Summa summae S. Thomae, Tomus II

DISSERTATIO IV

D. Thomas, q. 110 et 111.

In hoc articulo, quaestio est praecipue de gratia habituali et sanctificante, quae per antonomasiam appellatur gratia, per quam scilicet constituimur filii Dei et haeredes regni, ad quam reducitur gratia actualis, sicut dispositio ad formam et motus ad terminum, quaeque ideo non constituit speciem distinctam a gratia habituali.

Petes 1° utrum gratia sit donum intrinsecum.

Resp. affirmative¹. Est de fide decisum in concil. Trid., sess. VI, can. 11, contra Lutheranos et Calvinistas.

[Ibi legitur : « Si quis dixerit, homines justificari vel sola imputatione justitiae Christi, vel sola peccatorum remissione, exclusa gratia et charitate quae in cordibus eorum per Spiritum sanctum diffundatur atque illis inhaereat, aut etiam gratia qua justificamur esse tantum favorem Dei; anathema sit. »]

Et patet ex Apost., I Tim., IV, 14, dicente : Noli neglegere gratiam quae est in te. Et II Tim., I, 6 : Admoneo te, ut resuscites gratiam Dei quae est in te. Haec materia redibit dum de justificatione.

²

Petes 2º utrum gratia habitualis sit qualitas animae.

Resp. Gratia habitualis est donum habituale permanens in anima, et ideo de genere qualitatis³.

Primam partem, quam ut probabiliorem elegerat concil. Viennense, Clementina de fide, definivit Trid., sess. VI, cap. 16, dicens : « Justitia nostra dicitur, quia per eam nobis inhaerentem justificamur. »

(In praedicta Clementina, lib. I, tit. I, cap. unic., dicitur : « Quia, quantum ad effectum baptismi in parvulis, reperiuntur doctores quidam theologi opiniones contrarias habuisse, quibusdam ex ipsis dicentibus, per virtutem baptismi parvulis quidem culpam remitti, sed gratiam non conferri; aliis, e contra, asserentibus quod et culpa eisdem in baptismo remittitur, et virtutes ac informans gratia infunduntur quoad habitum, et, si non pro illo tempore, quoad usum : nos autem attendentes generalem efficaciam mortis Christi, qua per baptisma applicatur pariter omnibus baptizatis, opinionem secundam, quae dicit, tam parvulis quam adultis conferri in baptismo informantem gratiam et virtutes, tamquam probabiliorem et dictis sanctorum ac doctorum modernorum theologiae magis consonam et concordem, sacro approbante concilio, duximus eligendam. » Juxta opinionem quam approbat concilium Viennense, gratia est in anima ut forma. Atqui forma est de genere habitus, ut dicitur in expositione hujus sententiae. Ergo gratia est donum habituale. Unde a Tridentino fuit definitum quod in nobis inhaereat.)

Ratio est 2⁴. Deus non minus providet his quos diligit ad bonum supernaturale habendum, quam creaturis quas diligit ad bonum naturale habendum. Atqui creaturis naturalibus sic providet, ut non solum moveat eas ad actus naturales, sed etiam largiatur eis formas et virtutes quasdam quae sunt principia tam radicalia quam proxima actuum, ut secundum seipsas inclinentur ad hujusmodi

⁵

motus, et sic motus quibus a Deo moventur sint creaturis connaturales et faciles, secundum istud, Sap., VI, 1 : Disponit omnia suaviter. Ergo multo magis illis quos movet ad consequendum bonum supernaturale aeternum infundit aliquas formas seu qualitates supernaturales, secundum quas suaviter et prompte ab ipso moveantur ad aeternum consequendum. Ista autem formae supernaturales sunt gratia et virtutes infusae, gratia ut principium radicale operationum supernaturalium, virtutes ut principium immediatum.

Secunda pars etiam patet. Qualitas est habitus permanens difficile mobilis, disponens subjectum ut bene vel male se habeat in suo esse vel operari. Atqui gratia sanctificans est permanens, ut patet ex dictis; est difficile mobilis, quantum est ex se et suis principiis, nempe innixa influxu divino, et ex se importans inclinationem contrariam peccato, quod est ejus destructivum, licet per accidens, ratione status et subjecti, possit facile moveri; et tandem hominem de se indifferentem ad bonum et malum disponit ut bene se habeat circa divina. Ergo.

Petes 3° utrum gratia sanctificans sit participatio divinae naturae.

