Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

SIT UNICA CONCLUSIO: Quatuor tantum sunt genera causarum.

Ita Aristoteles in 2. Phys. textu 68.¹ et ibi D. Thomas lect. 10.² et 5. Metaph. textu 2.³ lect. 2. et 3.⁴ Et colligit Philosophus hunc numerum ex numero quaestionum propter quid. Nam propter quid quaerit de causa, sed ad quaestionem propter quid non possumus respondere nisi aliqua dictarum causarum, scilicet vel propter formalem, ut cum quaerimus, propter quid homo est albus, et dicimus, quia habet albedinem; vel per causam materialem, ut cum inquirimus, quare homo est corruptibilis, et respondemus, quia componitur ex contrariis; vel per causam finalem, ut cum inquirimus quare aliqui pugnant, et respondemus, ut dominentur; vel tandem per causam efficientem, ut cum inquirimus, cur mare fluit et refluit, et respondemus, quia movetur a luna.

Eundem numerum causarum colligit D. Thomas supra, quia causa est id, ad quod sequitur esse alterius. Vel ergo consideratur esse causatum absolute et in se vel ut accipitur et fit ab alio. Si absolute, causatur per formam, quae absolute constituit in esse. Si ut accipitur et fit ab alio, oportet, quod de ente in potentia fiat ens in actu; sic enim sequitur esse de novo, quatenus id, quod est in potentia, reducitur in actum ab eo, quod est in actu, et sic oportet assignare duas causas, scilicet illam, quae est in potentia ut susceptiva actus, et illam, quae causat reducendo in actum seu agendo. Et prima est materia, quae causat recipiendo, et secunda est efficiens. Rursus vero actio agentis debet tendere in aliquid determinatum ex vi alicuius, in quod tendit seu intendit tamquam conveniens, et hoc dicitur causa finalis. Et ita sunt quatuor causae, et non plures, quia istae sufficiunt ad cuiuscumque rei constitutionem in esse, et ad istas omnes reducibiles sunt, ergo non sunt ponendae plures.

SED INQUIRES, an ista divisio causarum sit analoga vel univoca.

Aliqui, ut P. Suarez disp. 27. Metaph. sect. 1. n. 9., quem sequitur Cabero hic tract. 2. disp. 2. dubio ultimo, tenent esse analogam, quia proprie convenit ratio causae ipsi efficienti, aliis vero causis improprie. Dicitur enim causa, quia influit esse, influxus vero non invenitur proprie in forma vel materia. Et praeterea nomen causa est commune Deo et creaturis, substantiae et accidenti, quibus nihil est univocum, sed analogum.

Ceterum hoc solum probat, quod causa entitative considerata non est univoca, sed analoga. Et hoc non solum currit respectu causarum diversi generis, quod solum inquirimus in praesenti, sed etiam in uno et eodem genere causae, v. g. causa efficiens est analoga ad causam efficientem creatam et increatam, et similiter se habet finis. Quare ex hoc non habetur resolutio difficultatis propositae, an scilicet ista quatuor genera causarum sint univoca in ratione causandi, sed quod sint univoca in ratione entis creati vel increati. Illa autem ratio influxus non multum urget, quia ut supra⁵ dictum est, nomen influxus non sumitur stricte pro sola ratione actionis, sed prout dicit quodcumque tribuere seu dare positive, quo sensu etiam ipsum recipere materiae est quoddam dare: dat enim id, in quo sustentatur et continetur forma et a quo dependet saltem in informando sicut⁶ anima rationalis, aliae enim formae etiam dependent in essendo. Quodsi aliqui sumunt influxum in stricta illa acceptione pro sola actione efficientis, non mirum, quod sola causa efficiens dicatur causa proprie et reliquae improprie; sic enim non tam est dicere, quod causa in communi est analoga ad omnia genera causarum, quam quod denominatio causae efficientis analogice convenit aliis causis.

Quare loquendo de causa secundum proprium conceptum causae, non est, cur dicamus esse analogam ad ista quatuor genera causarum, quidquid sit, an in ratione entis analoga sit respectu causae creatae et increatae, substantialis et accidentalis.

RATIO EST, quia in generibus istis causarum invenitur propria ratio causae non participative nec dependenter ab alia in participando rationem causae, licet in exercendo causalitatem una ab altera dependere possit, quia causae ad invicem sunt causae. Ad⁷ constituendam autem analogiam non sufficit dependentia et inaequalitas in ipso exercitio in particulari, sed in participanda ratione communi. At vero quod materia v. g. habeat vim recipiendi, quod est esse causam materialem, non participat a forma vel ab efficiente, licet ab utroque dependeat exercitium existendi vel recipiendi. Si tamen aliqua causa non solum in exercitio, sed etiam quantum ad ipsam rationem causandi participative et dependenter se habeat ad aliam, sicut causa principalis ad instrumentalem, tunc analogice de illis dicitur causa, quia instrumentalis reductive pertinet ad efficientem seu ministerialiter, quod est secundum quid.

SED OBICIES contra numerum causarum, quia videntur plures causae quam enumeratae. Nam imprimis obiectum est causa specificativa potentiarum et actuum, et non efficiens, quia non elicit illos, neque formalis quia non informat, sed extra illos est, neque materialis quia non recipit illos, neque finalis quia haec non specificat in quantum finis, sed ut obiectum, ergo. Et idem argumentum potest fieri de idea, quae est vera causa ideati, nec tamen pertinet ad aliquam ex assignatis ob eandem rationem.

