justificationem, ut Paulum et Magdalenam, tune justificatio recte dicitur miraculosa.]

D. Thomas, q. 114.

Meritum latius sumptum significat dignitatem rei ob quam exigit aliquid, et sic convenit etiam inanimatis : sic dicitur quod elegans pictura mereatur videri, quod ager fertilis mereatur coli. Meritum proprie sumptum convenit actibus tantum, estque proprietas actus humani moraliter boni dicens proportionem ad praemium ; loquimur enim hic de merito in bonam partem, non in malam, quod distinctionis causa dicitur demeritum.

Duplex distinguitur meritum, unum de condigno, alterum de congruo. Meritum de condigno est opus cujus valor aequat valorem praemii et cui redditur praemium ex justitia. Meritum de congruo est opus cujus valor non aequat valorem praemii, et cui non debetur praemium ex justitia, sed ex congruitate tantum et decentia, amicitia seu liberalitate praemiantis.

Meritum de condigno est proprie et simpliciter meritum, meritum de congruo improprie tantum et secundum quid, quia non habet aequalitatem ad id quod ejus intuitu datur.

Exemplum poni solet in milite generoso, cui proprium stipendium datur de condigno, de congruo autem beneficium nobilitatis aut aliquod donativum a rege.

Meritum de condigno est duplex, unum de rigore justitiae, aliud de condignitate tantum. Primum sic importat valorem aequalem ad praemium, ut excludat omnem gratiam factam personae merenti a premiante, et tale fuit meritum Christi. Alterum importat quidem valorem aequalem ad praemium, sed supposita aliqua gratia facta personae merenti a praemiante, et de hoc merito apud Deum hic praecipue agitur.

§ I. — Conditiones requisitae ad meritum.

Sex conditiones requiri solent ad meritum : prima, ut opus sit liberum ; secunda, ut sit bonum ; tertia, ut fiat in obsequium praemiantis ; quarta, ut operans sit viator ; quinta, ut sit in statu gratiae ; sexta, ut ejus opus sit a Deo ordinatum in praemium.

Explicatur sexta conditio, de qua est aliqua difficultas.

Sexta conditio est ordinatio seu promissio et pactum Dei ordinantis bonum opus ad praemium seu mercedem : non quod bonum opus valorem seu condignitatem suam intrinsecam habeat ab illa promissione ; sed quia ultra dignitatem, quam totam habet ex gratia, necessaria sit promissio de mercede reddenda, ad hoc ut qui ex gratia est bene operatus, habeat jus ad mercedem, et Deus obligetur illi reddere. Ita communiter contra Vasquez et quosdam alios.¹

Probatur 1° ex Scriptura. Matth., XX, paterfamilias, per quem significatur Deus, conventionem fecit cum operario de denario diurno. 2°² Ita definivit Trid., sess. VI, cap. 16. 3°³ Idem docet Augustinus, serm. 158. 4° Tandem ratione probatur. Meritum importat in merente jus ad bonum praemiantis, et in praemiante obligationem ad illud reddendum. Atqui, quantumvis sit bonum opus hominis, non potest, seclusa Dei promissione, parere in homine jus ad bonum Dei, neque in Deo obligationem ad illud reddendum. Ergo. — Prob. min. Ex bonis operibus jam aliunde debitis Deo, homo non acquirit jus erga Deum, nec Deus obligatur reddere illi aliquod praemium, nisi illud promiserit. Atqui omnia quaecumque bona hominis sunt debita Deo pluribus aliis titulis, puta creationis, supremi dominii, ultimi finis, etc. Ergo.

[Addi potest septima conditio requisita ad meritum, scilicet influxus charitatis. Meritum enim quo obtinetur praemium essentiale, fundatur in sola charitate, in qua perfectio vitae essentialiter consistit. Consequenter meritum nulli alteri virtuti competere potest, nisi ex motione et imperio charitatis ad illud. Hinc I Cor., XIII, 2 et 3, dicitur : Si charitatem non habuero, nihil sum, nihil mihi prodest.]

Dico : Homo justificatus potest vere et proprie a Deo mereri aliquid, etiam ipsam vitam aeternam.

Est de fide decisum in variis concil. Arausicano II, can. 18 ; Lateranense IV, sub Innocentio III, cap. Firmiter ; ultimo in Trid., sess. VI, cap. 16 et can. 32, contra Lutheranos et Calvinistas, qui cum contendant omnia opera esse mala, nullum in eo agnoscunt opus quod sit meritorium saltem vita aeterna.

Probatur 1°. Per meritum nihil aliud intelligimus quam bonum opus comparatum ad mercedem. Atqui Scriptura passim nobis proponit vitam aeternam bonis justorum operibus reddendam. Ergo. — Prob. min. Matth., V, 12, dicitur : Gaudete et exultate, quoniam merces vestra copiosa est in coelis. Ibid., cap. XIX, 27-29, Petro interroganti quae merces erit derelinquenti terrena pro Christo, respondet

Christus : Centuplum accipiet, et vitam aeternam possidebit. Et cap. XX, id explicat exemplo patrisfamilias qui in mercedem exigui laboris reddit operariis denarium diurnum. Hebr., XIII, 16 : Beneficentiae et communionis nolite oblivisci ; talibus enim hostiis promeretur Deus. II Tim., IV, 8 : Reposita est mihi corona justitiae, quam reddet mihi Dominus justus judex. Hebr., VI, 10 : Non enim injustus Deus, ut obliviscatur operis vestri. Et similiter passim. Ergo, juxta Scripturam, bonis justorum operibus promittitur, non qualecumque praemium, ut dicunt sectarii, sed ipsa vita aeterna ; non ex sola liberalitate et misericordia, ut dicunt alii, sed ex justitia, ideoque ut merito proprie dicto.

Probatur 2°. Deus confert homini per gratiam virtutem bene operandi, et ejus operibus ex gratia factis promittit certum praemium, imo et ipsam gloriam, ut modo dictum est ; omnes aliae conditiones requisitae ad meritum possunt concurrere, nulla enim repugnat. Ergo potest homo mereri etiam ipsam gloriam.

Non intelligimus hic meritum de condigno, cui debetur praemium ex justitia. Cum enim operibus justorum, quantumvis bonis et ex gratia factis, non debeatur merces nisi ex ordinatione et acceptatione Dei, qui possit illa non ordinare nec acceptare ad praemium, ut diximus, consequens est quod opera justi non sint, hoc sensu, proprie et intrinsece meritoria de condigno, sed tantum extrinsece, ex ordinatione et acceptatione divina.

Verum, quia condignitas, ut vox ipsa sonat, dicit aequam dignitatem inter duo, meritum condignum dicit aequam dignitatem operis ad praemium. Itaque meritum de condigno, prout hic intelligimus cum Authore, est inter quod et praemium est aequalitas valoris, seu quod est tanti valoris in ratione meriti, quanti est praemium in ratione praemii. Et hoc sensu quaerimus utrum opera bona justorum sint meritoria de condigno gloriae, seu utrum valor operis ex gratia aequet excellentiam gloriae, licet aliunde, ut sit debita a Deo ex justitia, requiratur ejus ordinatio et acceptatio. Hoc ergo sensu,

Dico : Opera justorum ex gratia inhabitante et movente facta, sunt proprie et intrinsece meritoria de condigno vitae aeternae¹.

Probatur 1° ex Scripturis sacris, quibus justi per opera bona dicuntur digni Deo et vita aeterna. Sap., III, 5 : Deus tentavit illos, et invenit dignos se. Coloss., I, 10 : Ut ambuletis digne Deo. II Thessal., I, 4 et 5 : Sic omnes tribulationes sustinetis,... ut digni habeamini regno Dei.

Probatur 2°.² Meritum de condigno est cujus valor aequat excellentiam praemii. Atqui valor operum, ut sunt a Spiritu sancto et ex gratia inhabitante et movente, aequat excellentiam vitae aeternae. Ergo. — Prob. min. 1° Sunt ordinis supernaturalis et divini, sicut ipsa gloria. 2° Condignitas eorum attenditur tum secundum virtutem Spiritus sancti, qui Joann., IV, 14, dicitur fons aquae salientis in vitam aeternam, id est, principium operationum ad illam conducentium ; tum secundum dignitatem gratiae, qua homo fit consors naturae divinae, proindeque potest operari digne Deo. Ergo.

Confirmatur. Ephes., I, 14, gratia dicitur pignus haereditatis nostrae. Pignus autem valet tantum quantum valet res, aut plus, ut dicit Author in hunc locum, lect. 5. Ergo.

[Obj. Effatum apud theologos receptum : Deus remunerat justos ultra condignum. Ergo.

Resp. Nego consequens. Quod enim Deus remuneret ultra condignum, non sic intelligendum est, quasi opera justorum non mereantur de condigno vitam aeternam, sed quod ultra gradum gloriae quem de condigno merentur, Deus ex sua liberalitate aliquid amplius addat; quod non negamus. Quid sit autem illud, quamvis non sit facile explicare, verisimile est tamen quod sit quaedam perfectio visionis seu fruitionis beatificae major quam mereantur opera.]