Resp.⁶ Gratia sanctificans est participatio divinae naturae, non moraliter tantum consistens in rectitudine voluntatis et imitatione sanctitatis et justitiae Dei in suis operibus, sed etiam physica: non hoc sensu, quod per gratiam natura divina quoad essentiam communicetur homini; sed hoc sensu quod sit donum, a natura quidem divina distinctum, sed eam analogice et imperfecte imitans ac exprimens, juxta illud expressum S. Petri, epist. II, 1, 4 : Per quem (Christum) maxima et pretiosa nobis promissa donavit, ut per haec efficiamini divinae consortes naturae. Ratio est. Per naturam divinam intelligimus id quod in Deo concipitur ut radix divinarum perfectionum et principium radicale divinarum operationum, scilicet seipsum intuitive videndi, seipsum amore beatifico diligendi, omnia extra se faciendi. Atqui gratia sanctificans hanc fontalem et primitivam Dei perfectionem physice imitatur et exprimit. Ergo. — Prob. min. Homo justus vi gratiae sanctificantis radicaliter disponitur et propendet in Deum intuitive videndum, in ipsum amore beato diligendum, et ad omnia propter ipsum facienda. Insuper est radix virtutum infusarum, quae sunt attributorum imagines et participationes. Ergo.

Petes 4° utrum gratia sanctificans distinguatur realiter a charitate.

[Durandus tenet distingui nomine tantum; Scotus, formaliter; quidam, virtualiter, ratione diversorum officiorum; Thomistae, cum Angelico et pluribus extraneis, realiter. Cum his posterioribus, probabilius.]

Resp. affirmative⁷.

Probatur 1° authoritate. Apost., Rom., V, 5, dicit : Charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis. Per Spiritum autem intelligitur gratia per quam Spiritus sanctus habitat in nobis. Trid., sess. VI, cap. 7 : « Renovatio interioris hominis fit per voluntariam susceptionem gratiae et donorum. » Augustinus, de Dono perseverantiae, c. 16, n. 41 : « Gratia praevenit charitatem. » Ergo.

Probatur 2° ratione⁸. Charitas supponit gratiam. Ergo. — Prob. ant. Virtus supponit naturam sibi proportionatam. Unde, sicut virtus humana supponit naturam humanam, quam disponit in ordine ad finem naturalem consequendum, ita virtus supernaturalis supponit naturam elevatam ad esse supernaturale, quam disponit congruenter in ordine ad finem supernaturalem consequendum. — Subsumo. Atqui charitas est virtus supernaturalis, et esse supernaturale communicatur per gratiam, ut dictum est. — Confirmatur. Gratia est participatio divinae naturae; charitas, participatio divinae voluntatis. Atqui ista participationes sunt distinctae. Ergo.

Pro solutione objectionum, nota eosdem effectus non raro tribui in Scriptura gratiae et charitati, non quod sint unus habitus, sed quia sunt inter se connexae et ex natura sua inseparabiles, et utraque suo modo concurrit ad justificationem.

Petes 5° in quo subjaceatur gratia.

Resp. subjectari in ipsa essentia animae, et non in aliqua ejus potentia; quia perfectio potentiae est virtus activa, gratia autem non est virtus activa, sed aliquid prius virtute, ut diximus. Ergo.

Confirmatur. Per gratiam regeneramur in filios Dei. Atqui generatio prius terminatur ad essentiam quam ad potentias. Ergo.

Gratia ut sic theologice sumpta, prout de ea hic agimus, est « donum supernaturale gratis a Deo concessum creaturae rationali intuitu meritorum Christi, in ordinem ad salutem aeternam. »

[Dicitur « donum, » quod tenet locum generis. Dicitur « supernaturale, » ut distinguatur a donis naturalibus, quae nonnisi lato sensu gratiae dicuntur. Non tamen per hoc excluditur certa dispositio rerum naturalium ex singulari providentia in ordine ad salutem; haec namque est supernaturalis ex parte finis et principii. Dicitur « gratis concessum, » id est, nullo modo debitum, alioquin non foret gratia, ut dicit Apostolus, Rom., XI, 6. Dicitur « creatura rationali a Deo concessum intuitu meritorum Christi¹

in ordine ad salutem. » Per primas particulas, designatur subjectum seu causa materialis gratiae; per sequentes, causa efficiens; per subsequentes, causa meritoria; per ultimas, causa finalis.]

