius esse, ita quod de ipsa singularitate non cognoscit nisi quod sit ens. Hoc autem est cognoscere aliquid commune ipsi singulari et ipsi naturae; de utroque enim datur cognitio quoad an est, et sic ipsum esse seu an est ut concretum seu applicatum alicui singulari sensibili erit primum cognitum intellectus. Quare (quod valde advertendum est) quando intellectus cognoscit aliquid quoad an est, non praescindit a quod quid seu a quidditate, hoc enim est impossibile, cum sit formale eius obiectum et primo et per se intelligibile, sed solum non cognoscit quidditative, id est penetrando constitutionem propriam quidditatis et causas essendi, sed in ipsa quidditate solum attingit praedicatum quoddam valde commune et confusum, quod est ipsum esse; et hoc est, quod tunc cognoscit ut quod quid.

Et licet sensus immediate moveat intellectum, tamen quia non movet ad cognoscendum singulare eo modo, quo sensus, nec sub eadem ratione formali obiecti, sed per modum intelligibilem, id est per modum quidditatis, ideo intellectus non respicit ut primo cognitum ipsum singulare sub modo et exercitio singularitatis, cum tamen in sensu singularitatis sit conditio obiecti sensibiliter moventis, ita quod obiectum non per quidditatem nec per abstractionem, sed ut hic et nunc movet ad sui cognitionem.

DICO SECUNDO: Prima ratio cognoscibilis a nostro intellectu naturaliter et imperfecto modo procedente est quidditas materialis sub aliquo praedicato maxime confuso, quod praedicatum est ens, non gradus aliquis specificus vel genericus, et hoc est cognoscere totum cognitione actuali confusa, id est cognoscendo aliquid confusum, quod ipsi actu convenit non potentialiter et in ordine ad interiora, ut statim explicabimus. Haec conclusio est D. Thomae 1. p. q. 85. art. 3. et q. 88. art. 3., et in prologo de Ente et Essentia¹⁹, ubi late tractatur a Caietano²⁰, et videri potest Mag. Soto 1. Phys. q. 2. art. 2. concl. 5. et communiter apud alios thomistas.

Ut autem eius fundamentum tradatur, ADVERTENDUM EST ex Caietano in illa 1. q. de Ente et Essentia circa primam conclusionem, quod quando dicimus ens esse primum cognitum ly ens non sumitur pro abstracto in statu universalitatis et separationis ab omni inferiori, sed sumitur ens ut concretum et imbibitum in aliqua re determinata, quae tunc occurrit cognitioni, quasi praedicatum quoddam ipsius, ita quod in ipso obiecto sic occurrente non discernuntur determinatae rationes, sed solum accipitur seu concipitur secundum quamdam indeterminationem, in qua quidquid ad tale obiectum pertinet, confunditur et fere est idem quod cognoscere rem quoad an est. Atque ita idem est dicere, quod in aliquo obiecto, ut totum actuale est, incipimus a cognitione entis, id est a cognitione praedicati ita confusi, quod non discernantur praedicata in eo inventa et determinatae rationes, sed praecise cognoscatur id, in quo nulla est discretio nec segregatio, scilicet ipsum esse; hoc enim est maxime confusum, quia maxime indistinctum.

Unde nec D. Thomas nec Caietanus negant rem ipsam, quae primo occurrit intellectui tamquam id, quod cognoscitur, ut obiectum quod esse aliquam quidditatem sensibilem et speciem specialissimam, sed dicunt, quod in hoc concreto et in hoc toto et in hac specie, quae occurrit, primum quod offertur intellectui tamquam ratio qua, est illa confusio entis et quasi cognitio quoad an est, non quia attingatur actu suprema illa universalitas entis secundum statum universalitatis, sed quia de ipso obiecto seu natura primum, quod attingitur, est ratio maxime indiscreta et confusa. Et quia tanto aliquid est confusius, quanto pauciores rationes discernuntur, ita quod earum propriae differentiae seu praedicata non distinguantur, illud erit maxime confusum, in quo nec ipsi supremi gradus et communiora praedicata, v. g. substantia et accidens discernuntur. Et hoc vocamus ens concretum seu applicatum quidditati sensibili, id est in natura aliqua sensibili inventum, non ut subest statui abstractionis et universalitatis secundum habitudinem et respectum ad inferiora, ad quae potentialiter se habet, sed ut actualiter intrat ipsam compositionem rei, et ut cognoscitur secundum se; siquidem²¹ modo loquimur de cognitione confusa totius actualis, non totius potentialis. Totum enim potentiale dicit ordinem ad inferiora et supponit praecessisse cognitionem totius actualis, quia hoc est subiectum et fundamentum illius universalitatis et ordinis ad inferiora, quae non statim in prima cognitione homo format, quia perfectiorem requirit cognitionem, id est collativam cum extremis. Dicitur tamen incipere intellectus ab universali, quia incipit ab eo praedicato, quod maiori universalitati substerni aptum est.

