Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

NEGAVIT DURANDUS in 2. dist. 1. q. 5. et dist. 37. q. 1. Deum concursu simultaneo operari concomitanter cum causis secundis earum effectus. Et fundamentum est id, quod in hoc art. praecipuam ingerit difficultatem:

Primum, quia non potest Deus concurrere ad effectum causae secundae, neque eadem actione creaturae neque diversa. Non eadem, quia una et eadem actio non potest procedere a duobus agentibus perfectis et totalibus, ita quod ab utroque tota dimanet; imo si est eadem actio creaturae et Dei, ergo illa actio in quantum creaturae, non est effectus Dei nec causata a Deo, quia idem non potest causare seipsum. Nec potest esse diversa actio, quia sic haberet diversum terminum ab actione creaturae, vel si eundem haberet, produceret rem productam, et sic superflueret.

Secundum fundamentum est, quia non est aperta implicatio, quod aliqua creatura agat sine concursu Dei. Sicut enim communicavit causis secundis virtutes operativas in actu primo, ut non solum essent instrumenta, sed causae principales, cur non potuit communicare tam perfectam virtutem, quod non indigerent concursu Dei? Si autem hoc potuit, unde constat non fecisse? Nec propter hoc tollitur, quod Deus usque modo operetur. Operatur enim tum res illas, quas se solo producit, ut animas, quas creat, gratiam, quam largitur; tum etiam ea, quae fecit, conservando nunc,¹ ut res incorruptibiles.

Ultimum fundamentum sumitur ex aliquibus actionibus, quae non possunt immediate esse a Deo, sicut v. g. actiones peccaminosae, quatenus tales a Deo non sunt. Similiter actiones vitales et liberae sub illa formalitate vitae et libertatis non sunt a Deo, quia non denominantur vitales, nisi prout sunt a principio intrinseco et proximo. Imo generationes et mutationes sub illo modo, quo sunt a creatura, non sunt a Deo; ergo saltem quantum ad illum modum aliquid non eget concursu Dei. Denique, causalitates causae formalis et materialis non sunt a Deo, alias diceretur Deus formaliter aut materialiter causare, quod illi repugnat. Ergo non omnis causalitas est a Deo, cur ergo omnis actio?

NIHILOMINUS certa et concors est theologorum et philosophorum sententia causas secundas indigere concursu simultaneo causae primae in ordine ad omnes suos effectus praeter ipsam dependentiam talis causae in essendo a causa superiori.

Et hoc constat tum auctoritate, tum ratione: AUCTORITATE quidem, nam id aperte testatur Scriptura, ut cum dicitur Isai. 62.²³: «Omnia opera nostra operatus es in nobis, Domine», et Ioan. 15.⁴: «Sine me nihil potestis facere», et Act. 17.⁵: «In ipso enim vivimus et movemur et sumus», et Philipp. 2.⁶: «Deus est enim, qui operatur in nobis velle et perficere etc.».

RATIONE quoque id constat, quia omne ens, quocumque modo sit, a Deo participatum est et derivatum. Sed effectus ipse et actio sunt entia quaedam creata, ergo a Deo sunt participata, ergo actio nostra et effectus illius etiam a Deo debet procedere, indiget ergo causa creata in quocumque effectu concursu Dei simultaneo, qui magis requiritur propter effectum, qui est ens participatum a Deo, quam propter ipsam causalitatem causae secundae. Et huius signum etiam est, quia si Deus suspendat concursum, effectus non erit, siquidem non potest aliquid habere esse, si Deus non communicet illud, alias non posset Deus annihilare effectum aliquem causae creatae. Annihilatio autem non fit nisi per suspensionem concursus; ergo si effectus non indigent concursu Dei, non sunt annihilabiles per suspensionem eius. Et inde est, quod ille concursus divinus debet identificari cum concursu causae creatae, quia tendunt ad eundem terminum, siquidem ipsemet effectus, qui est a concursu causae creatae, dependet etiam a concursu Dei, quia per suspensionem eius potest desinere. Ergo oportet, quod in eodem termino conveniant uterque concursus, et hoc est identificari ratione eiusdem termini, quem producunt.