Gratia sic sumpta dividitur 1° in externam et internam. Externa est quae hominem intrinsece non afficit, sed extrinsece tantum, ut sunt lex divina, praedicatio Evangelii, miracula, exempla Christi et sanctorum, occasiones bene agendi providentia supernaturali praeparatae, occasiones peccandi ab eadem providentia remotae: uno verbo, omnis effectus providentiae supernaturalis ad salutem nostram ordinatus. Gratia interna est quae hominem intrinsece afficit, sive inhaerendo, ut gratia habitualis et virtutes infusae, sive interius movendo, ut sunt gratiae actuales intellectus et voluntatis.

2° Gratia interna dividitur in gratiam gratis datam et gratiam gratum facientem. Gratia gratis data est quae per se primo ordinatur ad salutem aliorum, gratia gratum faciens est quae per se primo ordinatur ad salutem recipientis.

[3° Gratia gratum faciens dividitur in habitualem, quae formaliter sanctificat et residet in essentia animae, et actualem, quae concurrit efficienter ad justificationem. 4° Gratia actualis dividitur in operantem et cooperantem. Hanc divisionem fundatam in Scripturis, conciliis et Patribus sic explicat S. Thomas hic, q. 111, a. 2, c : « Operatio alicujus effectus non attribuitur mobili, sed moventi. In illo ergo effectu in quo mens nostra est mota et non movens, solus autem Deus movens, operatio Deo attribuitur, et secundum hoc dicitur gratia operans. In illo autem effectu in quo mens nostra movet et movetur, operatio non solum attribuitur Deo, sed etiam animae, et secundum hoc dicitur gratia cooperans. » Pergit Angelicus applicando hanc distinctionem actibus internis et externis hominis : « Est autem in nobis duplex actus. Primus quidem interior voluntatis. Et quantum ad istum actum, voluntas se habet ut mota, Deus autem ut movens, et praesertim cum voluntas incipit bonum velle, quae prius male volebat. Et ideo, secundum quod Deus movet humanam mentem ad hunc actum, dicitur gratia operans » Alius autem actus est exterior, qui cum a voluntate elicitur, consequens est quod ad hunc actum operatio attribuatur voluntati. Et quia etiam ad hunc actum Deus nos adjuvat, et interius confirmando voluntatem ut ad actum perveniat, et exterius facultatem operandi praebendo, respectu hujusmodi actus, dicitur gratia cooperans. » Et hoc docet ex Augustino dicente et ex Scriptura probante, lib. de Gratia et libero arbit., cap. 17, n. 33 : « Ipse [Deus] ut velimus sine nobis operatur, qui volentibus cooperatur perficiens. Propter quod ait Apostolus, Philipp., I, 6 : Certus sum quoniam qui operatur in vobis opus bonum, perficiet usque in diem Christi Jesu. Ut ergo velimus, sine nobis operatur; cum autem volumus, et sic volumus ut faciamus, nobiscum cooperatur. »

Notandum tamen, certum esse quod voluntas ad illum primum actum non se habeat mere passive; est enim vitalis volitio boni, consequenter actus elicitus a voluntate. Nec sequitur, voluntatem in hac prima volitione non esse liberam; ad hoc enim ut voluntas libere agat, non est necesse quod ex praecedenti actu se moveat, sed sufficit quod objectum proponatur sub indifferentia judicii; tunc enim intervenit virtualis deliberatio. Confer quae de hoc dicta sunt in tract. de Angelis et in tract. de Actib. hum.

5° Dividitur gratia, ex eodem S. Thoma, in praevenientem et subsequentem, per ordinem ad effectus priores et posteriores. Dicit enim hic, q. 111, a. 3, c : « Sicut gratia dividitur in operantem et cooperantem, secundum diversos effectus, ita etiam in praevenientem et subsequentem, qualitercumque gratia accipiatur. Sunt autem quinque effectus gratiae in nobis: quorum primus est, ut anima sanetur; secundus est, ut bonum velit; tertius est, ut bonum quod vult efficaciter operetur; quartus est, ut in bono perseve-ret; quintus est, ut ad gloriam perveniat. Et ideo gratia, secundum quod causat in nobis effectum, vocatur praeveniens respectu secundi effectus, et prout causat in nobis secundum, vocatur subsequens respectu primi effectus. Et sicut unus effectus est posterior uni effectu et prior alio, ita gratia potest dici praeveniens et subsequens, secundum eumdem effectum, respectu diversorum. Et hoc est quod Augustinus dicit in lib. de Natura et Gratia, c. 31, n. 35 : « Praevenit ut sanemur, subsequitur ut sani vegetemur; praevenit ut vocemur, subsequitur ut glorificemur. »]