FUNDAMENTUM ergo conclusionis positae fere deducitur ad hunc syllogismum: Intellectus noster connaturali modo procedens procedit de potentia ad actum et de imperfecto ad perfectum. Ergo proportionatum eius obiectum in tali processu debet etiam esse aliquid imperfectius et confusius. Semper enim id, quod distinctius est, est perfectius confuso. Sed conceptus entis quatenus in unoquoque obiecto applicate invenitur, est ratio confusior et omnia, quae in obiecto actu inveniuntur, magis confundens et indeterminans. Ergo illa est prima ratio cognoscibilis seu primum cognitum formale respectu nostri intellectus.

Maior manifesta est, cum intellectus noster sit pura potentia et maxime imperfecta in genere intelligibili. Ergo connaturali modo procedens magis proportionatur imperfectiori obiecto et cognitioni quam perfectiori. Et dico «naturali ordine procedens», quia si intellectus extrahatur ab isto connaturali ordine et accipiat lumen aliquod superioris rationis et perfectionis, iuxta illud poterit procedere ad perfectiorem cognitionem, antequam ad imperfectam.

Totum hoc etiam concedit Scotus in 1. dist. 3. q. 2. art. 6.²², eo quod cognitio confusa est medium inter ignorantiam et cognitionem distinctam seu perfectam; natura autem procedens de imperfecto ad perfectum, prius progreditur ad medium, quam ad extremum perveniat. Et idem ex Augustino admittunt Conimbricenses supra cit. q. 2. art. 1.

Ceterum cum Scotus ponat confusam cognitionem actualem circa speciem infimam, eius tamen probationes non procedunt ex maiori confusione et imperfectione cognoscendi, sed ex efficaciori motione rei singularis et ex perfectissimo effectu, quem causae naturales non impeditae producunt, et ex eo, quod species inferior est facilioris abstractionis etc. At vero totum hoc ulterius regulandum est iuxta capacitatem potentiae cognoscentis, quae cum procedat de potentia ad actum, ut praefati auctores non negant, quantumcumque singulare aliquod vehementius moveat, tamen ipsa potentia non poterit magis moveri nec prodire in effectum perfectiorem, nisi quantum fuerit capax pro illo statu. Qui cum sit status maxime potentialis, quia tunc primo procedit intellectus de potentia ad actum, consequenter prius attinget imperfectius et potentialius obiectum quam perfectum et distinctum, sicut materia prima, quae in genere naturali est pura potentia ad formas, quantumcumque immutetur ab efficaciori agente, impossibile tamen est, quod eius actuatio non incipiat a gradu corporeitatis, qui imperfectior est et potentialior, quam a gradu vitae vel sensus. Perspicacius D. Thomas resolvit hanc difficultatem attendendo ad capacitatem et statum imperfectum potentiae cognoscentis, ut exinde perpendat, quaenam sit prima ratio cognoscibilis seu primum cognitum formale in quocumque obiecto primo occurrente.