Ad primum fundamentum Durandi dicimus cum D. Thoma 1. p. q. 105. art. 5. ad 2., quod una actio non procedit a duobus agentibus unius ordinis; sed nihil prohibet, quod una et eadem actio procedat a primo et secundo agente. Hoc tamen est, quod difficile percipitur, quomodo illa actio elicitive possit procedere ab illo duplici principio, cum non possit esse a Deo nisi tamquam effectus habens esse ab ipso Deo, non tamquam ipsa ratio agendi. Si autem est effectus, ergo efficitur ab aliqua actione et sic non identificatur cum illa, et ulterius ad actionem dabitur actio, siquidem actio creaturae est effectus actionis Dei. Si vero dicatur, quod actio illa creaturae non est effectus Dei, sed actio seu ratio operandi, non apparet, quomodo illa actio dimanet immediate a Deo ut actio, et non ut effectus; nihil enim dimanat a Deo nisi ut effectus, et non ut actio, ut determinat D. Thomas 1. p. q. 25. art. 5., cum actio Dei, ut distinguitur ab effectu ad extra, sit substantia Dei.

Quare dicendum est, quod illa actio creaturae dicitur etiam concursus Dei respectu effectus, in quem influit. Sed iste influxus cum sit temporalis, et non ab aeterno in Deo, non constituit formaliter intrinsice Deum agentem, quia non se habet ut actualitas eius, sed ut effectus. Et non est inconveniens, quod actio temporalis sit effectus actionis aeternae, licet ad actionem temporalem et creatam non detur alia actio temporalis etiam et creata, eo quod immediate dimanat ab agente. Bene tamen ista actio temporalis supponit actionem aeternam, quae est radix omnium actionum et effectuum et cuiuscumque entitatis. Et sic actio creaturae ut actio est participatio quaedam et effectus actionis divinae, sicque non repugnat actionem illam esse effectum respectu actionis divinae, esse autem actionem, et non effectum respectu potentiae creatae.

Quando ergo dicitur, quod actio illa iam non diceretur eadem cum concursu Dei, respondemus, quod est eadem cum concursu Dei ad extra, qui est effectus et participatio divina, licet distinguatur ab actione increata et aeterna Dei, cuius est participatio et effectus ad extra. Et ad talem actionem seu concursum datur actio, ut dictum est, non quidem actio temporalis, sed actio increata et aeterna, sicut supra q. 14. art. 4.⁷ diximus de actione ex parte agentis et ex parte effectus. Et sicut forma substantialis operatur effectum non per distinctum concursum a concursu suae virtutis, dicitur tamen concursus formae seu animae magis generalis, quia ad plures effectus et virtutes se extendit, sic Deus se habet cum toto universo et collectione creaturarum, cum quibus concurrit eodem concursu, quo ipsae creaturae, et tamen quia Deus ad omnes se extendit, et non ad istam solam restringitur sicut ipsa virtus determinata creaturae, concursus Dei dicitur generalis. Unde dicit D. Thomas 3. Contra Gent. cap. 70., «quod sicut non est inconveniens, quod una actio procedat ex agente et eius virtute, ita non est inconveniens, quod producatur idem effectus ab agente inferiori et a Deo, ab utroque immediate, licet alio et alio modo».

SED INQUIRES, an iste concursus Dei simultaneus sit partialis simul cum concursu causae creatae, ita quod aliquid correspondeat concursui Dei, aliud actioni creaturae. Et similiter, an isti concursus omnino adaequentur inter se, ita quod unus non magis se extendat quam alter. Videmus enim, quod actio creata cessare potest ipso effectu producto, actio tamen divina non cessat, quia conservat effectum sine causa creata. Quodsi ita est, ergo non est unica et indivisa actio, siquidem cessante una non cessat alia. Si vero totaliter imbibitur et adaequatur concursus simultaneus actioni causae secundae, ergo ille concursus et actio divina se sola non poterat producere totum effectum, sed partialiter tantum et dependenter a causa creata, quod est partialiter Deum concurrere nec ut causam totalem. Nec potest explicari, quid correspondeat tali actioni, ut est a concursu Dei et ut est a creatura.