6° Gratia dividitur in sufficientem et efficacem. Sufficiens ad aliquid dicitur dupliciter: 1° simpliciter et ex omni parte; 2° secundum quid, id est, in aliquo genere tantum, non autem ex omni parte. Sic sanatio sufficit ad vitam simpliciter, non autem ex omni parte, ut sit perfecta sanitas; nam deficit in alio genere, ut fusius explicabitur infra. Per gratiam sufficientem hic non intelligimus eam qua simpliciter et ex omni parte sufficit, sed eam qua in suo genere, hoc est, in ratione potentiae agendi, sufficit. Per gratiam autem efficacem intelligimus eam quae hanc potentiam applicat ad actum. Huic notioni conveniunt variae definitiones quae de utraque circumferuntur. Gratia sufficiens est quae confert facultatem bene agendi, efficax quae praebet bonum usum hujus facultatis. Item, gratia sufficiens est quae dat bonum posse, si velimus; efficax quae facit ut velimus. Item, gratia sufficiens est gratia possibilitatis, efficax gratia actionis. Et tandem, juxta Augustinum, gratia sufficiens est auxilium sine quo non, gratia efficax auxilium quo. Omnes coincidunt. Haec est celeberrima gratiae divisio, circa quam moventur gravissima difficultates, quas in sequentibus articulis elucidare conabimur.

[Petes 1° quid et quotuplex sit gratia gratis data.

Resp. Gratia gratis data ea est qua per se primo ordinatur ad salutem aliorum. Definitur « donum Dei gratis collatum ad procurandam aliorum salutem, » secundum quod dicit Apostolus, I Cor., XII, 7 : Datur unicuique manifestatio Spiritus ad utilitatem, scilicet aliorum.

Dixi « per se primo, » quia secundario potest conducere ad salutem recipientis, si ex charitate Dei et proximi ea utatur, sicut gratia gratum faciens potest secundario conducere ad salutem aliorum, per exempla virtutum.

Gratiae gratis datae novem species numerantur ab Apostolo, loco citato, scilicet : sermo sapientiae, sermo scientiae, fides, gratia sanitatum, operatio virtutum, prophetiae donum, discretio spirituum, genera linguarum, interpretatio sermonum.

Petes 2° utrum conveniens sit haec divisio.

Resp. affirmative. Et hoc probat S. Thomas¹ sequenti ratione, quae etiam quid unaquaeque harum gratiarum sit satis manifestat. Ad aedificationem corporis Ecclesiae et ad aliorum salutem, tria requiruntur: 1° quod homo sit sortitus plenitudinem cognitionis divinorum, et possit alios instruere; 2° quod possit confirmare et probare quae dicit, ut ejus doctrina sit efficax; 3° ut ea quae concipit possit auditoribus convenienter proferre. Haec autem omnia in enumeratis gratiis inveniuntur. Ergo. — Prob. min. Quantum ad primum, tria sunt necessaria, sicut etiam patet in magisterio humano. Ut quis alium in scientia aliqua instruat, oportet: 1° ut principia illius scientiae sint ei certissima, et quantum ad hoc ponitur fides; 2° ut doctor recte se habeat circa principales conclusiones scientiae, et sic ponitur sermo sapientiae, cujus est ex altioribus principiis concludere; 3° quod abundet exemplis et cognitione effectuum naturalium, ut invisibilia Dei, per ea quae facta sunt intellecta, conspiciantur, ut dicitur Rom., I, 20, et ad hoc ponitur sermo scientiae; nam scientia est cognitio rerum humanarum et naturalium. Quantum ad secundum, ad confirmandas res fidei, quae rationem excedunt, adhiberi debent quae sunt divinae virtutis propria, et hoc dupliciter: 1° faciendo quae sola virtus Dei potest efficere in operibus miraculosis, sive particularibus, ad salutem corporum, et ponitur gratia sanitatum, sive generalibus, operandо super totius naturae ordinem, et ponitur operatio virtutum; 2° cognoscendo et revelando quae solus Deus cognoscere potest: ad quod, si sint futura contingentia, ponitur prophetia; si sint occulta cordium, ponitur discretio spirituum. Quantum ad tertium, duo requiruntur: 1° ut qui docet, bene calleat linguam eorum quos instruit, et ad hoc ponuntur genera linguarum; 2° ut sensum verbi Dei, quod est quandoque occultum, explicet, et ponitur interpretatio sermonum. Ergo.