Restat ergo probare, quod conceptus entis modo superius explicato sit imperfectior et confusior et consequenter magis proportionatus intellectui sic procedenti de potentia ad actum. Et hoc constat, quia in aliquo toto actuali illa est ratio confusior, per quam minus discernuntur et distinguuntur ea, quae ipsi toti conveniunt, sicut v. g. occurrente Petro tunc maxime cognoscitur distincte, quando discernitur in eo non solum ratio generica vel specifica, sed etiam individualis, in qua a ceteris individuis distinguitur et magis in se designatur. Quando autem non apparet, in quo discernatur ab alio individuo, tunc dicitur confuse cognosci in ratione hominis, quae est ratio confundens illa individua. Quodsi ulterius non appareat, in quo distinguatur ab alio animali, adhuc confusius cognoscetur. Quodsi denique nec discerni possit, in quo distinguitur substantia et accidens, erit confusissima omnium cognitio, quia nihil habet discretionis et distinctionis respectu omnium, quae sibi conveniunt. Illa autem ratio sic indeterminata et confusa non potest esse nisi ens, quia solum in illo confunditur substantia cum accidente. Ergo eius conceptus est maxime imperfectus et consequenter maxime proportionatus potentiae imperfectae.

SED DICES ex Scoto, quod ens non est cognoscibile cognitione confusa actuali, quia eius conceptus est simplicissimus. Unde non est ibi sumere aliquid confuse et aliquid distincte, quia est omnino indivisibile nec habet partes, quas involvat confuse vel resolvat distincte. Respondetur, quod illa ratio entis dicitur simplicissima «ut quod», quia in se non est aliquid compositum ex aliquo gradu superiori et inferiori, sicut alia praedicata generica vel specifica; est tamen confusissimum «ut quo», quia est praedicatum adeo commune, ut in illo et ratione illius omnia alia confundantur seu minus discernantur.

QUODSI INQUIRAS, an sicut cognoscitur ens tamquam primum cognitum ab intellectu, ita necessario debeat intellectus procedendo de potentia ad actum prius attingere praedicata universaliora, quae sequuntur post ens, eo quod confusiora sunt, quam praedicata minus communia: respondetur (quod et advertit Caietanus quaestione illa prima de Ente et Essentia concl. 2.) non esse ordinem essentialem inter ens, quod est primo cognitum, et reliqua praedicata inferiora in cognoscendo quantum ad applicationem et exercitium cognoscendi, licet ex parte rei cognitae maior proportio sit in praedicatis communioribus ad intellectum imperfecte cognoscentem. Ratio est, quia in prima omnium cognitione neque intellectus se potest applicare neque voluntas intellectum, cum non praecesserit alia cognitio, virtute cuius se applicet, et ideo tantum operatur ibi proportio immediata obiecti cum potentia. Et cum potentia sit tunc in statu purae potentialitatis, non proportionatur illi obiectum secundum rationem magis actualem et distinctam, sed secundum potentialem et confusam, et ab illa movetur tunc intellectus. Ceterum post illam primam cognitionem potest intellectus se movere vel per voluntatem applicari ad id, quod voluerit, sicque relictis intermediis generibus ad praedicatum infimae speciei se applicare, unde contingit cognoscere aliquando praedicatum specificum ignorato genere intermedio, imperfecte tamen propter ignorantiam praedicati intermedii, quod ex parte rei cognitae praecise magis proportionatum est potentiae procedenti de imperfecto ad perfectum.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur contra ordinem, quem posuit Philosophus, quod magis confusa seu universalia sunt prius cognita. Nam vel Philosophus loquitur de ordine et modo cognoscendi artificioso et scientifico vel naturali. Hoc secundum impertinens est, quia Philosophus non intendit hic docere modum, quo procedit natura in cognoscendo, cum solum intendat ostendere, quomodo in Physica procedendum sit, quae solum scientifico modo procedit. Alioquin si solum de naturali ordine procedendi loqueretur, non solum deberet loqui de cognitione intellectiva, sed etiam de sensitiva, quia haec etiam procedit de imperfecto ad perfectum, et tamen, ut diximus, in praesenti non loquitur Philosophus de cognitione sensitiva, sed solum de intellectiva. Si primum, falsum est scientificum processum esse a confusioribus, et confusiora esse notiora. In processu enim scientifico notiora sunt principia, per quae alia demonstrantur, et processus scientificus non est cognitio confusa, sed distincta. Ergo non bene dicitur, quod confusiora sunt notiora nobis scientifice.