RESPONDETUR P. Suarez disp. 22. Metaph. duo dicere: Alterum sect. 1. n. 23., quod concursus Dei et creaturae potest partialis dici non ex parte effectus, quasi una pars effectus fiat ab uno et alia pars ab alio, sed partialiter ex parte causae, quatenus neutra causalitas habet totum concursum, sed ex utraque integratur. Secundum est sect. 4. n. 8. et 9., quod Deus in hoc concursu taliter se accommodat, quod non posset ille concursus se solo producere effectum, sed cum causa creata. Apertius docet Molina Deum et creaturam se habere ut causas partiales sicut duo trahentes navim vel lapidem. De quo videri potest 1. p. q. 23. art. 4. et 5. disp. 1. membr. 6. et in Concordia ad art. 13. q. 14. 1. p. disp. 25.–27. incl. et aliis. Quod videtur sequi Martinez 2. Phys. q. 4. in consectariis, ubi inquit, quod concursus causae secundae nullatenus pendet a concursu primae, quia sunt idem, dici tamen recte posse Deum a creatura quodammodo in operando dependere, non quidem dependentia rigorosa, sed quatenus limitat suum concursum ad creaturam et concursus Dei a concursu creaturae dependet.

NIHILOMINUS nulla partialitas in concursu divino ponenda est, neque ex parte effectus neque ex parte causae vel actionis. Non ex parte effectus, quia si una pars effectus fieret a Deo et alia pars a creatura, ita quod ista secunda pars non esset a Deo, non omnis ratio entis creati esset a Deo, quod repugnat. Non ex parte causae, quia sic in ipsa actione et modo operandi Dei daretur aliqua limitatio et dependentia, quatenus illa actio Dei non potest de facto operari nisi dependenter a concursu alterius causae. Et explicatur implicatio in hoc, quia causalitas divina est causalitas causae universalissimae, quae attingit omnia, quae sunt in effectu, cum omnia ex participatione illius sint. Ergo repugnat, quod ex parte causae ille concursus sit partialis, et multo minus dependens ab altero concursu causae secundae, siquidem propter suam universalitatem omne illud attingere debet, quod attingit ipsa causa secunda. Ergo ex parte causae et modi causandi universalissimi repugnat, quod partialis⁸ sit; sic enim est minus universalis, quia partialiter attingit effectum et dependenter, cum tamen propter suam universalitatem causa secunda dependeat ab ipsa et subiciatur illi, non e contra. Et licet non sine illa producat, tamen quia hoc ipsum non est ex indigentia causae primae, sed ex abundantia et participatione ipsius, ideo hoc non est partialiter et⁹ dependenter operari a causa secunda, sed causam secundam a Deo. Unde per suspensionem talis concursus, quo Deus continuat esse effectus, annihilabitur; non ergo est partialis, etiam ut procedit a causa, sed modo totali procedit.

Quare dicendum est, quod concursus simultaneus identificatur cum actione creata, sed non adaequatur illi, sicut ens identificatur cum vero, sed non adaequatur illi, identificatur enim etiam cum bono; et corpus identificatur cum uno modo, v. g. sessione, sed non illi adaequatur, identificatur enim etiam cum aliis modis et potest illos amittere. Sic licet ex parte rei faciendae concursus Dei determinetur per concursum causae creatae ad operandum talem effectum, cum possit etiam alios, tamen ex parte modi operandi universalis et illimitati non adaequatur ipsi causalitati creatae, tum quia sine concursu creato potest rem producere, tum quia cessante actione creata permanet concursus divinus conservando rem productam totaliter,¹⁰ siquidem ex eius suspensione totaliter desinet. Quod evidentius apparet in concursu cum instrumento; cessat enim agere instrumentum producens gratiam, et non cessat actio Dei illam conservans. Dicitur autem, quando Deus producit se solo effectum, specialiori modo producere, non quia maiori concursu producat, sed quia modo magis extraordinario, scilicet impediendo causam creatam aut non concurrendo cum illa.

Ad secundum fundamentum respondetur implicare, quod aliqua creatura operetur sine concursu causae primae. Sicut enim est contra rationem entis creati, quod in essendo non sit participatum et dependens a Deo, ita repugnat, quod causa creata in causando non sit dependens a Deo. Et ita hoc non potest communicari causae creatae propter limitationem illius; et ita implicat non dependere a concursu divino, quando producitur, sicut repugnat non esse creaturam cum sit effectus creatus, ut ostensum est.