Pro solutione objectionum, adverte sequentia: 1° Fides hic non sumitur simpliciter pro fide theologica, sed pro speciali intelligentia et eminenti certitudine quae mentem interius firmat circa principia fidei, et quae exterius in verbis se manifestans, ea reddit efficacia ad alios instruendos et confirmandos in fide. 2° Sapientia et scientia sunt dona Spiritus sancti, et pertinent ad gratiam gratum facientem, prout reddunt hominem aptum ut ad propriam utilitatem moveatur a Spiritu sancto circa veritates fidei; prout vero important habilitatem ad exponenda et evolvenda mysteria fidei ad aliorum utilitatem, quae facultas non cedit in proprium commodum nec est in omnibus justis, pertinet ad gratiam gratis datam. 3° Gratia sanitatium et operatio virtutum sunt quidem inter se affines, sed differunt: tum quia saepe separantur; tum quia in prima praecipue elucet Dei benignitas erga miseriam hominum, in secunda vero magis apparet omnipotentia Dei toti naturae imperans: tum quia prima allicit ad fidem per modum beneficii, secunda per modum prodigii quod virtutem Dei revelantis ostentat. 4° Character sacerdotalis, jurisdictio in foro interno et specialis assistentia Spiritus sancti Ecclesiae concessa, non sunt gratiae gratis datae, sed pertinent ad operationem et ministrationem, quas Apostolus distinguit a gratiis gratis datis, dicens I Cor., XII, 4-6 :

Divisiones vero gratiarum sunt, idem autem Spiritus. Et divisiones ministrationum sunt, idem autem Dominus. Et divisiones operationum sunt, idem vero Deus, qui operatur omnia in omnibus. Haec autem distinguuntur, quatenus gratia gratis data solum importat actum manifestativum fidei; ministratio vero seu ministerium dicit authoritatem exercendi aliquem actum in ordine ad alios, ut episcopatus et quaecumque praelatio; operatio autem est executio ministerii.

Petes 3° quae gratiarum sit excellentior: an gratis data, an gratum faciens?

Resp. gratiam gratum facientem esse excellentiorem, Apostolo, loco citato, post enumeratas gratias gratis datas, dicente, 31 : Adhuc excellentiorem viam vobis demonstro. Etenim gratia gratum faciens hominem Deo immediate conjungit, dum gratia gratis data facit tantum ut alii disponantur ad conjunctionem cum Deo; unde, quamvis haec posterior ordinarie justis concedatur, in peccatoribus tamen et pravis hominibus esse potest, si ita expedire Deo videatur. Porro conjunctione cum Deo, quae immediate per gratiam gratum facientem efficitur, nihil est praestantius.]

[Exponenda sunt primo varia systemata circa gratiam sufficientem et efficacem.

1° Jansenius distinctionem inter statum innocentiae et statum naturae lapsae in eo sitam esse finxit, ut in priori non fuerint nisi gratiae sufficientes, pendentes ab Adami voluntate, in posteriori autem non sint nisi gratiae efficaces absolute hominis voluntati dominantes. Ex quo principio non agnoscit aliam causam necessitatis gratiae inhaerentis in praesenti statu, nisi infirmitatem naturae corruptae et vulneratae per peccatum. Haec gratia nihil aliud est quam delectatio spiritualis, seu motus indeliberatus quo delectatio coelestis nos impellit ad bonum, sicut cupiditas est motus indeliberatus terrenae delectationis quo ad malum impellimur: unde, secundum quod una vel altera delectatio est superior, fit victor, et nos necessario rapit vel ad bonum vel ad malum. Non negat quidem Jansenius, in statu naturae lapsae dari homini parvas gratias quae eum utcunque movent ad bonum; sed, cum in ejus systemate vis gratiae sit relativa ad cupiditatem, haec gratiae, quibus homo resistit, nec sunt nec possunt esse sufficientes, quia non conferunt veram et expeditam potestatem ad superandam cupiditatem contrariam. Consequenter non agnoscit Jansenius, in praesenti statu, aliam gratiam sufficientem praeter efficacem, qua dando agere, dat simul posse; quin imo dat posse, quia dat agere. Vide supra, de Actib. hum., dissert. II, a. 1, quid libertas authori huic videatur esse, secundum suam doctrinam.