RESPONDETUR Philosophum in praesenti agere de processu naturali, quia naturalis cognitio in nobis procedit de imperfecto ad perfectum, et eius probationes et exempla id manifestant. Ex hoc autem manuducit Philosophus ad ostendendum, quod etiam in scientifico processu oportet procedere ab universalioribus et confusioribus, non quidem comparando principia ad conclusiones (sic enim proceditur cognitione distincta), sed comparando unam materiam tractandam in scientia cum alia materia. Sic enim ut ordinate procedatur, illud obiectum seu materia prius tractanda est, quae est universalior et confusior, utpote nobis facilior, et inter ipsa principia semper universaliora prius attingenda sunt. Et ita dicit D. Thomas 1. Phys. lect. 1.²³, quod «Philosophus ostendit inter principia oportere praedeterminare de universalioribus». Et subdit, quod «quia iste est naturalis modus sive ordo addiscendi, ut veniatur a nobis notis ad ignota nobis, inde est, quod oportet nos devenire a notioribus nobis ad notiora naturae»²⁴. Sic ergo in modo procedendi a principiis ad conclusiones proceditur cognitione distincta a partibus ad totum. Inter ipsa autem principia et materias pertractandas proceditur ab eo, quod est confusius et universalius et facilius.

Ad id autem, quod additur de cognitione sensus, respondetur, quod in illo loco notanter dicit S. Thomas, quod prius secundum sensum diiudicamus, id est discernimus magis commune, cuius exemplum ponit tum in his quae videntur a remotis, tum in infantibus, quia principio non discernunt, sed omnes viros vocant patres. Hoc autem iudicium non pertinet ad sensum exteriorem, qui tantum simplici apprehensione sentit, sed pertinet ad interiorem aestimativam et sensum communem, licet hoc originetur ex sensu exteriori, qui aliquando accipit species rei perfectas, aliquando imperfectas. Et sic sensus externus quantum ad simplicem apprehensionem non semper procedit de potentia ad actum seu²⁵ de imperfecto ad perfectum, sed quando videt aliquid in distantia proportionata, determinate et distincte apprehendit, quia sic repraesentatur sensui. V. g. quando album sibi proponitur prope oculos, statim a principio album videt sine confusione, non²⁶ coloratum in communi et confuse. Ceterum discretio ipsa seu iudicium inter unum et aliud procedit a confusiori et communiori ad minus commune; paulatim enim in pueris tollitur confusio, quia prius non discernebant unum particulare ab alio, sed²⁷ hoc iudicium pertinet ad intellectum vel aestimativam.

Secundo arguitur: Potentia naturalis non impedita, et obiecto debite applicato, producit cognitionem perfectissimam, quam potest. Sed intellectus est potentia non impedita (neque hic loquimur in casu impedimenti, sed de intellectu secundum se) et est agens naturale, et obiectum mediantibus sensibus debite applicatum, ut cum species repraesentat quidditatem materialem determinatam. Ergo producet cognitionem perfectiorem, quam potest circa tale obiectum.

Confirmatur, quia cognitio intuitiva semper praecedit abstractivam, non solum quia sensus praecedit intellectum, sed etiam in ipso intellectu, eo quod necesse est prius moveri intellectum ab aliquo obiecto praesenti quam ab absenti, cum absens cognoscatur ad instar alicuius praesentis. Intuitivum autem non est magis confusum, sed magis clarum quam abstractivum, cum sit ipsa clara visio. Ergo confusiora non sunt nobis notiora.

RESPONDETUR, quod causa non impedita producit effectum perfectissimum, quem potest pro illo statu, in quo reperitur, et iuxta capacitatem suam. Cum autem in prima cognitione intellectus connaturali modo procedens habeat lumen debilissimum, cum procedat a pura potentia intelligibili, consequenter perfectissimus effectus, quem tunc potest, est confusissima cognitio. Et non dicimus intellectum tunc esse potentiam impeditam impedimento extrinseco seu contrariae dispositionis, sed esse intrinsece inhabilem ob statum purae potentialitatis, ne procedat ad perfectiorem cognitionem. Unde intellectus non habens illum statum purae potentialitatis, sed lumen perfectum, ut angeli, statim etiam perfecte cognoscet.

