DISSERTATIO II

DE LEGE AeTERNA ET NATURALI

D. Thomas, qq. 93 et 94.

[ Petes 1º an detur in Deo lex aeterna.

Resp. affirmative et probo¹. Lex nihil aliud est quam dictamen rationis practicae in principe qui gubernat aliquam communitatem perfectam. Atqui tale dictamen est ab aeterno in Deo, tamquam in principe gubernante totam

²

universi communitatem. Ergo. — Prob. min. Tota universi communitas regitur divina providentia, ut constat 1ª p., q. 22, a. 1 et 2. Atqui providentia circa singula supponit dictamen rationis practicae circa universalia, et ex illo infertur sicut conclusio ex principiis. Insuper divina ratio nihil concipit in tempore, sed habet aeternum conceptum, ut dicitur de Sapientia, Prov., VIII, 22 et 23 : Dominus possedit me in initio viarum suarum, antequam quidquam faceret a principio. Ab aeterno ordinata sum. Ergo datur in Deo ab aeterno dictamen, etc. ]

Petes 2° quid sit lex aeterna.

Resp³. Lex aeterna nihil aliud est quam ratio divinae sapientiae, secundum quod est directiva actionum et motionum creaturarum in ordine ad bonum commune totius universi.

Probatur⁴. Sicut in quolibet artifice praeexistit ratio eorum quae constituuntur per artem, ita in quolibet gubernante praeexistit ratio ordinis eorum quae agenda sunt per eos qui gubernationi subjiciuntur : et sicut ratio rerum faciendarum per artem vocatur ars vel exemplar rerum artificiatarum, ita ratio gubernantis actus subditorum rationem legis obtinet, servatis aliis quae supra diximus esse de legis ratione. Atqui Deus non solum est per suam potentiam conditor universarum rerum, ad quas comparatur sicut artifex ad artificiatum, ut dictum est 1ª p., q. 14, a. 8, c. Sed est etiam gubernator omnium actuum et motionum quae inveniuntur in creaturis, ut ibidem, q. 103, a. 5, c, habitum est. Ergo, sicut ratio divinae sapientiae, in quantum per eam cuncta sunt creata, rationem habet artis vel exemplaris, vel ideae; ita ratio divinae sapientiae moventis et dirigentis omnia ad debitum finem, obtinet rationem legis.

[ Differt itaque lex aeterna ab idea divina, in quantum

⁵

idea divina est exemplar rerum faciendarum, lex aeterna autem est ordo rerum gubernandarum, vel inferens eis necessitatem, ut in rebus naturalibus, vel inducens obligationem moralem, ut in creaturis intellectualibus. Difvidentia ad legem sicut conclusio ad principium universale, et sicut in nobis lex tradit regulas in generali, juxta quas prudentia dictat quid hic et nunc agendum sit, ita in Deo lex aeterna tradit regulas in generali pro gubernatione totius mundi, juxta quas providentia, quae est pars prudentiae, disponit in particulari de motibus creaturarum. Ex quibus sequitur, legem aeternam habere vere et proprie rationem legis, saltem respectu creaturarum intellectualium, cum sit ordinatio rationis in bonum commune ab eo qui curam habet communitatis. Respectu vero creaturarum irrationalium non videtur habere proprie et stricte rationem legis, quia haec entia non sunt capacia instructionis et obligationis moralis, quas importat lex stricte sumpta. Habet ergo respectu earum imperfecte et improprie rationem legis, quatenus eas dirigit in suis motibus per instinctum aut necessitatem naturalem.

Nota legem divinam positivam, prout est in Deo legislatore, esse ipsam legem aeternam, sed inadaequate sumptam, tum quia illa non extenditur ad tot et sub tam diverso connotato, tum quia connotat creaturas existentes quibus intimatur. Prout vero consideratur in his qui seipsos secundum illam dirigunt vel illam publicant, est participatio legis aeternae et ab ea derivatur.]

Petes 3° utrum a lege aeterna deriventur omnes aliae leges.

Resp. affirmative⁶.

Probatur 1°. Prov., VII, 15, Sapientia aeterna, cujus ratio est lex aeterna, dicit : Per me reges regnant et legum conditores justa decernunt. Rom., XIII, 1 : Non est potestas, nisi a Deo.

Probatur 2°. In omnibus moventibus subordinatis oportet quod virtus secundi moventis derivetur a virtute primi moventis, quia movens secundum non movet, nisi in quantum movetur a primo⁷. Atqui gubernare est quoddam movere. Ergo in gubernantibus oportet quod ratio gubernandi a primo gubernante ad secundos derivetur. Et ita videmus quod ratio agendorum in civitate derivetur a principe ad inferiores administratores, et in artificialibus ratio artificialium actuum derivatur ab architecto ad inferiores artifices. — Subsumo. Atqui lex aeterna est ratio gubernationis in primo et supremo gubernante. Ergo omnes rationes gubernationis, consequenter omnes leges quae sunt in inferioribus gubernantibus, a lege aeterna derivantur.