2° Schola Thomistica, post suum Doctorem, sequentia profitetur: 1° Duplex gratia, sufficiens scilicet et efficax, necessaria est in omni statu. Prior est minus perfecta et minus valida, quae dat tantum posse, reddendo hominem aptum actui supernaturali; posterior est potentior et validior, quia confert actionem. Potentia enim agendi et actio sunt duo entia distincta in ordine tam supernaturali quam naturali; homo autem est causa secunda subordinata primae, in agendo ex se indifferens et indeterminata ad agendum vel non agendum, et ex se incapax, praesertim viribus ejus peccato debilitatis, efficiendi ullum actum supernaturalem et meritorium salutis.—2° Gratia sufficiens omnibus datur, id est salus cuique offertur; gratia efficax aliquibus tantum confertur, nimirum ex duplici voluntate quae est in Deo relative ad hominum salutem, antecedente scilicet et consequente, de quibus fusè actum est in tract. de Deo, dissert. VII, de voluntate Dei, art. 3 et 4.-3° Utraque gratia est absolute gratuita; utraque enim voluntas Dei circa salutem hominum est merus effectus ejus infinitae misericordiae, prorsus independens ab eorum meritis.—4° Gratia efficax talis est ex se et ab intrinseco, hoc est, ex omnipotentissima Dei voluntate, et non fit efficax ex consensu liberi arbitrii, qui est semper effectus et nunquam causa hujus efficaciae; ita ut semper sit verum dicere a priori, Deo hominem consentire, quia gratia est efficax, nunquam vero ideo gratiam esse efficacem, quia homo consentit; alioquin Deus non esset causa prima et immediata hujus consensus, et consequenter salutis.—5° Ex hac efficacia nullum infertur libertati praejudicium. Cum enim Dei omnipotentia se extendat ad omnia entia et ad omnes differentias ac modos entis, motio quae ex illa profluit confert, non solum actionis substantiam, sed etiam modum quo fieri debet conformiter ad naturam causae secundae; ita ut, si causa sit necessaria, moveat ut necessario agatur, si causa sit libera, moveat ut agatur libere, et sublata dumtaxat indifferentia passiva, integram relinquit indifferentiam activam, hoc est veram et completam potentiam, iisdem stantibus circumstantiis, non agendi, illi resistendi, oppositum faciendi, non secus ac si sola voluntas se determinaret. Require quae abunde dicta sunt circa hanc gravissimam materiam in tract. de Deo, dissert. VIII.

3° Multum a doctrina Thomistica discrepat systema Congruistarum. Ludovicus Molina, celebris Societatis Jesu theologus, et a quo dicuntur Molinistae ejus sequaces, docuit non dari gratias nisi sufficientes ex se, eas autem fieri efficaces ex consensu voluntatis humanae, Deumque saepe conferre iis qui resistunt gratias fortiores et abundantiores quam iis qui reipsa convertuntur, praedestinasse autem ad regnum quos per scientiam mediam praesivit ex innata libertate gratiae omnibus oblata consensuros et in ea perseveraturos. Haec scientia media fuit explosa in tract. de Deo, dissert. VI, art. 6. Cum doctrina Molinae multis nova appareret et displiceret, eam impugnarunt, inter alios, insignes ejusdem Societatis theologi, quorum praecipui fuerunt Bellarminus, lib. I de Gratia et libero arbit., c. 12, Henriquez, in duplici censura data annis 1594 et 1597, et Mariana, de Regimine Societ., c. 4, et parum abfuit ut censorio sanctae Sedis judicio conficeretur, postquam solemniter trutinata fuit in congregationibus de Auxiliis, ut narratum est in dissert. supradicta, § 6. Societas ergo hujus authoris systema temperavit, et suis alumnis praescripsit ut gratiae congruae systema a P. Suarez traditum tenerent.

Porro, in theoria Congruistarum gratia est duplex: Prior est incongrua, sic dicta quia non est satis accommodata indoli, inclinationibus, loco, tempori, aliisque conditionibus et circumstantiis in quibus versatur is qui eam recipit, ut ab eo consensum obtineat, et ideo non est nisi sufficiens. Posterior est congrua, quia ita est accommodata conditionibus et circumstantiis in quibus constituitur is cui datur, ut ab eo consensum obtineat; unde semper est efficax, alias non esset congrua. Hanc ergo infallibilem efficaciam non habet ex se, ut volunt Thomistae, sed, secundum aliquos ejus assertores, ex sua congruitate, juxta alios ex ipsa praescientia divina (quod reducitur ad scientiam mediam), aut ex utraque simul. Hujusmodi gratia, quantum ad esse physicum, nihil amplius habet, ex parte Dei, quam gratia incongrua; habet autem aliquid amplius quantum ad esse morale, quatenus scilicet Deus, ex speciali benevolentia, eam alicui confert in iis circumstantiis in quibus certo praevidit ipsum consensurum esse, cum posset eam aliter conferre. Unde affirmant Congruistae, talem gratiam majus esse beneficium quam gratia incongrua, et ab ea distingui, non solum quantum ad actum secundum et ex parte creatura consentientis, sed etiam quantum ad actum primum et ex parte Dei.