Item fundamentum est causa relationis, essentia est causa passionum, nec tamen efficienter, quia nec essentia nuda efficit, nec relationes efficiuntur, aliud autem genus causae non potest illis competere. Ac denique instrumentum non potest reduci ad genus causae efficientis, et multo minus ad alia, quia efficiens est, unde incipit motus; ab instrumento autem non incipit, cum supponat aliud prius, a quo incipit moveri instrumentum, ergo est causa distincta ab omnibus.

Contra univocationem causarum arguitur: Materia et forma non sunt simpliciter causae, ergo neque univoce.

Antecedens probatur: Nam imprimis non constituunt nec causant aliquid a se omnino distinctum, quia totum non distinguitur a partibus. Item materia est imperfectior forma et composito, ergo non potest esse causa respectu illorum, quia ab imperfectiori non causatur perfectius. Et similiter forma potius est effectus generationis quam causa generati. Denique, accidens analogice est causa respectu substantiae, tum in genere causae formalis, quia est actus et forma secundum quid, tum in genere causae efficientis, quia operatur in virtute substantiae et ut instrumentum eius, tum in genere causae materialis, quia accidens non est subiectum per se, sed sola substantia.

Ad primum respondetur, quod obiectum specificativum reducitur ad causam formalem extrinsecam, quia specificat et determinat ipsum actum tamquam mensura et ratio specificationis eius, et distinguit unum actum ab alio; proprium autem est formae et actus specificare et distinguere. Ad secundum exemplum de idea dicemus seq. quaest., quod pertinet ad causam formalem extrinsecam, quia Philosophus in 2. Phys.⁸ et 5. Metaph.⁹ definit causam formalem, «quod est species et exemplar», species propter formam intrinsecam, exemplar propter ideam.

Ad tertium exemplum dicitur, quod fundamentum, ex quo resultat relatio, et essentia, ex qua dimanant passiones, non se habent proprie ut causa efficiens, sed reductive. Proprium enim effectivum relationis est efficiens fundamenti; qui enim facit album v. g., facit consequenter relationem similitudinis ad alterum album et dissimilitudinis ad nigrum. Sed quia istae relationes fiunt mediante fundamento, cum quo connectuntur et a quo dependent, dicuntur resultare a fundamento in virtute efficientis. Et similiter essentia se habet respectu passionum. Non enim proprie producuntur ab essentia, sed a generante essentiam, quia qui facit formam, facit consequentia ad formam. Et ista connexio seu consequentia inter essentiam et passiones est ratio emanationis et reducitur ad causam efficientem, quia in virtute generantis essentiam dicuntur resultare ab essentia propter connexionem, ut q. 12.¹⁰ amplius dicetur. Ad id, quod dicitur de instrumento, respondetur, quod reducitur ad causam efficientem, quia licet ab illo non incipiat motus principaliter et simpliciter, incipit tamen ministerialiter et participative.

Ad secundum contra univocationem causarum respondetur negando antecedens. Ad primam probationem dicitur, quod totum est simpliciter distinctum a qualibet suarum partium. Et hoc sufficit, ut quaelibet illarum sit vera causa, et non requiritur, quod ab omni suo causato distinguatur omni modo, sed sufficit, quod ab eo, quod causat immediate, distinguatur, non ab omni eo, quod inde resultat. Et sic forma distinguitur ab eo, quod causat in materia, et materia ab eo, quod causat in forma, licet id, quod resultat ex utriusque unione, non distinguatur realiter ab utrisque simul. Sed¹¹ hoc totum non causatur a partibus ut simul unitis, quia ab eis non distinguitur, sed a qualibet divisive. De quo amplius dicemus seq. art. solutione ad 1.

Ad secundam probationem dicemus seq. art., quomodo non requiritur, quod causa sit simpliciter nobilior suo causato in essendo, sed sufficit, quod secundum quid, et hoc modo se habet materia respectu formae et totius, ut ibi explicabitur. Ad id vero, quod dicitur de causa dispositiva, respondetur non esse ignobiliorem suo effectu formali, quem praebet immediate, scilicet reddere materiam dispositam. Est tamen imperfectior respectu formae, ad quam disponit, eo quod tenet se ex parte causae materialis, quam determinat, et haec potest esse imperfectior forma.

Ad id, quod dicitur, formam esse effectum generationis, respondetur esse effectum illius in genere causae efficientis, sed tamen formam esse causam generationis in genere finis, quia est terminus, quem intendit.

Ad ultimam probationem respondetur, quod illa differentia causarum in accidente et substantia, si sit tanta, quod constituat accidens causam secundum quid, tollet univocationem, sed hoc non est ex vi istius divisionis causae in quatuor genera causarum, sed ex vi alterius divisionis, quae etiam fieri potest intra idem genus causae, v. g. efficientis secundum quid vel simpliciter, ut instrumentum vel causa principalis. Nec tamen semper constituit rationem causae secundum quid hoc, quod est esse accidens, quia in modo causandi potest esse univocatio, licet res causantes non sint entia univoce, sicut calor efficiens producit alterum calorem ita principaliter et simpliciter sicut homo hominem, et formaliter constituit calidum ita formaliter sicut forma ignis ignem.