Praeter vitam aeternam, quae, ut patet ex dictis, est objectum praecipuum meriti, sunt plura alia de quibus disputatur, an cadant sub merito, quae hic discutienda suscipimus.

Sed ante omnia, ut tollatur aequivocatio et quaedam opiniones contraria circa meritum de congruo concilientur, observandum est, nos distinguere ex Authore hic a. 6, c, duplex meritum de congruo, unum proprium et strictum, alterum latum et improprium. Meritum de congruo proprium et strictum reponimus in jure amicabili ad premium, per quod distinguitur a merito de condigno, quod importat debitum justitiae. Meritum de congruo late et improprie sumptum reponimus in exigentia formae per modum dispositionis aut impetrationis.

Petes 1° utrum homo possit sibi mereri primam gratiam.

Resp. Nemo potest sibi mereri primam gratiam habitualem, neque de condigno, neque de congruo proprio, sed improprio tantum ¹.

Dixi, « primam gratiam habitualem, » quia de actuali nullus catholicus dubitat. Ita quippe definitum est contra Pelagianos, quam definitionem innovavit Trid., sess. VI, cap. 5, et patet ex his quae supra diximus, nullum ex viribus naturae nequidem posse se disponere ad illam primam gratiam actualem².

viribus naturae nequidem posse se disponere ad illam primam gratiam actualem.

Probatur prima pars, quae etiam videtur de fide, 1° ex Scriptura. Rom., I, 24 : Justificati gratis per gratiam. Et ex concil. Trid., sess. VI, cap. 8, ubi exponens praedicta Apostoli verba, dicit : « Gratis justificari ideo dicimur, quia nihil eorum quae justificationem praecedunt, sive fides, sive opera, ipsam justificationis gratiam promeretur. »

2° Principium meriti non potest cadere sub merito, ut p. m. ostendemus. Atqui prima gratia est principium meriti. Ergo.

Probatur secunda pars. Meritum de congruo proprie sumptum consistit, ut diximus, in jure amicabili ad praemium; unde ad illud requiritur, non solum congruitas operis, sed etiam operantis, ut scilicet sit gratus praemianti, non illi infensus, nec ejus beneficiis indignus, qualis est tamen homo in statu peccati ante justificationem. Ergo.

Tertia pars constat; quia opera bona praecedentia justificationem et orationes peccatoris humiliati et poenitentis, exigunt gratiam per modum dispositionis et impetrationis, in quo reponimus meritum de congruo late sumptum.

Petes 2° utrum justus possit alteri mereri primam gratiam.

Resp. Nullus, praeter Christum, potest alteri mereri primam gratiam de condigno, bene tamen de congruo.

Probatur prima pars. Opus nostrum habet rationem meriti de condigno ex vi motionis divinae gratiae, et sic homo justus ea tantum proprie et de condigno meretur, ad quae se extendit motio divinae gratiae. Atqui gratia puro homini collata est particularis, ipsumque movet ad inspirationem illam recipiendam, quippe qui illam et abjicere potest ; ut voluntate possit inspirationem illam recipere, quippe qui illam et abjicere potest; neque tamen sine gratia Dei movere se ad justitiam coram illo libera sua voluntate potest. » — 1. Ibid., a. 6, o. — 2. Ibid.

propriam perfectionem et salutem, non vero ut alios sanctificet ; id namque proprium est gratiae capitis et universalis, qualis fuit in Christo, quae secundum praesentem providentiam nulli particulari justo conceditur. Ergo.

Probatur secunda pars; quia, cum homo in gratia constitutus, Deo gratus et amicus, impleat ejus voluntatem, congruum est, secundum amicitiae proportionem, ut Deus impleat voluntatem hominis in salvatione alterius, modo tamen non adsit impedimentum nimiae obstinationis aut aliud ex parte illius cujus aliquis sanctus justificationem desiderat.

Petes 3° utrum justus possit sibi mereri reparationem post lapsum.

Resp. Nullus potest sibi mereri reparationem post lapsum, neque merito condigni, neque merito congrui proprie.

Probatur prima pars. Meritum de condigno dependet ex motione divinae gratiae, ideoque non se extendit ultra illam. Atqui ista motio interrumpitur per peccatum, sicque non se extendit ad beneficia peccato posteriora. Ergo.

Confirmatur 1°. Omnia merita quae justus sibi comparavit, suspenduntur et impediuntur per peccatum sequens. Ergo hoc peccatum vi istorum meritorum non potest tolli, nec per consequens homo lapsus reparari.

Confirmatur 2°. Homo justus non potuit mereri ut praemium contereretur indigno. Atqui homo lapsus est indignus. Ergo.

Confirmatur 3°. Si justus mereretur de condigno reparationem post lapsum, illam infallibiliter obtineret, sicque omnes justi essent praedestinati, utpote finaliter ad gratiam restituendi. Ergo.

Probatur secunda pars. Meritum de congruo proprie sumptum importat jus amicabile ad praemium, ita ut non sit tantum congruitas et aptitudo ex parte operis, sed

³

etiam operantis. Atqui justus non habet jus amicabile ad reparationem post lapsum, quia per peccatum perditur Dei amicitia, fit indignus ad divina beneficia, ideoque suspenditur omne meritum praecedens, sive condigni, sive congrui.

Quae opponi possunt contra secundam partem, intelligenda sunt de merito congrui improprie et late sumpto pro congruitate et aptitudine ex parte operis, non ex parte operantis, quia peccando amisit jus amicabile ad reparationem et se reddit indignum divinis beneficiis.

Petes 4° utrum homo justus possit sibi mereri augmentum gratiae vel charitatis.

Resp. Homo justus potest sibi mereri de condigno augmentum gratiae vel charitatis ⁴, juxta illud Augustini, Tract. V in Epist. Joann. : « Charitas meretur augeri, ut aucta mereatur perfici ^[2. Hic non referuntur verba, sed sensus Augustini ibi dicentis, n. 4 : « Numquid mox ut nascitur [charitas]. » Ita definivit sub anathemate concil. Trid., sess. VI, can. 32 ⁵. Et constat ex Scriptura, quae toties nos hortatur ad illud augmentum per bona opera consequendum, ut Ephes., IV, 15 ⁶, et alibi.

Ratio est ⁷, quia illud sub merito condigni cadit, ad quod motio Dei se extendit; motio autem alicujus moventis non solum se extendit ad ultimum terminum motus, sed ad totum progressum in motu. Atqui terminus motus gratiae est vita aeterna, progressus vero in hoc motu est secundum augmentum gratiae vel charitatis, secundum illud Prov., IV, 18 : Justorum semita quasi lux splendens procedit, et crescit usque ad perfectum diem, qui est dies gloriae. Ergo.

Petes 5° utrum homo possit sibi mereri donum perseverantiae finalis.

Resp. Nemo potest sibi mereri de condigno perseverantiae finalis donum. Ita communiter cum Authore ⁸.

Probatur 1° ex principio Authoris ab omnibus recepto ⁹. Principium meriti non cadit sub merito operis ab ipso principio procedentis; nihil enim potest esse sui ipsius meritum et praemium, causa et effectus. Atqui, si perseverantiae donum caderet sub merito, principium meriti caderet sub merito operis ab ipso principio procedentis. Ergo. — Prob. min. Donum perseverantiae consistit in divina motione conservativa gratiae primae datae. Atqui motio divina, ut conservativa gratiae, est principium meriti, seu se tenet ex parte principii. Ergo. — Prob. min. Motio divina, ut conservativa gratiae, est eadem entitative ac prima productio gratiae; conservatio enim rei est continuata ejusdem rei productio, consequenter actio conservativa rei non distinguitur entitative a prima ejus productione, dicente Authore 1a p., q. 104, a. 1, ad 4 : « Conservatio rerum a Deo non est per aliquam novam actionem, sed per continuationem actionis quae dat esse; quae quidem actio est sine motu et tempore : sicut etiam conservatio luminis in aere est per continuatum influxum a sole. » Atqui prima productio gratiae est principium meriti, seu se tenet ex parte principii. Itaque, sicut nemo potest mereri suam conservationem, quia conservatio non est actio distincta a creatione, quae non cadit sub merito; ita nemo potest mereri perseverantiam in bono, quia nihil est aliud quam gratiae conservatio, quae non

¹⁰ — ¹¹

distinguitur a prima ejus productione, quae non cadit sub merito, ut probatum est supra.

Probatur 2°. Omne quod quis meretur de condigno, illud a Deo obtinet infallibiliter, nisi impediatur per peccatum. Si ergo perseverantia caderet sub merito, cum vix ullus justus sit qui non habeat opera meritoria, vix ullus esset qui non haberet donum perseverantiae, contra illud Matth., XX, 16 : Multi vocati, pauci electi.

Probatur 3°. Ad meritum de condigno requiritur promissio Dei, seu pactum reddendi mercedem pro opere. Atqui Deus nullibi promisit perseverantiam bene operantibus, quin e contra clamat Scriptura, etiam justos debere cum metu et tremore operari suam salutem, Philipp., II, 12, et eum qui stat debere esse sollicitum ne cadat, I Cor., X, 12. Ergo.