4° Theologi qui dicuntur Augustiniani, quantum ad statum naturae integrae consentiunt puris Molinistis, Thomistis vero quantum ad statum naturae lapsae, excepto quod necessitatem gratiae per se efficacis repetant ex sola infirmitate naturae, dum Thomistae eam insuper repetant ex dependentia causa secundae a prima, et ex ejus indifferentia.

5° Omnes theologi qui systema vel Molinae, vel Congruistarum, seu scientiam mediam, non admittunt, stant pro systemate gratiae per se efficacis quoad substantiam, dissentiunt autem inter se dumtaxat quoad modum explicandi hanc efficaciam. Quidam enim eam explicant per sympathiam, quidam per motiones morales, quidam per delectationem, quidam per actus indeliberatos, quidam per solum divinum decretum, quidam per multiplicationem auxiliorum, quidam tandem per praemotionem physicam, qua in schola nostra admittitur.

6° Est aliud singulare systema olim propugnatum ab Alphonso Le Moine, et postea ab Honorato Tournely suscitatum, de gratia sufficienti sensu moliniano ad facilia opera, praesertim ad orationem : quasi vero oratio christiana, omnibus suis conditionibus stipata, qualis debet esse ut fiat impetratoria, non sit opus difficile et praestantissimum salutis, possitque subtrahi dignationi gratiae.

Hoc ergo systema revocari debet ad Molinismum, iisdemque argumentis impugnatur.

His itaque praemissis,

Dico : Praeter gratiam efficacem, datur in statu naturae lapsae gratia sufficiens. Est contra Jansenium, nec videtur salva fide posse negari.

Probatur. Gratia sufficiens est quae dat posse facere bonum salutare, etiam in iis qui illud non faciunt, seu quae dat facultatem saneti operis, sed effectu carentem culpa voluntatis creata. Atqui datur hujusmodi gratia in statu naturae lapsae. Ergo. — Major est notio gratiae sufficientis, prout eam intelligimus. — Prob. min. 1° De fide est mandata Dei esse possibilia justis, qui tamen illa non implent, ut definitum est a concil. Trid., sess. VI, cap. 11 et can. 18^1, et a summis Pontificibus in condemnatione primae propositionis Jansenii. Ergo datur eis gratia qua possibilia fiant; non enim eis sunt possibilia viribus naturae, praesertim cum inter ea sint supernaturalia : et haec gratia non est efficax, quia, ut suppono, ea non implent. Ergo sufficiens.

¹

Prob. 2° eadem min. ex SS. Augustino et Thoma.

Augustinus lib. de Natura et Gratia, c. 43, n. 50, docet Deum non praecipere impossibilia^1. Ergo supponit dari gratiam qua possibilia fiant, etiam in iis qui ea non servant. Ergo gratiam sufficientem. S. Thomas, I^a II^ae, q. 106, a. 2, ad 2 : « Nova lex, inquit, quantum est de se, sufficiens auxilium dat ad non peccandum. » Alia ex S. Doctore referam art. sequenti.

His adde hanc secundam Jansenii propositionem damnatam : « Interiori gratiae, in statu naturae lapsae, nunquam resistitur. » Ergo datur gratia interior cui resistitur, quaeque ideo non est efficax, sed sufficiens tantum.

Soluuntur objectiones.

Objiciunt 1° Janseniani plures textus Augustini, quibus requirit gratiam efficacem, ut homo possit velle et facere bonum.

Resp. Augustinum intelligendum esse de potentia consequente et conjuncta cum actu, non de potentia antecedente et merae possibilitatis.

Inst. Augustinus, de Corrept. et Grat., cap. 10, 11 et 12, n. 26-39, in hoc statuit discrimen inter gratiam status innocentiae et gratiam status naturae lapsae, quod gratia sufficiens esset propria statui innocentiae, gratia vero efficax sit propria statui naturae lapsae. Ergo, juxta Augustinum, nulla datur gratia sufficiens tantum in statu naturae lapsa.