Nec obstat, quod aliquando natura producit in ipsa generatione perfectiorem effectum a principio, sicut in generatione animalis prius generatur cor, quod est nobilius reliquis membris. Respondetur enim, quod ipsum cor prius est informis quaedam substantia et sub imperfectis dispositionibus, et ita in ipso proceditur de imperfecto ad perfectum. Formatur tamen prius quam alia membra propter necessitatem, quia est principium vitae et motus in reliquis membris, sicut fundamentum in domo prius inchoatur quam reliquae partes. Et tamen ratione totius structurae imperfectiorem statum habet animal, quando solum est formatum cor, et domus, quando solum est iactum fundamentum, quam cum reliquae partes construuntur.

Ad confirmationem respondetur verum esse, quod aliqua intuitiva cognitio debet praecedere, tam in sensu quam in intellectu, sed tamen debet esse imperfectissima in discernendo unum ab alio. Nam in ipsa intuitiva cognitione etiam dantur gradus, et quaedam est imperfectior alia, ut patet, cum videmus e longe aliquid, quod nullo modo discernimus in particulari, quid sit, ubi solum datur intuitiva cognitio quoad an est. Sic intellectus in sua prima cognitione id, quod ipsi proponitur, videt quasi a longe in genere intelligibili, licet praesens sit obiectum, et sic illa notitia intuitiva solum de obiecto attingit ipsum esse seu quoad an est, quod est esse intuitivam imperfecte et cum omnimoda confusione respectu quidditatis et²⁸ discretionis praedicatorum.

Tertio arguitur: Totum actuale secundum cognitionem confusam prius est cognoscibile quam partes; siquidem cognitio per partes est cognitio distincta, non confusa. Ergo illud, quod est magis totum actuale, est prius cognoscibile, sed species infima est magis totum actuale quam ens in communi vel alia praedicata universaliora; siquidem species infima habet ens et alia praedicata universalia tamquam partes, quibus actu componitur. Ergo est magis totum actuale respectu illorum, quam quodlibet praedicatum universale, et habet se ad illa sicut definitum ad sua definientia. Genera enim et praedicata superiora intrant definitionem speciei ut partes, ipsum autem ens et praedicata superiora sunt quidem totum, sed potentiale respectu eorum, quae sub se continent, sunt autem confusiora respectu eorum, ex quibus actu constant, et sic sunt minus totum actuale. Totum autem actuale est prius cognitum suis partibus et definitum suis definientibus, ut dicit Philosophus 1. Phys. cap. 1.²⁹, in quo etiam videtur claudicasse eius processus, dum dicit, quod totum est magis notum sensui, universale autem est quoddam totum continens sub se plures partes, ubi manifeste aequivocat de toto actuali in maiori et de toto potentiali in minori; universale enim est quoddam totum potentiale.

Confirmatur, quia quando cognoscitur ens in prima cognitione, vel cognoscitur ut contractum et concretum cum aliis praedicatis inferioribus vel ut abstractum et separatum ab illis. Si primo modo, non cognoscitur ens sub conceptu confuso, sed magis sub contracto, quod non est cognoscere ens sub conceptu entis, sed sub conceptu alterius praedicati. Si secundum, non potest primo cognosci ens, quia abstractio illa est omnium suprema et difficillima, abstractio autem speciei infimae est facilior, quia abstrahit a similioribus, scilicet ab individuis unius speciei, et magis accedit ad sensibilem cognitionem, quae versatur circa ipsa individua. Unde et illa scientia, quae agit de ente in abstracto et in communi, est omnium postrema, scilicet Metaphysica.