Confirmatur. Lex aeterna est lex per essentiam, omnes autem aliae leges sunt leges per participationem. Atqui quod est tale per participationem, derivatur ab eo quod est tale per essentiam, sicut calor in aqua derivatur ab igne. Ergo.

Tripliei autem modo potest intelligi leges alias ab aeterna derivari : 1° Tamquam ab exemplari; quia omnes leges, ut sint justae, debent esse conformes legi aeternae. 2° Tamquam a causa efficiente; quia omnis potestas legislativa inferior est a Deo, quatenus Deus, instituens naturam humanam ut socialem, contulit illi potestatem gubernativam et legislativam, sine qua societas seu communitas non subsisteret, juxta illud Prov., XI, 14 : Ubi non est gubernator, populus corruit. Communitas autem cum non posset facile hanc potestatem exercere per seipsam, illam contulit paucis, vel uni, ut dixi dissert. praecedenti. Unde omnis potestas est efficienter a Deo mediate vel immediate. 3° Quatenus lex aeterna, mediante lumine rationis vel fidei, dictat et approbat quae et quando leges sint instituendae pro diversitate circumstantiarum, personarum, locorum et temporum.

[Nota pro solutione objectionum quoad legem naturalem, eam considerari posse dupliciter : 1° Materialiter sumitur ratione sui fundamenti, quod est habitudo convenientiae vel disconvenientiae extremorum inter se, quantum est ex natura rei praecise, abstrahendo ab existentia : ut quod colere Deum sit bonum et conveniens, mentiri malum et disconveniens. Hoc sensu lex naturalis non derivatur a lege aeterna; nam, etsi per impossibile Deus nihil vellet aut intelligeret, colere Deum esset secundum se bonum, mentiri vero malum; quod dicitur bonum et malum fundamentaliter. 2° Potest sumi lex naturalis formaliter pro dictamine rationis judicantis de ista honestate et turpitudine objectorum secundum se, simulque decernentis conformiter ad legem aeternam, Deum esse colendum, mendacium autem vitandum. Et hoc sensu lex naturalis derivatur a lege aeterna, quia est dictamen a Deo impressum, aeterno dictamini, ut exemplari, conforme.]

D. Thomas, q. 94.

[Petes 1° utrum detur in nobis lex naturalis.

Resp. affirmative.

Prob. 1° ex Apost., Rom., II, 14 et 15 : Gentes quae legem non habent, scilicet Mosaicam aut Evangelicam, naturaliter ea quae legis sunt faciunt. Ejusmodi legem non habentes, ipsi sibi sunt lex, qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis. Ex S. Ambrosio, lib. IX, epist. 71 : « Ea lex non scribitur, sed innascitur, nec aliqua percipitur lec tione, sed profluo quodam naturae fonte in singulis exprimitur; » ex S. Augustino, lib. II Confess., c. 4, n. 9 : « Lex tua, Domine, lex scripta in cordibus hominum, quam ne ipsa quidem delet iniquitas, » et lib. II de Sermone Domini in monte, c. 9, n. 32 : « Quis scripsit in cordibus hominum naturalem legem, nisi Deus ? »

Prob. 2° ratione¹. « Lex, inquit S. Thomas, cum sit regula et mensura, dupliciter potest esse in aliquo : uno modo, sicut in regulante et mensurante; alio modo, sicut in regulato et mensurato, quia in quantum participat aliquid de regula vel mensura, sic regulatur vel mensuratur. Unde, cum omnia quae divinae providentiae subduntur, a lege aeterna regulentur et mensurentur, manifestum est quod omnia participant aliqualiter legem aeternam, in quantum scilicet ex impressione ejus habent inclinationes in proprios actus et fines. — Inter caetera autem rationalis creatura excellentiori quodam modo divinae providentiae subjacet, in quantum et ipsa fit providentiae particeps, sibi ipsi et aliis providens. Unde et in ipsa participatur ratio aeterna, per quam habet naturalem inclinationem ad debitum actum et finem. Et talis participatio legis aeternae in rationali creatura lex naturalis dicitur. »

Confirmatur ab intimo cujusque sensu et testimonio. Nemo est enim qui in se non experiatur aliquod dictamen intimans et praecipiens bonum esse faciendum, malum esse fugiendum, Deum esse colendum, parentes esse honorandos, non esse mentiendum, non furandum, etc., in his omnibus, ut ait Apostolus, Rom., II, 15, testimonium reddente illis conscientia ipsorum. Hoc autem dictamen dicitur lex naturalis.]