Restat ergo donum perseverantiae cadere sub merito de congruo tantum ¹². Quidam dicunt de congruo proprie, alii de congruo late sumpto pro impetratione ex liberalitate et benignitate Dei.

¹³

APPENDIX

AD DISSERTATIONES DE SCIENTIA MEDIA, DE GRATUITA PRAeDESTINATIONE ET DE GRATIA PER SE EFFICACI.

Cum integrum tractatum super hac materia limites nobis praescripti non patiantur, ea solummodo adjungere nobis licebit, quae in argumentis recentiorum Molinistarum solvendis a Billuartio omissa videri possent. Dicemus itaque 1° de quibusdam factis ad historiam pertinentibus, 2° de scientia media, 3° de gratuita praedestinatione, 4° demum de praemotione physica.

I. — DE QUIBUSDAM FACTIS HISTORICIS

1° De Cardinalium congressu habito coram Paulo V, die 28 aug. 1607 ¹⁴.

Refertur repertum fuisse Pauli V autographum quoddam, in quo narratur, e novem congregatis Cardinalibus tres, scilicet Pinellum, de Bubalis et S. Eusebii, non aperuisse sensum suum super re controversa; quatuor autem, scilicet Asculanum, de Giuri, Bianchettum et Arrigonium, pro Dominicanorum parte stetisse; duos demum, scilicet Bellarminum et Perronium, affirmasse opinionem praedeterminationis physicae esse Calvini et Lutheri, et damnatam fuisse a conc. Trid. his verbis, sess. VI, cap. 5 : « Homo potest abjicere gratiam. » Quibus auditis, Paulus V ita pronuntiavit : « In gratia Domini definitum a concilio necessarium esse quod liberum arbitrium moveatur a Deo; difficultatem in hoc verti, an moveat physice vel moraliter... Sententiam Praedicatorum plurimum differre

¹⁵

a Calvino; — dicunt enim Praedicatores, gratiam non destruere, sed perficere liberum arbitrium, et eam vim habere ut homo operetur juxta suum modum, id est libere; — Jesuitas autem discrepare a Pelagianis, qui initium salutis posuerunt fieri a nobis; illi vero tenent omnino contrarium. Necessitate igitur nulla urgente ut ad definitionem veniamus, posse negotium differri, dum melius consilium tempus afferat.... » Cum autem Carol. Pinellus et Bellarminus sensissent « bullam edi posse, qua certae quaedam propositiones, de quibus inter utrosque constet, condemnenur, » addit Pontifex, « propositionem illam, ut constitutio ederetur, qua declararentur ea quae extra controversiam essent, non placere, quia nec necessaria sit et cavillandi occasionem afferat haereticis. » Non multo post concilium hoc, Paulus V rescriptum dedit, quo Congregationes terminatae sunt ¹⁶.

Aliud autem autographum repertum est, in quo notantur ea quae regis Hispaniae legato ipse Pontifex hac de causa dixit, vel certe dicturus fuit : « Rem dilatam esse ob tres rationes : Primam esse, ut res quam certissime constet, et quod tempus docere et verum ostendere soleat. Secundam, quod utraque pars congruat cum veritatis catholicae capitibus, doceatque Deum gratia sua efficacia nos ad agendum excitare et facere de nolentibus volentes, et flectere et immutare hominum voluntates, de quo in hac causa agitur; discrepent autem explicandi modo, cum Praedicatores dicant eum praedeterminare voluntates nostras physice, hoc est realiter et efficienter, contra Jesuitae teneant facere congrue et moraliter : quarum utraque sententia potest defendi. Tertiam esse, quod his temporibus.... plurimi intersit, nos existimationem fidemque utriusque religionis tueri ac defendere..... Sequendam esse doctrinam conc. Trid., sess. VI, cap. 5 : liberum arbitrium motum esse, excitatum, adjutum gratia divina, et posse libere assentire et dissentire; tactam esse a con-

¹⁷

cilii Patribus quaestionem de modo motionis divinae, sed tamquam inutilem et supervacaneam praetermissam.... »

Ex his perspicuum est : 1° ipsum Pontificem vindicasse opinionem praemotionis physicae a Bellarmini et Perronii calumnia, qui naturam hujus motionis haud intellexisse videntur; 2° eam Jesuitarum doctrinam ab eodem Pontifice catholicam judicatam fuisse, quae docet Deum « gratia suae efficacia nos ad agendum excitare, et facere de volentibus volentes, et flectere et immutare hominum voluntates. » Quae quidem doctrina non est pure Moliniana, sed Congruistarum sententiam exprimit. Quod ut magis appareat, dicendum est

2° De famoso Cl. Aquavivae, Soc. Jesu Generali Praeposito, decreto.

A Societatis Jesu Praeposito Generali obtinuit Bellarminus ut haec decerneret : « Cum... ad bonam Societatis apud exteros existimationem plurimum referat, in rebus praesertim gravioribus, nostris quantum fieri potest occasiones praescindere novas subinde opiniones excogitandi,... visum est nobis serio statuendum graviterque mandandum... ut, in tradenda divinae gratiae efficacitate, nostri eam opinionem sequantur, quae a plerisque Societatis nostrae scriptoribus tradita, ac in controversiis de auxiliis divinae gratiae, tamquam magis consentanea SS. Augustino et Thomae, gravissimorum Patrum judicio, explicata et defensa est. Nostri in posterum omnino doceant, inter eam gratiam quae effectum reipsa habet atque efficax dicitur, et eam quam sufficientem nominant, non tantum discrimen esse in actu secundo, quia ex usu liberi arbitrii, etiam cooperantem gratiam habentis, effectum sortiatur, altera non item; sed in ipso actu primo, quod, posita scientia conditionalium, ex efficaci Dei proposito atque intentione efficiendi certissime in nobis boni, de industria

¹⁸

apse ea medea sentit, atque eo modo et tempore confert, quo videt effectum infallibiliter habituram, aliis usurus, si haec inefficacia praevidisset. Quare semper, moraliter et in ratione beneficii, plus aliquid in efficaci, quam in sufficienti gratia est, in actu primo contineri; atque hac ratione efficere Deum ut reipsa faciamus, non tantum quia dat gratiam qua facere possimus. Quod idem dicendum est de perseverantia. »

Cujus Praepositi verbis extra controversiam constituitur : 1° quem efficaciae modum Jesuitae gratiae tribuerint ac defenderint coram congregationibus, proindeque de quannam Jesuitarum opinione Paulus V scripserit; 2° eum modum non esse quem docet Molina, sed eum qui Congruistarum peculiaris est. Nam adversus nonnullos volentes Molinismum et Congruismum confundere, multis tamen jure meritoque reclamantibus, ita loquitur recens author Molinianus operis Bannez et Molina ¹⁹, pag. 127 et seqq. : « In vanum laborant qui Molinam et Suarezium eadem docuisse ostendere conantur... Constat post hoc decretum non amplius apud nos receptum ac traditum fuisse purum Molinismum, sed ubique, nostris in scholis, Congruismum regnasse, opinionem quidem intricatam, in medio Molinismi et Thomismi positam, priori consentientem in libero arbitrio salvando, alteri cedentem in absoluta ratione omnis actus boni praedestinationisque ad gloriam assignanda in decreto antecedenti. »

Quae cum ita sint, manifestum est jus non habere puros Molinistas ad Pauli V autographa rescriptumque appellandi; nam per haec solus utique Congruismus, Aquaviva teste, doctrinae catholicae non contrarius dictus est, et SS. Augustino et Thoma magis consentaneus gravissimis Societatis Patribus visus est. Quid igitur de Molinae doctrina? nonne derelicta fuit? nonne igitur profligata? Nonne fortassis molinianae erant propositiones istae, quas apostolica constitutione damnari posse ipse Bellarminus in concilio 28 aug. 1607 opinatus est?

²⁰

3° De disputatione in concilio Tridentino habita super physica praemotione.

Circumfertur quosdam in conc. Trid. theologos, in aliquo congressu ad sess. VI praevio, quaestionem movisse de praemotione physica, eosque a caeteris Patribus et theologis repulsam passos esse, vehementerque impugnatos ab illustr. fratre Dominico Soto, Ordinis Praedicatorum. Unde apparet, physicae praemotionis opinionem a concilii Patribus reprobatam fuisse.

Ipse autem Dominicus Soto, in suo libro de Natura et Gratia quem, Patribus Tridentinis petentibus, adversus Lutheranos et Calvinistas scripsit, sic loquitur ²¹ : « Lutherani contra regnum liberi arbitrii comoedias ludunt, quibus docent « sicut inanime organum aut brutum pecus, » sic hominem se habere, dum justificatur. Quin etiam sunt inter catholicos quos viva voce dogma hoc asserentes, nobisque reclamantibus, defensantes audivimus, puta quod Deus quadam nos vi et necessitate ad se pertrahat, ita ut in nostra conversione nos mere habeamus passive et receptive. De quo ideirco sacra synodus sess. VI pronuntiavit. » Ex his, meo judicio, evidentissimum est quid sentiendum sit de fabula adversus thomistas maligne vulgata. Docent enim thomistae, liberum arbitrium a Deo motum non mere passive se habere, sed vere et proprie agere.