RESPONDETUR, quod species infima est quoddam totum actuale per modum rei et per modum cuiusdam compositi, et sic est magis cognoscibilis cognitione confusa actuali tamquam cognitum «ut quod» et ut quidditas ipsa materialis, quae occurrit intellectui. Ceterum in ista specie et quidditate sic occurrente intellectui in prima sui potentialitate, ratio formalis «quae» seu obiectum prius cognitum «ut quo» et ut ratio confundendi totum illud constitutum, quod est species, est ipsa ratio entis seu praedicati universalioris, quatenus in illo secundum se minus discernuntur seu magis confunduntur reliqua praedicata. Ideo enim totum actuale confuse concipitur, quia solum sub ea ratione cognoscitur, in qua omnes illae partes minus discernuntur et minus ea, quae sunt propria totius, attinguntur. Constat enim, quod quando totum actuale cognoscitur confuse, sub aliqua ratione formali confunditur, et illa debet esse, in qua propriae rationes illius totius non discernuntur, sed cum his, quae ipsi et aliis communia sunt, confunduntur. Haec autem est ratio seu praedicatum commune secundum se.

Quod vero dicitur praedicata communia esse partes componentes et definientes ipsam speciem infimam, dicimus, quod illa praedicata secundum diversos respectus pertinent ad cognitionem confusam vel distinctam, actualem vel potentialem. Si enim considerantur ut partes huius quidditatis, quam componunt, et ut contractae ad illam, processus cognitionis ab ipsis ad totum est processus cognitionis distinctae. Si vero considerantur secundum se praecise, non sub relatione et comparatione ad inferiora, sed absolute secundum se, sic sunt ratio confundendi cognitionem totius. Unde dicit S. Thomas 1. p. q. 85. art. 3. ad 3., quod pars potest cognosci vel absolute, et sic prius cognoscitur quam totum, vel secundum quod est pars huius, et sic prius cognoscitur totum, et sic etiam definientia absolute considerata sunt priora definito, quia notificant illud, sed ut partes definitionis sunt posterius nota. Sic ergo partes non semper sunt ratio cognitionis distinctae actualis, nisi in quantum sunt propriae huius, non si solum considerantur absolute et secundum se; sic enim potius sunt ratio confundendi, quia solum in eis attingitur id, quod est commune, non quod proprium huius. Si vero ista praedicata communia comparative ad inferiora attinguntur, sic fundant cognitionem totius potentialis nec pertinent ad primum cognitum.

Quod vero additur de processu Philosophi a toto actuali ad totum potentiale, respondetur ex D. Thoma 1. Phys. lect. 1.³⁰, quod Philosophus subsumit de universali, quod est quoddam totum, non quatenus exercet rationem totius potentialis, id est³¹ secundum habitudinem superioris ad inferiora, sed quatenus est ratio quaedam confusa et concipitur secundum se, in qua non discernuntur, sed confunduntur reliqua praedicata et differentiae propriae, et quatenus utrumque totum, actuale et potentiale, conveniunt in ratione confusi, sic procedit de uno ad aliud. Nam ratio totius potentialis sumpta secundum se et ut pars communis et non propria huius naturae³², quae est totum seu compositum ex illa, est ratio formalis confundendi cognitionem eius, ut dictum est.

Ad confirmationem respondetur, quod cum dicitur ens esse primo cognitum et praedicata universaliora esse notiora, non sumitur ens, ut subest abstractioni positiva, sive formali sive totali, sicut de illo tractat Metaphysica, sed ut concipitur secundum se et sub abstractione negativa, qualis etiam potest contingere in sensu, qui accipit unum omisso alio, v. g. colorem in pomo omisso sapore, et in ipso colore possumus videre a longe rationem colorati singularis, non discernendo propriam differentiam talis coloris. Sic in prima cognitione intellectus accipit ens ut concretum quidditati sensibili, non quia abstractionem positivam eius formet, nec quia propriam et determinatam rationem praedicati inferioris accipiat, sed quia in ipsa quidditate sensibili solum accipit rationem confusiorem vel communiorem secundum se, quae est magis imperfecta et potentialis. Et haec est facilioris abstractionis negativae, licet positiva eius abstractio, quae est cum habitudine superioris ad inferiora, sit difficilior et in specie infima facilior.