Petes 2° quid sit lex naturalis.

Resp. Inter varias opiniones, verius videtur legem naturalem nihil aliud esse quam lumen naturale ut impressum et participatum a ratione seu lege aeterna²; quia sic habentur omnia quae solent tribui legi naturali. 1° Nobis innascitur, reperiturque in pueris et amentibus. 2° Est non solum ostensiva, sed etiam praeceptiva boni, quia est impressio et participatio legis aeternae, consequenter imperium superioris ad inferiorem. 3° Obligat jure divino, quia est immediate a Deo.

Petes 3° utrum lex naturalis contineat plura praecepta, vel unum tantum.

Resp. continere plura praecepta, quae tamen fundantur in hoc uno : « Bonum est faciendum, malum est fugiendum »³.

[Triplicis generis sunt praecepta naturalia, secundum quod est in homine triplex inclinationis gradus : 1° Secundum naturam communem omnibus entibus, inest ipsi inclinatio ad conservationem sui esse, juxta quam lex naturae praecipit esse dormiendum, comedendum, destructivis resistendum. 2° Secundum naturam communem omnibus animalibus, inest ipsi inclinatio ad conservationem speciei, juxta quam pertinent ad legem naturae praecepta temperantiae circa actus tendentes ad hunc finem et educationem prolium. 3° Secundum naturam rationis, quae est homini propria, inest illi inclinatio ad veritatem de Deo cognoscendam, ad immortalitatem, ad communicationem cum aliis entibus intellectualibus : et huic respondent praecepta Deum colendi, parentes honorandi, et similia religionis et justitiae.]

Distinguuntur iterum praecepta legis naturae in ea quae sunt per se omnibus nota, qualia sunt prima et universalia : « Bonum est faciendum, malum fugiendum ; quod tibi non vis fieri, alteri ne feceris, etc.; » et in ea quae sunt magis determinata et immediate deducuntur ex primis, ut sunt praecepta Decalogi; tandem in remotiora, quae mediate tantum deducuntur ex primis, ut sunt plura quae spectant contractus⁴.

[Possunt insuper distingui praecepta legis naturae per ordinem ad personas circa quas versantur; quaedam enim sunt circa Deum, quaedam circa proximum, quaedam circa nos.

Itaque lex naturae potest dici multiplex et una : multiplex, quia continet plura et diversa praecepta; una, quia omnia praecepta fundantur in uno, ut dictum est, et ad unum ultimum finem ordinantur.]

Petes 4° utrum lex natura obliget omnes homines, etiam pueros et amentes.

Resp. affirmative. Pueros tamen et amentes obligat imperfecte tantum et in actu primo, non perfecte et in actu secundo.

Ratio prima partis, quia lex naturalis est omnibus, etiam pueris et amentibus, cum natura indita, ut dictum est, ita ut quae pueri et amentes agunt contra legem naturae sit turpe et indecens, ut si blasphement, se polluant, aut quid simile agant, nec cuiquam licet eos ad haec inducere; quod est signum apertum eos sub lege naturali comprehendi et ea obligari saltem in actu primo.

Ratio secundae partis est, quia pueri et amentes non sic obligantur lege naturali, ut si eam transgrediantur, peccent et incurrant reatum poenae, sed a peccato et poena excusantur, quatenus ista lex non est illis promulgata; promulgatur enim per dictamen actuale seu discursus, cujus non sunt capaces : consequenter eos non obligat perfecte et in actu secundo.

Petes 5° utrum omnis obligatio sit effectus legis naturalis.

Resp. non omnem obligationem esse effectum proximum legis naturalis, esse tamen effectum remotum.

Ratio primae partis est, quia leges positivae, tam divinae quam humanae, per se immediate obligant, neque ullus dicet obligationem jejunandi in Quadragesima, confitendi annue, communicandi in Paschate, credendi, sperandi, etc., oriri proxime et per se ex lege naturae.

Ratio secundae partis est : Ideo lex positiva obligat, quia lex naturalis dictat et praescribit esse obtemperandum legitime praecipienti, et ideo docent theologi neminem averti a Deo ut authore supernaturali, quin avertatur ab eo ut authore naturali; quod verificari non potest, nisi quia, transgrediendo legem supernaturalem, simul transgreditur legem naturalem.

Utrum et quomodo jus naturale distinguatur a jure gentium, habes in tract. de Jure, dissert. I, art. 3.

Iterum, utrum possit dari ignorantia invincibilis juris naturae ? Affirmative resolutum et late probatum require in tract. praeced. dissert. V, art. 4.