Ut autem appareat quanta sit haec calumnia, breviter referam quid ipse Dominicus Soto alicui moliniano in thomistas argumento respondeat. Interfuit enim ille congressibus praeviis et sessioni VI; noverat igitur apprime quem sensum Patres exprimere definireque voluerint. Haec habet ²² : « Eodem pacto diluitur argumentum quo Lutherani velut Achille passim utuntur. Si, quando Deus vel ad bonum vel ad malum nos movet, in nostra esset potestate non moveri, motio Dei non esset efficax, atque adeo usque non esset omnipotens. Quo argumento persua-

²³ — ²⁴

dent sibi, quoties nos Deus movet, necessitatem nobis inferre. Illatio sua tamen nullius est vigoris. (Advertas Soto non negare quidem principium, scilicet quod Deus nos moveat efficaciter, sed tantum illationem Lutheranorum. Ita thomistae; contra moliniani.) Quod enim nos Deus libere moveat, nihil contra ejus omnipotentiam et efficaciam pugnat; quinimo inde amplissime patet infinita ejus virtus et sapientia, quod alias causas instituit naturaliter movere, et alias libere, et cum singulis modo proprio concurrere... (En ipsissima thomistarum expositio.) At restat nonnihil praeterea explicandum. Aut enim sumus liberi in hujusmodi actionibus ante momentum temporis quo nos Deus movet, aut praesente motione Dei : non ante, quia absque eo movente moveri nequimus; neque cum nos actu movet, quia non stat ipsum nos movere, quin una moveamur : sunt enim movere et moveri, ceu actio et passio, correlativa. » Nonne hic est Achilles molinianus contra praemotionem thomistarum? Attendatur ergo ad Dominici Soto, theologi illustrissimi tridentini, responsionem : « Non est dubium, inquit, quin concursus Dei, licet concomitetur, ut aiunt, actionem, sit nihilominus cuicumque causae secundae requisitus ad agendum, imo vero et natura praerequisitus, quoniam non solum Deus est causa effectus causae secundae, verum ipse etiam movet eam ad agendum. (Nonne haec est praemotio physica thomistarum? motio physica, causae intrinseca, natura prior actione, juxta illud S. Thomae ²⁵ : « Motio moventis praecedit motum mobilis ratione et causa. ») At, quamvis ille concursus sit praerequisitus, nihilo secius, illo posito, etiam est in facultate voluntatis agere et cessare.... Solutio ergo dubitationis est, quod illo tunc temporis momento quo Deus mecum concurrit, sum liber ut tunc agere renuam. Etenim, dum libere moveat, possum in sensu diviso non agere, et tunc cessabit concursus Dei; tametsi in sensu composito contra se invicem pugnent, Deum agere erga me actione illa, et me non agere. » Nonne haec est famosissima tho-

²⁶

Unum rogo, ut attente legantur in Catechismo Tridentino ea quae de divino concursu dicuntur, considereturque utrum « intima illa virtus et occultissima vis, qua Deus, causarum secundarum efficientiam praeveniendo, ad actionem eas compellit », thomistica sit, an moliniana.

Nonne est motio physica, omnibus causis secundis ad agendum necessaria, eis intrinseca, ad earum efficientiam praerequisita ? Est igitur vera praemotio physica. Erantne moliniani Patres, an Thomistici ?

4° De novissimo quodam argumento, quo thomistae contra S. Thomam stare insimulantur.

Molinianus author operis Bannez et Molina arguit sic : « Quando alicui magno philosopho doctrina adseribitur, ex qua sequitur aliquid quod videtur impossibile, semper existimandum est ab illo eam visam fuisse difficultatem, atque directe propositam solutamque. Porro nullibi S. Thomae operum legitur explicite enormis thomistarum difficultas in salvanda hominis libertate ; eam ne suspicatus quidem est Thomas. Ergo illa non existit in vere thomistica de divino concursu doctrina. Ergo alia est omnino S. Thomae doctrina ac quae ei adseribitur. » Quid plura ? — Respondeo majorem concedi libentissime ; sed loco minoris assumptae, haec e contra ponenda est : Porro ubicumque S. Thomas disserit de Dei scientia, vel voluntate, vel providentia, vel gubernatione, vel de libero hominis arbitrio, vel de peccato, semper sibi proponit explicandam concordiam liberi arbitrii hominum et divinae operationis. Ergo S. Thomae doctrina super hac re non est molinistarum, sed thomistarum. Ad evidentiam minoris nostrae oporteret Angelici Doctoris opera vel leviter percurrere ; verum satis erit, ut arbitror, pauca recitare.

^{27 28}

I p., q. 83, a. 1, sibi objicit 3° : « Liberum est quod sui causa est. Quod ergo movetur ab alio, non est liberum. Sed Deus movet voluntatem... Ergo homo non est liberi arbitrii. » Idem habetur q. 105, a. 4 ; q. 3 de Potentia, a. 7 ; q. 24 de Verit., a. 1 ; q. 3 de Malo, a. 2 ; q. 6 ibid., a. unico, etc... — Respondet : « Dicendum quod liberum arbitrium est causa sui motus, quia homo per librum arbitrium se movet ad agendum. Non tamen hoc est de necessitate libertatis, quod sit prima causa sui id quod liberum est, sicut nec ad hoc quod aliquid sit causa alterius, requiritur quod sit prima causa ejus. Deus igitur est prima causa movens et naturales causas et voluntarias. Et sicut naturalibus causis, movendo eas, non aufert quin actiones sint naturales ; ita, movendo causas voluntarias, non aufert quin actiones earum sint voluntariae, sed potius hoc in eis facit : operatur enim in unoquoque secundum ejus proprietatem. » Idem docet ibid., q. 105, a. 4, c ; q. 3 de Potentia, a. 7, c ; q. 24 de Verit., a. 1, c ; q. 3 de Malo, a. 2, c, et ibid., q. 6, a. unico.

II p., q. 10, a. 4, objicitur 1° : « Omne agens cui resisti non potest, ex necessitate movet. Sed Deo, cum sit infinitae virtutis, resisti non potest... Ergo Deus ex necessitate movet voluntatem. » Respondetur : « Dicendum quod voluntas divina non solum se extendit ut aliquid fiat per rem quam movet, sed ut etiam eo modo fiat quo congruit naturae ipsius. Et ideo magis repugnaret divinae motioni, si voluntas ex necessitate moveretur, quod suae naturae non competit, quam si moveretur libere, prout competit suae natura. » Idem q. 6 de Malo, a. unico.

Ibid. objicitur 3° : « Possibile est, quo posito non sequitur impossibile. Sequitur autem impossibile, si ponatur quod voluntas non velit hoc ad quod Deus eam movet, quia secundum hoc operatio Dei esset inefficax. Non ergo est possibile voluntatem non velle hoc ad quod Deus eam movet. Ergo necesse est eam hoc velle. » Idem ubi supra.

Respondetur : « Dicendum quod, si Deus movet voluntatem ad aliquid, incompossibile est huic positioni, quod voluntas ad illud non moveatur. Non tamen est impossibile simpliciter. Unde non sequitur quod voluntas a Deo ex necessitate moveatur. » Responsio supra citata Dominici Soto eamdem doctrinam exprimit.

Q. 3 de Potentia, a. 7, objicitur 13° : « Voluntas est domina sui actus. Hoc autem non esset, si agere non posset nisi Deo in ipsa operante, cum voluntas nostra non sit domina divinae operationis. Ergo Deus non operatur in voluntate nostra operante. » Respondetur : « Dicendum quod voluntas dicitur habere dominium sui actus, non per exclusionem causae primae, sed quia causa prima non ita agit in voluntate, ut eam de necessitate ad unum determinet, sicut determinat naturam. Et ideo determinatio actus relinquitur in potestate rationis et voluntatis. » Idem I p., q. 83, a. 1 ; q. 24 de Verit., a. 1 ; q. 6 de Malo, a. unico. — Dominium quod habet voluntas supra suos actus, per quod in ejus potestate est velle vel non velle, excludit determinationem virtutis ad unum, et violentiam causae exterius agentis ; non autem excludit influentiam superioris causae, a qua est ejus esse et operari. Et sic remanet causalitas in causa prima, quae Deus est, respectu motuum voluntatis, ut sic Deus, seipsum cognoscendo, hujusmodi cognoscere possit.²⁹

Hic habes, ni fallor, et capita omnia argumentorum molinianorum in thomistas, et principia omnia solutionum thomistarum. Sunt igitur thomistae veri S. Thomae discipuli. — Velim notas diligenter quae determinatio sit contraria libertati : non alia sane quam determinatio virtutis seu naturae ad unum. Unde, quando Doctor Angelicus dicit voluntatem a Deo non determinari, hujusmodi locutio intelligenda est tantummodo de hac determinatione ad unum per modum naturae. Sic enim S. Thomas sententiam suam explicat hic manifestissime, et ubi ait III Contra gentes, cap. 90 : « Quod Damascenus dicit, quod ea quae sunt in nobis Deus praenoscit, sed non praedeterminat, exponenda sunt ita ut intelligatur ea quae sunt in nobis divinae determinationi non esse subjecta, quasi ab ea necessitatem accipientia. » — Nota etiam obiter quod supra dictum est, scilicet in quo Deus cognoscat actus liberos. In nullo, nisi in seipso. Et quare ? quia Deus est prima causa hujusmodi motuum. Hinc funditus evertitur scientia media.