Ultimo arguitur ad probandum, quod singulare prius ab intellectu attingitur quam universale. Nam intellectus movetur a phantasmate sicut visus a colore, ut saepe asserit Aristoteles. Et experientia ipsa testatur, quia cum primum aliquid singulare offertur sensui, illud ipsum movet intuitive intellectum. De ratione autem intuitivae cognitionis est, quod sit circa rem praesentem et existentem, ergo circa singulare. Cum ergo a phantasmate moveatur intellectus, ab ipso etiam determinatur ad cognoscendum hoc singulare, quod in phantasmate repraesentatur; alioquin non moveret intellectum, si non moveret ad id, quod repraesentat, quod totum est singulare.

Confirmatur, quia intellectus possibilis abstrahit universale a singularibus, faciendo comparationem et collationem singularium in eo, in quo conveniunt et in quo differunt. Ergo necesse est, quod prius cognoscat ipsa singularia; alioquin numquam abstraheret universalia, si non cognosceret, a quibus abstrahit.

Confirmatur secundo: Nam intellectus potest formare conceptum directe repraesentantem singularia. Ergo et speciem impressam habere potest repraesentantem illud directe, atque adeo potest intellectus immediate cognoscere illud. Consequentia constat, quia ratio, quare non potest primo et per se repraesentari singulare sensibile, est, quia non est primo et per se intelligibile, quousque denudetur a conditionibus singularibus. Sed species expressa seu conceptus est magis in actu intelligibilis quam species impressa; ergo si potest repraesentare directe singulare, a fortiori species impressa id poterit, et consequenter intellectus directe et immediate informabitur ad repraesentationem talis singularis. Antecedens autem constat, quia intellectus format immediate propositionem singularem, ut «Petrus est albus», et intuitive attingit obiectum propositum, quod non potest esse, nisi in singulari attingat et in quantum existens est. Ac denique practice dirigit operationes voluntatis, quae circa individuum saepe versantur, sicut quando electio aliquid in singulari eligit prae alio. Neque dici potest, quod cognoscatur per reflexionem supra ipsum phantasma, quia haec reflexio indiget comparatione obiecti intellecti ad ipsum phantasma. Et tunc vel tale phantasma singulare est sibi ignotum vel notum. Si ignotum, non faciet comparationem, si notum, ergo per aliquam notitiam, qua directe repraesentet ipsum, et sic habetur intentum; praeterquam, quod istae reflexiones vix fieri possunt ab hominibus valde exercitatis et doctis, singulare autem a quocumque intelligitur.

RESPONDETUR ad principale argumentum, quod ut plenius dicetur in libris de Anima³³, phantasma dicitur movere intellectum, quatenus proponit obiecta, a quibus intellectus agens accipit et format speciem spiritualem repraesentantem obiectum, non eo modo, quo in phantasmate continetur, sed eo modo, quo intellectus exigit iuxta rationem sui obiecti formalis. Formale autem obiectum intellectus in eo, in quo distinguitur a sensu, est ipsa quidditas rei secundum se, non autem secundum accidentia exterius apparentia. Intellectus enim dicitur quasi intus legens, eo quod penetrat ad interiora rei, id est ad quidditatem, quod non facit sensus. Quare phantasma dicitur movere intellectum ad quidditatem sui obiecti repraesentati eo modo, quo intellectus exigit, non eo modo, quo phantasma continet, sicut etiam colores movent visum ad cognoscendum praecise ipsum colorem, non autem coniunctionem eius ad saporem vel calorem, quam tamen habet in re. Quod vero dicitur intellectus intuitive videre obiectum, dicimus, quod id habet dependenter a sensu et in quantum continuatur cum illo. Clausis autem sensibus, quantumcumque res sint praesentes, intellectus non potest intuitive cognoscere, quia non possunt illae species de tali praesentia certificare nisi mediantibus sensibus. Si tamen Deus infunderet aliquod lumen superius et species exemplatas a Deo, sicut infunduntur angelis, posset illis intuitive videre independenter a sensu. Sed in praesenti non loquimur nisi de speciebus per sensum acquisitis et ab illo dependentibus.