Ad ultimum respondetur imprimis, quod omnes illae actiones, quae non sunt deficientes seu peccaminosae, totum positivum, quod habent, participant a Deo, alio tamen modo, quam a creaturis, non quod ipse modus procedendi a creaturis non sit etiam a Deo, cum aliquid entitatis sit, sed quia ille modus est a Deo ut effectus participatus ab ipso, non ut ratio, sub qua participatur. Et ita est a Deo ut quod seu ut quid participatum, non ut quo seu ut ratio, sub qua participatur a Deo, quia a Deo sub modo universalissimo causae primae descendit, non sub illo particulari et limitato, quo est a creatura. Et ita vitalitas, libertas et reliqua, quae ibi numerantur, a Deo sunt tamquam aliquid factum et participatum ab ipso, non illo inferiori modo et particulari, quo a causa proxima, unde accipiunt denominationem vitalis et liberi, sed universalissimo modo et illimitato, quo a Deo fiunt omnia, etiam ille modus particularis et limitatus, sicut etiam dicuntur res contingenter accidere, quae contingentia est a Deo, non tamen contingenter. Actus autem peccaminosus etiam ultra hoc, licet in eo, quod habet positivum et entitativum, dependeat et participetur a Deo, tamen quantum ad id, quod habet de deficientia et privatione, et in quantum illam fundat, non est a Deo.

Ad id vero, quod dicitur de causalitate materiali et formali, respondetur etiam Deum concurrere ad istas causalitates, quia aliquid reale sunt et ab eo participatum, de quo D. Thomas in libro de causis, lect. 1.¹¹ Ceterum impossibile est, quod Deus concurrat tamquam causa prima materialis vel prima formalis, non solum quia non concurrit ad componendum aliquod totum (hoc enim est clara et manifesta imperfectio), sed etiam quia non concurrit illo modo causae materialis et formalis, ut inter se mutuo causalitates exercent recipiendo aut informando, ut videtur intendere Fonseca 5. Metaph. q. 12., quem bene impugnat Suarez disp. 22. Metaph. sect. 1. num. 29. Etenim licet Deus concursu efectivo causet ipsas causalitates materiae et formae, quatenus aliquid reale et entitativum sunt, tamen per modum causae materialis vel formalis, id est exercendo tales causalitates, impossibile est, siquidem causalitas materiae est receptiva et fundatur in potentialitate recipientis; causalitas autem formae est eius actuatio, quae fundatur in actualitate appetente potentiam eique communicabili, quod totum repugnat actui puro, qui ex ipsa ratione actus puri ita abstrahit ab omni potentialitate, quod neque in se illam habet sicut materia, nec illi commiscetur sicut forma. Quando vero Deus sine subiecto sustentat accidentia in Eucharistia, non sustentat illa concursu materiali recipiendo illa, sed concursu efectivo, quo dependebant a Deo et conservabantur in esse, etiam sine subiecto conservantur a Deo, eo quod illud magis dependet a Deo quam a subiecto. Nec Deus supplet causam formalem seipso, sed solum rationem formae terminantis, ut subsistentiam et existentiam in humanitate Christi,¹² aut speciem intelligibilem ut in beatis.

EX DICTIS COLLIGES, quomodo actio causae secundae sit causata a prima vel posterior illa, et in quo subiecto concursus divinus subiectetur. Dicimus enim, quod actio causae secundae non est causata ab actione externa Dei, quia est una et eadem actio creaturae et Dei, licet prout correspondet Deo non adaequate identificetur actio Dei cum actione creaturae, sed solum inadaequate, quia magis se extendit et durat actio Dei ad extra quam actio creaturae, scilicet quamdiu durat effectus. At vero respectu actionis Dei immanentis et aeternae, quae in ipso est, sic omnis actio creaturae causata est ab ipso, sicut omnis concursus Dei ad extra, et consequenter datur prius et posterius inter actum Dei immanentem seu ad intra et inter concursum et actionem Dei ad extra, sicut inter causam et effectum.

De subiecto vero concursus divini simultanei, si loquamur de ipso pro actione immanente Dei, est in ipso Deo tamquam volitio eius et substantia eius; si vero loquamur de concursu ad extra, qui est effectus Dei, qui identificatur cum ipsa actione creata, in eodem subiecto est, in quo est actio creata, scilicet in subiecto, in quo est effectus eius.