Eodem moliniano argumento ostenditur Molinistas non esse Augustini discipulos. Nam in Hipponensem insurgebant haeretici, quod liberum destrueret arbitrium. Unde et Prosperus ab eo petebat ut explicaret, « quomodo per istam praeoperantem et cooperantem gratiam liberum non impediatur arbitrium. » Quis unquam a Molinae asseclis anxius hoc quaesivit ? Unde jure meritoque gloriatur Molina : « Quae si data explanataque semper fuissent, forte neque Pelagiana haeresis fuisset exorta ; neque Lutherani tam imprudenter arbitrii nostri libertatem fuissent ausi negare, obtendentes cum divina gratia, praescientia et praedestinatione cohaerere non posse ; neque ex Augustini opinione concertationibusque cum Pelagianis tot fideles fuissent turbati, ad Pelagianosque defecissent, facileque reliquiae illa Pelagianorum in Gallia fuissent exstinctae, ut patet ex iis quibus homines illos cum catholicis convenisse, et ab eis dissensisse, epistolae Prosperi et Hilarii testantur. »³⁰ Optime. Non est igitur eadem Augustini et Molinae sententia. Sua enim Molina se jactat contentos futuros fuisse Gallos. Non equidem contradico. Nam quomodo fuisset Augustini, cum Molina recantet « hanc nostram rationem conciliandi libertatem cum divina praedestinatione a nemine, quem viderim, hucusque traditam ? »

5° De thomistis antiquioribus

Congerunt Molinistae textus e veteribus thomistis, quibus Bannesii doctrina reprobari videtur, vel etiam quaedam dicuntur opposita thomistarum novorum dictis super controversiis de gratia. Omnia haec utique fucum faciunt, et dubietatem inferre nata sunt incipientibus, vel iis qui

^{31 32}

genuinum recitatorum verborum sensum habere non possunt. Ad haec tamen in communi respondere sat est :

1° In vero thomismo plures super una re secundaria opiniones haberi possunt : unde nil mirum quod aliqui ex thomistis aliquas privatas Bannesii sententias reprobaverint. Non enim Bannesium ducem sequuntur, sed unum Thomam ; Thomas in Bannesio, sicut et in caeteris, probandus est semper, quisquis vero a Thoma discedit, relinquendus. — 2° Non est cur mireris recentiores thomistas a veteribus in verbis discrepare. Ante enim quam super re quacumque orta fuerint controversia, non assolent theologi, vel etiam Patres, tam formaliter, ut ita dicam, et proprie loqui, ac significare quid sentiant. Exemplo sint Galli, qui Augustino non parvam querelam faciebant, quod multum aliter ac antiquiores scriptores loqueretur doceretque, imo vero sibimet ante Pelagii natam haeresim scribenti contradiceret. « Vetustate defendunt, scribit Prosperus, et ea quae de Epistola Apostoli Pauli ad Romanos scribentis, ad manifestationem divinae gratiae praevenientis electorum merita proferuntur, a nullo unquam ecclesiasticorum ita esse intellecta ut nunc sentiuntur, affirmant. » Similiter haeretici omnes, ab Ario usque ad Jansenistas, contra catholicae fidei defensores argumentati sunt. Haud igitur inficiabor, tum veteres Thomae discipulos terminis usos esse quandoque qui postea moliniani habiti sunt, proindeque in schola thomistica evitati ac reprobati ; tum recentiores, exortis controversiis, quosdam formalissimos propriissimosque delegisse terminos ad doctrinam absque ulla obscuritate tergiversationeque exprimendam, atque etiam minus formalia, quaeque in contrariam partem trahi poterant verba, cautissime, SS. Patrum et conciliorum instar, devitasse : indeque recentiores a veteribus differre posse videri. Verum unum est totius thomismi principium, illud nempe : « Omne quod movetur, ab alio movetur. » Conferantur ergo super hujus principii interpretatione veteres thomistae cum recentioribus, omnibusque patebit evidentissime, unam esse Thomae scholam ab initio usque nunc, sensu convenire omnes in necessariis, licet verbis quan doque discrepare videantur.³³ Haec respondebat Augustinus Gallis ad antiquos provocantibus : « Quid opus est ut eorum scrutemur opuscula, qui priusquam ista haeresis oriretur, non habuerunt necessitatem in hac difficili ad solvendum quaestione versari ; quod procul dubio facerent, si respondere talibus cogerentur ? Unde factum est ut de gratia Dei quid sentirent breviter et transeunter attigerint, immorarentur vero in eis, quae adversus alios Ecclesia inimicos disputabant. » Et alibi dicit quod veteres Patres semper principia professi sunt quibus ipse nunc veram catholicamque de praedestinatione et gratia doctrinam sustinet : quod utique plane sufficere debet.

6° De nova metaphysica moliniana.

Molinianus author operis Bannez et Molina haec habet : « Fateor mihi difficillimum esse admittere quod secundum S. Thomam divina cooperatio non sit aliud quam concursus simultaneus. In hac etiam re Dominicani in Jesuitas causam obtinebant, textus afferendo quibus Doctor Angelicus docet divinam motionem in causa secunda recipi. » ³⁴ — « Quacumque ratione exponatur concursus simultaneus, subtilissima metaphysicae argumentis impugnatur. Caeteroquin mero concursu ad effectum vel actionem explicari minime possunt textus omnes quibus S. Thomas docet ipsammet causam secundam a Deo moveri. Haec est molinianae opinionis infirmitas », ³⁵ — « Qua quidem difficultas metaphysica adversus concursum simulaneum, mea sententia, vere gravis est ; unde, cum eam S. Thomas non viderit, consequens est illum non posuisse divinam operationem in creaturis sicut posuerunt fautores concursus simultanei. » ³⁶ — Igitur concursus Molinae Suaresiique tum metaphysicae tum thomis ticae doctrinae est oppositus. At dicat nobis molinianus iste quid S. Thomas revera doceat : « Divina operatio, ut causae secundae agant, inquit, non est concursus quidam receptus solummodo in effectu, minime vero in causa, ut docet schola Suaresiana. Vere motio est ipsius causae secundae, qua mediante, causa prima attingit effectum... Equidem praemotionis physicae nomen non fero, quia verba haec in thomistica lingua perverse accipiuntur. Attamen, meo sensu, si quis velit doctrinam Thomae sequi, oportet legat causam secundam a prima realiter moveri, quemdamque Dei influxum in secunda causa recipi prius quam attingat effectum. » ³⁷ — « Sive consideretur actio causa secundae, sive consideretur effectus, divina operatio est necessaria, ratione prior ; (nam in ordine causarum efficientium causa praecedit effectum ad minus ratione,) entitative principalior ; causa vero secunda non est nisi cooperatrix subordinata, mota, solummodo determinans et specificans effectum, cujus substantia est a causa prima. » ³⁸ — His manifestum est quod molinianus iste, dum premotionis nomen repudiat, rem tamen admittere et a S. Thoma recipere videtur. Quare autem nomen rejiciat, videndum est. « Ratio premotionis thomistarum, inquit, est ut determinet causam secundam indeterminatam. Porro, juxta S. Thomae principia, motio causae primae a causa secunda determinari indiget, nedum determinet ipsa. » ³⁹ Nemo est inter thomisticos tyrones qui praejudicium hoc removere non valeat. Nam saepissime dicit S. Thomas « causae primae influentiam per causam proximam determinari et specificari, » in hoc sensu nempe, quod Deus operatur in unoquoque secundum ejus naturam et modum, in naturalibus causis necessario, in voluntariis libere, intellectionem cum intellectu, volitionem cum voluntate : « et ideo, inquit S. Doctor, similitudinem causae proximae imitatur effectus. » Porro Dei motionem sic a causis secundis determinari, passive aut receptive, ut ita dicam, thomistae proclamant, cum hac praesertim ratione demonstrent liberum arbitrium a Deo non impediri, sed perfici, dum movetur. Vera est indifferentia seu indeterminatio causarum secundarum, quae est ad exercitium, dum sunt in actu primo seu potentia, ut dicitur ; eaque ut tollatur, cum nullum ens transire possit de potentia in actum, nisi per aliquod ens in actu, necessaria est causae primae in causis secundis intima, efficax, naturaque praevia, ut patet, motio. In hoc sensu tantum Thomistae ponunt, duce Angelico, secundas causas efficaciter a Deo determinari, imo praedeterminari, cum incompossibile sit huic positioni quod causa secunda non moveatur, semperque motio moventis praecedat motum mobilis ratione et causa, ut ipse ait idem Doctor. Non ergo pugnant contra Thomam thomistae. Verum est enim quod divina motio determinat et determinatur secundum rationes diversas.