Superest unica quaestio etiam celebris, licet forte plus in ea agatur de nomine quam de re, utrum scilicet lex naturalis admittat dispensationem. Unde

Nota. Dispensatio est duplex, proprie et improprie dicta. Dispensatio proprie dicta est relaxatio legis seu ejus obligationis in aliquo particulari, facta ab habente potestatem, manente materia legis, sic immutata, ut ejus obligatio remaneret, si non accederet authoritas dispensantis. Unde, quamvis dispensatio supponat aliquam legis interpretationem, ab ea tamen differt, quod ad interpretationem non requiratur authoritas, sed sufficit prudentia et scientia.

Dispensatio improprie dicta est quando legislator vel alter sic mutat materiam legis, ut desinat comprehendi sub lege.

Hinc dispensatio proprie spectat legislatorem seu superiorem; dispensatio autem impropria spectat dominum materiae, sive sit legislator et superior, sive non : sic Deus, concedendo spolia Aegyptiorum Israelitis, egit ut dominus, non ut legislator; sic privatus qui remittit mihi debitum centum florenorum, agit ut dominus istius debiti, non ut superior. E contra, si Deus aut Papa eximeret aliquem a lege jejunii vel sanctificationis sabbati, ageret ut superior et legislator. Et inde sequitur aliud discrimen, quod dispensatio propria directe cadat supra legem, impropria autem directe cadat supra materiam seu debitum : ita ut qui dispensatur proprie, v. g., in jejunio, non teneatur amplius lege jejunandi, sicut tenentur alii; qui vero dispensatur improprie, v. g., in redditione debiti quod remittitur, vel in ablatione alieni quod ipsi conceditur a domino, semper tenetur, sicut omnes alii, lege naturali non furandi, aut solvendi debita; quod si hic et nunc licite aut alienum auferat, aut debitum non solvat, non est quia eximitur ab istis legibus, sed quia non remanet vel alienum, vel debitum, nec consequenter legis materia. Haec si bene perpendantur, tollunt aequivocationes quibus multi decipiuntur in hac materia.

Dico : Neque Deus ipse absolute potest dispensare proprie in lege naturali, bene tamen improprie¹.

Est communior cum Authore contra Scotistas, qui cum suo duce tenent, Deum dispensare posse in praeceptis secunda tabula tantum, excepto praecepto de mendacio.

Probatur 1°. Deus non potest efficere ut ea quae prohibentur jure natura, v. g., odium Dei, perjurium, homicidium, furtum, adulterium, pollutio, sodomia, bestialitas, etc., sint licita, honesta et non rationi dissona, neque quae praecipiuntur, ut sunt officia religionis, justitiae, etc., pro loco et tempore non sint honesta et debita, manente materia legis immutata. Ergo non potest dispensare proprie in lege naturali. Patet consequentia ex notione data dispensationis proprie, quae est relaxatio obligationis legis, ejus materia manente immutata, ita ut quod prius erat prohibitum, inhonestum et illicitum, absque ejus mutatione materiae fiat per dispensationem honestum et licitum. — Prob. ant. Hi actus enumerati et similes prohibiti lege naturali sunt intrinsece et ex natura sua, independenter a voluntate Dei, turpes, mali et rationi dissoni. Actus praecepti lege naturali sunt pariter et natura sua intrinsece, independenter a voluntate Dei, honesti et debiti pro loco et tempore. Atqui Deus non potest efficere quod id quod est ex se tale, manens invariatum, non sit tale, sicut non potest efficere quod homo, manens homo, non sit animal rationale; quod igni, manente igne, non sit conveniens calor; non enim potest mutare naturas rerum. Ergo.

Probatur 2° ex concessis ab adversariis. 1° Concedunt Deum non posse dispensare in praeceptis negativis primae tabulae, neque in mendacio; quia, inquit Franc. de Victoria « ... dispensare, hoc facere posset...; quia facere posset ut quis licite Deum odio haberet, pejeraret, blasphemaret, idola coleret, quae ita sunt ex suis intrinsecis mala, ut, velit nolit Deus, semper maneant mala, quandoquidem sint talia independenter ab ejus voluntate. » Ita laudatus theologus, disp. I de Leg., q. 5, a. 1, concl. 2. — Subsumo. Atqui tota ista argumentatio nostra est pro praeceptis secundae tabulae, et aeque probat pro illis ac pro praeceptis primae tabulae; sunt enim illa, sicut ista, ita ex suis intrinsecis mala, ut, velit nolit Deus, semper maneant mala, « quandoquidem [nota] sint talia independenter ab ejus voluntate; » sunt enim prohibita quia mala, et non mala quia prohibita. Ergo.