Ad primam confirmationem respondetur universale metaphysicum posse fieri ante comparationem et collationem cum singularibus, sed per abstractionem negativam³⁴. Sic enim intellectus agens dicitur abstrahere speciem a phantasmate, quatenus repraesentat naturam et omittit individua, id est rem per modum quidditatis, et non per modum conditionum singularizantium, eo quod ratio ipsa quidditatis a singularibus conditionibus non dependet. Quando vero intellectus comparat hanc naturam universalem ad singularia sive ad conditiones individuales, cognoscit quidem ipsa singularia, sed indirecte et ut sunt aliquid connotatum vel praesuppositum in phantasmate ad ipsam quidditatem.

Ad secundam confirmationem respondetur, quod intellectus non cognoscit singulare eo modo, quo universale, licet utrumque cognoscat, et sic negamus dari conceptum seu cognitionem directe repraesentantem singulare, sicut negat semper D. Thomas. Aliud est enim, quod possit dari conceptus proprius rei singularis, aliud quod directus. Proprius quidem dari potest ex parte rei cognitae, discernendo hoc individuum ab illo, et qui distincte cognoscit, proprie cognoscit, non autem directus, quia formalis ratio cognoscendi intellectus, in quo a sensu distinguitur, non est ipsa singularitas, sed ipsa quidditas, cuius singularitas est modus. Sed tamen quia intellectus non attingit ipsam quidditatem nisi dependenter a phantasmatibus, convertendo et coordinando se illis, ut dicitur 3. de Anima textu 32.³⁵, ideo attingit singularia, ut sunt quaedam connotationes quidditatis abstractae a phantasmatibus, ad quae dicit ordinem. Et ita sensus et intellectus contrario modo procedunt, quia sensus primo et per se respicit accidentia, a quibus pendet individuatio quidditatis, intellectus autem primo et per se respicit quidditatem, quae talibus accidentibus et individuatione connotatur et designatur, et ideo potest proprie distincte attingere illa, non tamen immediate et directe. Intelligitur enim res materialis modo immateriali et consequenter segregatur a modo materiali, qui maxime invenitur in conditionibus singulariter individuantibus. Et ideo obiectum, quod fit immateriale a nobis per segregationem a modo materialitatis, implicat, quod directe repraesentet sub modo singularitatis, quae est maxime materialis. Secus est de speciebus infusis a Deo, quae repraesentant sua obiecta immaterialiter, quatenus descendunt a Deo, a quo et quidditas et singularitas derivatur, et consequenter repraesentatur ut sic derivata.

Quare ad argumentum negatur antecedens. Ad probationem dicitur, quod intellectus format propositionem rei singularis et singularitatem cognoscit practiceque proponit voluntati, formando quidem proprium et distinctum conceptum illius, sed indirectum, quatenus connotatur singularitas in ipsa quidditate, ut extracta est a phantasmatibus. Et sic non cognoscit singularia confuse, ut continentur solum sub natura communi, sed ut repraesentantur distincte in phantasmatibus. Non quod intellectus concipiat per phantasma formaliter, sed quae sunt propria phantasmatum, investigat intellectus per conceptum quidditatis ut habentis ordinem et dependentiam a phantasmate ut a termino a quo est extracta. Et haec est cognitio reflexa seu indirecta, qua cognoscitur singulare, quia scilicet cognoscitur quidditas attendendo etiam ad connotationem et ordinem, quem habet ad phantasmata, a quibus extracta est, et propterea dicitur reflecti super illa. Ab illis enim incepit cognitio, et hac ratione explicat hanc reflexionem S. Thomas 1. p. q. 86. art. 1. et opusc. 29.³⁶ et aliis locis. Neque hoc requirit maius exercitium vel comparationem, quam ipsa conversio ad phantasmata, quae cuilibet homini convenit, licet exercitatiores comparationem ipsam et reflexionem in actu signato possint advertere. Et sic etiam practica cognitio, ut in singulari moveat ad rem sensibilem vel modo sensibili indutam, indiget formare aliquam sensitivam cognitionem, mediante qua moveatur in singulari appetitus ad exequendum, ut loco cit. 1. p. ad 2. dicit D. Thomas et 3. de Anima ex Philosoph., lect. 12.³⁷ Voluntas autem ex cognitione singularis indirecta movetur, licet³⁸ sit propria et distincta.