Ex his videri posset quod Molinianus iste ponit nos a Deo physice praemoveri ad liberos actus. At conclusionem illam necessariam, praeter omnium expectationem, mira fuga vitat. Utique, inquit, « si quod ens a caeteris entitative distinctum est, oportet illud esse a causa prima immediate : consequentia valet, ideoque thomismus logicus est. » ⁴⁰ — « Apud thomistas, actus indeliberatus et actus deliberatus sunt duo actus successivi, distincti, entitative diversi... Unde sequitur ly consentire esse immediate a primo movente. Apud nos autem ly consentire vel ly dissentire non addit aliquid reale, physicum. Actus indeliberatus non differt physice ab actu deliberato. Unde sequitur necesse non esse quod ly consentire efficiatur specialiter a primo movente. » ⁴¹ — Reapse quid facilius et aptius ad subtilem thomistarum metaphysicam rigorosamque logicam evitandam, quam negare quod actus liber sit aliquod ens reale atque distinctum in natura ? Non diffiteor hoc esse medium aptissimum ; an vero thomisticum, philosophicum ? Pronuntient vel ipsi Molinistae, qui « nimis, eheu ! realem distinctionem inter potentiam et actum ejus posuerunt, qua latus apertum thomistis exponebant. » ⁴²

Non puto diutius in ista opinione confutanda immorandum esse. Nam philosophi theologique omnes clamant cum S. Thoma, Ia p., q. 83, a. 4, ad 2 : « Electio (hic est actus deliberatus) et voluntas, id est ipsum velle (hic est actus indeliberatus) sunt diversi actus, sicut etiam intelligere et ratiocinari. »

7° De famosissima responsione I II, q. 9, a. 6, ad 3.

Ex qua inferunt Molinistae quod, secundum S. Thomam, divina motio non determinat voluntatem ad hoc vel ad illud.

Hoc in loco sibi objicit S. Thomas 3° : « Deus non est causa nisi bonorum... Si ergo a solo Deo voluntas hominis moveretur, nunquam moveretur ad malum. » Respondet : « Dicendum quod Deus movet voluntatem hominis, sicut universalis motor, ad universale objectum voluntatis, quod est bonum ; et sine hac universali motione homo non potest aliquid velle. Sed homo per rationem determinat se ad volendum hoc vel illud, quod est vere bonum, vel apparens bonum. Sed tamen interdum specialiter Deus movet aliquos ad aliquid determinate volendum, quod est bonum, sicut in his quos movet per gratiam, ut infra dicetur, q. 109 et 112. »

Molinianam illationem esse contra mentem S. Thomae, manifestissimum est : 1° Ex ipsius responsionis conclusione. Dicitur enim Deus aliquos movere per gratiam ad aliquid determinate. Ergo aliqua Dei motio est ad hoc vel ad illud. — 2° Ex motione Dei ad actum peccati. Ia IIae, q. 79, arg. Sed contra : « Actus peccati est quidam motus liberi arbitrii. Sed voluntas Dei est causa omnium motionum... Ergo voluntas Dei est causa actus peccati. » Ibid., in corp. : « Actus peccati est ens et est actus, et ex utroque habet quod sit a Deo. Omne enim ens, quocumque modo sit, oportet quod derivetur a primo ente... Deus etiam est causa omnis actionis, in quantum est actio ». » Ergo Deus

⁴³

promovet ad actus liberos determinate. — 3° Quia sic loquitur expresse S. Thomas in III Contra gentes, cap. 69 : « Quidam non intelligentes qualiter motum voluntatis Deus causare possit absque praejudicio libertatis,... dixerunt quod Deus causat in nobis velle et perficere in quantum dat nobis virtutem volendi, non autem sic quod faciat nos velle hoc vel illud... Quibus authoritatibus S. Scripturae resistitur evidenter. » Ibid. : « Superius (cap. 67 et 70) ostensum est, quod Deus est causa omnis actionis et operetur in omni agente. Est igitur causa motuum voluntatis. » — 4° Quia tum articulus iste, tum objectio, tum responsio supponunt evidenter S. Thomam non docere concursum simultaneum (quis enim unquam sic argumentatus est adversus illum ?) sed physicam premotionem, qua requiritur ad quemcumque transitum de potentia ad actum. Nam Ia IIae, q. 109, a. 1, c, dicit : « Quantumcumque natura aliqua corporalis vel spiritualis ponatur perfecta, non potest in suum actum procedere, nisi moveatur a Deo. » Ibid., a. 9, c : « Nulla res creata potest in quemeumque actum prodire, nisi virtute motionis divinae. » — Illationis igitur moliniana pravitas manifeste apparet.

Idem vero sic thomistice exponitur. — Docet S. Thomas quod possibilitas actu peccandi habetur in voluntate mota, per hoc quod non Deus solus movet, sed ipsa etiam voluntas movet se. Unde non taliter excludit quod Deus moveat ad hoc vel ad illud, sed tantum quod Deus moveat solus in ordine ad actum peccati. Deus igitur movet ad hoc vel ad illud, sed non solus. En vera e proposito textu illatio. — Secundum S. Thomae doctrinam, ut creata voluntas possit actu peccare, necessarii sunt in illa plures actus successivi. Impossibile est enim quod primus omnium actuum voluntatis, cum sit a solo Deo, sit malus, etsi possit esse liber et meritorius. ⁴⁴ Et inde est quod in serie actuum, quorum ultimus est peccaminosus,

⁴⁵

ut docet S. Thomas in hac responsione, Deus movet primo, sicut universalis motor, ad universale bonum : quae tamen motio est ad determinatum actum, ut patet ex art. 4 ejusd. quaest. Qui primus actus non est malus. Sed voluntas mota incipit sese movere per deliberationem rationis, ut ibid. dicitur ; nam Deus eam movet secundum naturam ejus. Unde fit possibile ut voluntas sese determinet ad apparens bonum. Quando autem vult Deus aliquos movere specialiter ad bonum, non sinit eos ad malum declinare. En sensus vere thomisticus. (Cfr. Ia IIae, q. 111, a. 2.)

Hinc vides quod hic S. Thomas transeunter quamdam particularem quaestionem movet. Unde non est aequum ut nunc solum quid de divina motione senserit quaeramus. Regula critices est, ut cujuscumque magistri doctrina super quacumque re ex illis semper desumatur locis in quibus ex professo ipse quaestionem instituit ; locutiones autem in caeteris scriptis quae ad idem referuntur disseminatae exponantur secundum doctrinam ex instituto traditam. Sic agunt thomistae ; contra vero Moliniani, relictis vel dissimulatis tractatibus specialibus, ad verba transeunter prolata appellare solent, et authori sententias non suas sic adjudicare posse videntur.

II. — De scientia media.

1° Equidem non pauci, ut scientiam mediam in Deo demonstrent, nunquam exhausta eruditione, e Scriptura, conciliis, Patribus, ratione, aliisque, si quae sint, locis, innumeros congerunt textus, quibus evidentissime probant Deum certitudine omnimoda futura conditionata libera, seu futuribilia, cognoscere. In vanum autem laborant isti, extra campum cursitantes. Unica enim quaestio est, scilicet : utrum Deus futuribilia cognoscat ante omne voluntatis decretum, id est, in hoc rationis signo quo Deus consideratur veluti si nihil adhuc libere voluisset.

2° Cui quaesito ut satisfaciant Molinistae, videntur nunc convenire in proponendo medio veritatis determinata unius e contradictoriis enuntiationibus. Ut autem medium hoc ineptissimum esse demonstretur, sat est observare quaestionem nostram non esse de propositionibus in materia necessaria, quarum praedicatum est de essentia subjecti, v. g. : homo est animal ; sed de propositionibus in materia contingenti, quarum praedicatum accidit subjecto, v. g. : Petrus peccabit. Unde, cum verum sequatur ad ens, antequam una e propositionibus in materia contingenti sit vera, necesse est ut res significata habeat esse. Res autem significata non est nisi conditionata futuritio alicujus actus liberi. Oportet igitur ante omnia assignare ubi futuritio haec esse habeat in signo rationis ante omne divinum velle. Non in conditione quidem, cum non sit ei connexa ; nec in causa libera seu voluntate, cum voluntas sit essentialiter indifferens inter agere et non agere, nihilque extrinsecum possit eam infallibiliter determinare. Ubinam ergo ? Nullibi sane. Quapropter rationabiliter thomistae dicunt hujusmodi scientiam mediam in Deo non esse ; sed ad omnem futuritionem actus, qua consistit in determinatione causae ad agendum, proindeque ad ejus cognitionem, praesupponi necessario divinum velle, quod est primum movens et prima omnium causa. Audiamus Angelicum dicentem, Ia p., q. 16, ad 3 : « Illud quod nunc est, ex eo futurum fuit antequam esset, quia in causa sua erat ut fieret... Unde, sublata causa, non esset futurum illud fieri. Sola autem causa prima est aeterna. Unde ex hoc non sequitur quod ea quae sunt semper fuerit verum ea esse futura, nisi quatenus in causa sempiterna fuit ut essent futura ; qua quidem causa solus Deus est. » Futura autem non sunt in Deo, nisi per hoc quod Deus vult aliqua esse futura, ut manifestum est ex hoc quod, ut dicit Doctor noster, Ia p., q. 14, a. 8, c, « necesse est quod sua scientia sit causa rerum, secundum quod habet voluntatem conjunctam. » — Exemplo sint duae contradictoriae in materia contingenti : mundus erit, mundus non erit. Evidens est nullam ex his esse determinate veram de necessitate, antequam Deus mundum futurum esse decreverit ; sequeretur enim mundum creatum fuisse necessario, et sic divina potentia cuidam fato subjiceretur.

Est igitur apertissime falsum quod ex duabus contradictoriis una semper sit determinate vera de necessitate; sed veritas determinatur a causa prima quae dat esse rei.

Optime ergo S. Thomas I Contra gentes, cap. 68 : « Remanet causalitas in causa prima, quae Deus est, respectu motuum voluntatis, ut sic Deus, seipsum cognoscendo, hujusmodi cognoscere possit. » In I Periherm., lect. 13 : « Falsum est igitur quod omne quod est verum fuerit determinate dicere esse futurum..; nam hoc modo est aliquid verum, quo habet esse... Aliquid est in sua causa pure in potentia, quae non magis sit determinata ad unum quam ad aliud : unde relinquitur quod nullo modo potest de aliquo eorum determinate dici quod sit futurum, neque quod sit vel non sit. » Quapropter confitetur molinianus author operis Bannez et Molina⁴⁶, « nullam e propositis speculationibus facere satis quaesitam. »

3° Ut autem mens S. Thomae clarissime appareat, legantur quaestiones de Dei scientia et veritate in I Contra gentes, cap. 49, et a cap. 64 ad 71, maxime 68, et in 1a p., q. 14, praecipue art. 5 et ab art. 8 ad 14. Ex his evidens erit quod tota thomistarum doctrina his continetur terminis : « Dei scientia est causa rerum, voluntate adjuncta. »

Sequitur enim de necessitate e thomistico principio : « Omne quod movetur, ab alio movetur; » ex quo fit consequens quod cujuscumque actionis futuritio prius ac principalius inveniatur in divina voluntate, quae est principium efficacissimum omnis motionis. — Quando autem S. Thomas assignat rationem divinae cognitionis futurorum in eorum praesentialitate in aeternitate Dei, apparet rem consideranti eum loqui de scientia visionis absolutisque futuris, illamque mirandam rerum praesentialitatem praesupponere determinationem divini velle. Unde qua ratione loca haec, v. g., 1a p., q. 14, a. 13, thomistis objiciantur, minime video.

II. — De gratuita praedestinatione.

1° Super gratuita ad gloriam electione thomistis consentiunt Congruistae et Augustiniani adversus puros Molinianos. Unde quidquid thomistis exprobrant Molinistae, Augustini discipuli respondere possunt eam esse vanitatem, et quo etiam consensu apparet quod scientia media nihil prodest in hac solvenda quaestione, cum eam scientiam Congruista approbent.

2° In hac quidem re, causam adultorum ab infantium causa separant Moliniani. Non enim potest rationabiliter affirmari infantes qui sine baptismo quocumque casu moriuntur, propter hoc reprobatos fuisse, quod Deus illos in annis posterioribus, si ad activam servarentur vitam, futuros esse malos, scientia divina praeviderit (quod utique Semi-Pelagiani posuerunt, ut habetur in epist. Prosperi ad Augustinum, reprobavitque Hipponensis); neque propter hoc quod Deus demerita eorum praesciverit, cum nihil omnino revera demereri potuerint, qui sine rationis usu brevissimam duxerint vitam. Necesse est igitur dicere reprobari infantes absque propriis demeritis praevisis. Alia est ergo infantium causa et alia causa adultorum. Ex quo manifestissime patet Molinianos toto coelo ab Augustino differre, qui ex infantibus amplissimum ac validissimum sumebat argumentum ad adultorum causam⁴⁷. Dicunt igitur Moliniani, « Deum velle omnium infantium salutem per baptismum, sub conditione, si nempe liberae hominum voluntates et naturalis ordo physicus non obsistant. » Unde apparet quod conditio voluntatis antecedentis salutis infantium totaliter pendet a libera Dei voluntate. Ordo enim universi, sive naturalium, sive liberarum causarum, libero Dei decreto constituitur. Quod igitur Moliniani in thomis tas argumentantur, videlicet « ridiculum esse velle Deum salutem alicujus sub conditione quae ab ipso Deo pendeat, » ipsi prius in causa infantium solvant, atque frivolum esse ostendant necesse est. Thomisticam ergo voluntatis antecedentis expositionem non implicare ipsi Moliniani demonstrare coguntur.

3° Sed nec in adultorum causa rationabiliter differre possunt Moliniani ab Augustini Thomaeque discipulis, nisi sibi contradicere velint. Etenim, cum Congruistae ponant voluntatem antecedentem sic explicandam esse, ut intelligatur Deum velle omnium salutem, si gratia consenserint in eaque perseveraverint, simulque teneant Deum quosdam negative reprobare absque praevisis demeritis, urgent eos Moliniani quod contradictoria asserant; pugnant enim inter se, velle Deum aliquem salvare, si consentiat, eodemque rationis signo, hoc est ante dissensus vel demeriti praevisionem, eundem infallibiliter reprobare. Hoc, meo sensu, optime dicitur a Molinianis. Verum puto eos eadem pati oportere. Nam ea meritorum demeritorumve praescientia, ad quam, secundum Molinistas, sequitur vel ad gloriam electio, vel positiva reprobatio, minime antecedit inscrutabile illud Dei judicium seu decretum, quo reprobi ab electis absolute, infallibiliter et efficacissime separantur. Etenim Deus scientia media, quae necessaria est proindeque ratione prior omni decreto, solummodo cognoscit ea merita vel demerita quae sunt conditionate futura, hoc est quae absolute essent, si homines in his vel in illis crearentur circumstantiis. Non autem propter hujusmodi merita conditionate tantum futura eliguntur vel reprobantur homines, ut manifestum est; sed eliguntur revera aut reprobantur propter merita vel demerita absolute futura. Porro merita conditionate futura non evadunt absolute futura, nisi per positionem conditionis, nempe per constitutionem hominis in his circumstantiis in quibus praescit Deus eum gratiae consensurum ac perseveraturum. In his autem circumstantiis non constituitur homo ab aeterno, nisi per absolutum, infallibile, efficacissimum et liberrimum Dei decretum.

Igitur praescientia meritorum propter quae glorificatur aliquis, sequitur ad liberrimum et gratuitissimum decretum quo Deus eum perseverare ab aeterno disponit. Similiter de praescientia demeritorum. Porro hujusmodi decretis infallibiliter et absolute fit discretio eligendorum ac reprobandorum. Sic igitur ratio rerum in Deo ordinat, ut intelligatur 1° scientia media conditionate futurorum, 2° separatio libera voluntate facta reproborum ab electis, 3° visio absolute futurorum meritorum ac demeritorum.

Equidem contendunt Moliniani reprobos ab electis scientia media, non divina voluntate separari. Ponunt enim sic : 1° decretum absolutum et totaliter gratuitum, quo Deus ad gratiam praedestinat omnes, 2° praevisionem consensus et perseverantiae aliquorum, caeterorum vero dissensus et impiae mortis, 3° demum priorum electionem ad gloriam, aliorum autem reprobationem. At nemo non videt quod, antequam intelligatur Deus praedestinare ad gratiam, id est absolute constituere homines in quibusdam circumstantiis (quod est actus liber in Deo), praeintelligitur cognoscere scientia media (quae est cognitio necessaria), quid de unoquoque sit eventurum : unde decreto hoc libero ac gratuito Deus scienter et infallibiliter hos constituit perseveraturos et salvandos, illos contra dissensuros et damnandos. Non igitur Dei praescientia, sed gratuita et absoluta voluntas separationem facit reprobandorum et eligendorum. Etsi verum sit quod secundum Molinistas omnes sola Dei praescientia faciat gratiae efficaciam.

Quo posito, sic argumentor. Contradictorium est quod in eodem rationis signo, scilicet ante meritorum vel demeritorum absolute futurorum praeescientiam, Deus simul intelligatur velle aliquem salvare, eumdemque reprobare, quod est non salvare. Atqui sic oportet intelligere, secundum Molinistas; dicunt enim Deum velle salutem alicujus, si consentiat iste, ponuntque Deum velle eundem absolute non salvare, ante dissensus praevisionem. Ergo.

Praeterea, cum praevisio meritorum vel demeritorum absolute futurorum, ad quam sequitur electio vel reprobatio, dependeat a libera Dei voluntate, ut ostensum est, sequitur enim praevisio haec ad aliquod liberum et gratuitum Dei decretum, videtur quod et in adultorum causa voluntas antecedens sit cum conditione quae pendet a libera voluntate Dei. Solvant ergo Moliniani prius quod objiciunt thomistis.

Optime igitur molinianus author operis Bannez et Molina⁴⁸ : « Ne quaeras cur Deus hunc potius quam illum circumstantiarum ordinem elegerit, neque cur hoc absoluto efficacique decreto Petrum praedestinaverit, Judam vero reprobaverit; nihil sane habeo, nisi apostolicum illud : O altitudo! »

4° Qua ergo ratione nolint Moliniani Deum prius et absque praevisis meritis ad gloriam eligere, nequidem suspicor. At vero unus : « Qui ordinatissime vult finem alteri formaliter ut praemium pro meritis, non vult ei hunc finem ut praemium pro meritis independenter ab ipso acquirendis, conc.; pro meritis ab ipsomet infallibiliter dandis, nego. Manifestum est autem quod Deus liberrime dat merita. Ergo potest velle absolute praemiare absque praescientia meritorum, non autem potest velle praemiare, quin simul velit dare merita.

Qui docent gratuitam praedestinationem ad gloriam, innituntur hoc principio: Voluntas mediorum praesupponit voluntatem finis. — Rotunde respondet Molinianus author operis supradicti⁴⁹, principium hoc non verificari in divina sapientia et veritate. Quod ut ostendat, invocat quaestionem positam 1ª p., q. 19, a. 5, scilicet : « Utrum voluntatis divinae sit assignare aliquam causam? » ad quam Angelicus negative respondet, propterea quod « Deus sicut uno actu omnia in essentia sua intelligit, ita uno actu vult omnia in sua bonitate. » At quaestiones confundit Molinianus iste. Agitur enim hic de causa divinae voluntatis ex parte actus volendi; nostra autem causa est de divinae voluntatis causa ex parte volitorum. Hanc distinctionem ponit Doctor noster 1a p., q. 23, a. 5, ad 3° : « Dictum est supra, q. 19, a. 5, quod non est assignare causam divinae voluntatis ex parte actus volendi; sed potest assignari ratio ex parte volitorum, in quantum scilicet Deus vult esse aliquid propter aliud. Nullus ergo fuit ita insanae mentis, qui diceret merita esse causam praedestinationis ex parte actus praedestinantis; sed hoc sub quaestione vertitur, utrum ex parte effectus praedestinatio habeat aliquam causam. » Nullo modo igitur haec Moliniano suffragantur. Interea adverte quod, etiamsi dubium esset utrum Deus, determinate volens aliquorum salutem, gloriam eis assignaverit secundum rationem meritorum, an potius merita definiverit secundum gloriam praeparatam, extra controversiam tamen remaneret, in doctrina D. Thomae, quod ad salutem (quae in sui ratione et merita et gloriam importat) Deus aliquos prae aliis, ante quorumcumque meritorum praevisionem, elegerit. Quaerit enim ibid., a. 4 : « Utrum praedestinati eligantur a Deo? » Respondet autem : « Non praecipitur aliquid ordinandum in finem, nisi praeexistente voluntate finis. Unde praedestinatio aliquorum in salutem aeternam praesupponit secundum rationem, quod Deus illorum velit salutem : ad quod pertinet electio..., in quantum hoc bonum aliquibus prae aliis vult, eum quosdam reprobat, ut dictum est. » Ergo, secundum D. Thomam, in praedestinatione prius occurrit, secundum rationem, voluntas aliquos prae aliis glorificandi. Thomas autem Augustinum sequitur, Augustinus vero Paulum.

IV. — De physica praemotione.

In hac quidem materia exsurgunt peculiares circa thomisticam doctrinam difficultates, eaeque gravissimae, videlicet de concordia libertatis humanae et divinae motionis, de motione ad actum peccati, deque gratia sufficienti.

Solent Molinistae has implicationes in primis ante oculos ponere, eaque methodo in thomismum commovere animos, ne principiorum thomisticae doctrinae claritas et vis ineluctabilis percipi valeant. Haec vero methodus rationi adversatur. Nam humanae menti naturale est, cum a sensibilibus ad intelligibilia procedat, atque componendo et dividendo et longius ratiocinando, non autem intuitive contemplando, ad altas perveniat veritates, varie impediri ac multas dubietates pati in intelligibilium, maxime superiorum, cognitione. Unde principia faciliora sunt atque certa, ut simplicia, proinde evidenter apparent; conclusiones vero multo minus expedita sunt ac saepe incertae, utpote compositae, ad quarum ostensionem multa concurrunt principia, quorum concordiam in eodem puncto perspicere, quandoque operosum est, non semel vero impossibile. Cui obscura non sunt illa problemata de Dei libertate et immutabilitate, de futurorum in aeternitate praesentia, de unione corporis et animae, de modo humanae cognitionis, de materia natura, quantitate, etc.? Quis tamen e catholicis philosophis propter conclusionum difficultates principia neget? nam ex acatholicis propter haec multos in hanc illamve scepticismi speciem abire, certissimum est. Naturalis igitur processus humanae rationis ad acquirendam scientiam est, ut, positis pensatisque principiis, gradatim ad altiora difficilioraque ascendat, obscuritatibus rationabiliter contemptis, solis utique rejectis contradictionibus.

Porro haec habet Molinianus author operis Bannez et Molina⁵⁰ : « Doctrina quidem thomistica e principio tam augusto quam solido oritur, videlicet e notione jureque causae primae. Miro etiam ordine, rigidaque logica, consequentias deducit omnes : omnia concatenata, simplicia, clara, facilia videntur. Haec autem sunt communiter veri signa. Verumtamen in termino doctrina ista tum sanctitatem bonitatemque divinam, tum humanam libertatem meritorumque et demeritorumque imputabilitatem offendit, imo fidei catholicae decreto contrariari videtur. Neque e difficultatibus istis nisi per longas, obs curas, intricatissimasque explicationes exit. » Rationabiliter ergo procedit thomismus.

In difficultatibus autem thomisticis enucleandis, prius pensanda sunt principia, eaque recte sequenda, solis absurditatibus devitatis. Quae principia breviter enuntiamus: Impossibile est idem esse simul et non esse. — Impossibile est idem esse simul in potentia et in actu. — Unumquodque agit secundum quod est in actu, agitur autem secundum quod est in potentia. — Nihil transit de potentia in actum, nisi per aliquod ens in actu. — Omne quod movetur, ab alio movetur. — Nihil operatur, nisi in virtute Dei primi moventis et primae causae. — Hinc necessitas, ratio, natura divinae motionis; hinc praemotio physica.

Exinde fit evidens quod praemotio illa offendere non potest humanam libertatem. Nam naturalis est motio divina voluntati, quae non aliud in ea facit quam adducere voluntatis potentiam in actum, utique secundum modum hujus potentiae, scilicet active atque libere. Haec est demonstratio facti, ut ita dicam, concordiae divinae motionis cum humana libertate.

Obscurus remanet modus, fateor; imo comprehendi nec explicari eum posse facile concedo. Quid inde? negandum esse factum, et principia tam « augusta quam solida » abneganda? Minime, sed humanae rationis imbecillitas agnoscenda. Quis miretur comprehendi non posse, et obscurissimum ac inexplicabilem nobis esse modum quo infinitum ens finitum creat, et conservat in esse, et operatur in eo? Nonne rationi consentaneum est, ut ita res se habeat? Ego vero qui tot entia finita comprehendere non possum, influentiam hanc infiniti si comprehenderem, limites intellectus creati transcenderem. Teneamus ergo factum, in quo nihil absurdi deprehenditur, rigidaque logica demonstratur. Omnia siquidem argumenta distinctione sensus compositi et sensus divisi radicitus solvuntur.

Si diligenter caeterae difficultates considerentur, ex hac obscuritate qua libertati offunditur unice emergunt. Non enim fit nobis obscurus modus quo gratia efficax in suf ficienti continetur et habetur, vel modus quo voluntas a Deo mota peccat, nisi quia non apparet nobis quomodo in voluntatis motae potentia sit ut determinet se ad verum aut ad apparens bonum. Quod tamen in voluntatis potentia esse, imo hoc in ea per divinam motionem fieri ut sit, certissimum est rationem praemotionis consideranti. Non igitur divina praemotio est offensiva divinae bonitatis.

Multum quidem obscura haec materia est, nihil vero absurdi in ea oculatissimus quisque perspiciet. Nec mirum, ut arbitror, quod thomistae varia vel etiam opposita quandoque in istis difficultatibus solvendis proposuerint. Delectat utique me magis D. Thomae sobrietas. Factum quidem affirmat atque probat; modum autem in his, sicut et in aliis nonnullis quaestionibus relinquit, argumentorum in oppositum solutione contentus.

Haec sunt quibus recentiorum Molinistarum aggressiones repellere opportunum visum est. Nihil sane novum protulimus, sed nihil etiam novum thomisticae doctrinae oppositum fuisse omnes, ut arbitramur, facile concedent.