Resp. Nego ant. Equidem docet Augustinus, Adamo datam fuisse tantum gratiam sufficientem ad perseverandum, et nunc dari praedestinatis efficacem; at non dicit hanc esse propriam huic statui, et illam propriam statui innocentiae. In hoc autem inter utriusque status gratiam ponit discrimen, quod homo in hoc statu ad perseverandum actu indigeat, non solum gratia secundum commu-

²

nem cursum movente et applicante, sed gratia speciali sanante et roborante ejus infirmitatem ; Adam vero, cujus natura erat sana et robusta, indiguerit tantum gratia secundum communem cursum applicante et movente, non altera speciali praeter communem cursum sanante et roborante. Vide quae de ista difficultate plus quam satis dixi dissert. II hujus tract., a. 4.

Obj. 2° : Juxta Thomistas, omnis gratia interior, etiam illa quam vocant sufficientem, habet effectum. Ergo omnis gratia interior est efficax, et nulla mere sufficiens.

Resp. Dist. ant. Omnis gratia habet effectum imperfectum et minus principalem, conc.; perfectum et principalem ad quem datur, nego. Unde dist. conseq. Ergo omnis gratia est efficax secundum quid et cum addito minuente, conc.; simpliciter et absolute, nego. Explicatur.

Equidem docent Thomistae, nullam esse gratiam actualem intrinsece receptam, etiam illam quam vocant sufficientem, qua non habeat aliquem effectum, quia impossibile est quod Deus moveat meam voluntatem et mea voluntas non moveatur; actio enim moventis in moto est motus. Verum, quia effectus quem producit gratia quae remanet sufficiens, non est principalis quem intendit et ad quem datur (etenim, et ex voluntate Dei illam dantis, et ex propria natura, tendit ad ulteriorem et perfectiorem effectum, puta vel conversionem, vel actum meritorium, quem non obtinet, si quidem ad eum disponat et potentiam conferat), ideo non potest dici simpliciter et absolute efficax; sed, e contra, dicendo sub restrictione quod sit efficax quantum ad aliquem et minus principalem effectum, scilicet potentiam plus vel minus proximam agendi, debet dici simpliciter et absolute inefficax, eo quod non obtineat principalem effectum ad quem ordinatur et disponit et pro quo confert potentiam : quia, juxta philosophos, denominatio simplex et absoluta alicujus rei, petitur ab eo quod est in ea perfectius et principalior.

Dico : Admittenda est gratia sufficiens sensu Thomistico, non alio.

Probatur. Gratia sufficiens, sensu Thomistico, est quae confert homini facultatem bene agendi, ultra quam, ut bene agat, aut bene utatur hac facultate, requiritur altera validior, scilicet efficax. Atqui admittenda est gratia hoc sensu sufficiens. Ergo. — Minor, quoad primam partem, nempe admittendam esse gratiam quae det posse facere bonum etiam iis qui non faciunt, probata manet ex articulo praecedenti. — Prob. secunda pars. Actio bona est quid distinctum a potentia bene agendi, quid nobilius et perfectius ipsa et quod praecipuum est in negotio salutis. Atqui Deus est prima et immediata causa salutis et omnis actus salutaris. Ergo, sicut per gratiam sufficientem constituitur prima et immediata causa potentiae bene agendi, ita per gratiam efficacem a sufficienti distinctam constitui debet prima et immediata causa actus salutaris.

Confirmatur. Non potest admitti gratia sufficiens sensu Molinae vel Congruistarum. Ergo admittenda est sensu Thomistarum. — Prob. ant. Juxta Molinam, bonus usus gratiae sufficientis, seu consensus quem illi praebet homo, non est a Deo tamquam a causa prima dante illum, sed eum Deus expectat a voluntate creata, et ad summum est a Deo ut concausa per concursum simultaneum; quod admitti non potest. Idem dicendum de gratia congrua; haec enim, facientibus ipsis Congruistis, nihil plus habet in ratione entis physici et auxilii, quam gratia Molinae. Ergo. Haec pauca nunc ; quaecumque enim probant necessitatem gratiae per se efficacis, de qua infra, probant hanc conclusionem.

Obj. 1° : Ista gratia non est sufficiens, praeter quam alia requiritur. Atqui, praeter gratiam sensu Thomistico sufficientem, alia requiritur. Ergo. — Patet maj.; quia sufficiens est praeter quod nihil requiritur.

Resp. Dist. maj. Ista gratia non est sufficiens ex omni parte et in omni genere, praeter quam alia requiritur, conc. maj.; non est sufficiens in suo genere, nego maj. Ad cujus sensum dist. min. Atqui, praeter gratiam thomistice sufficientem, requiritur altera in diverso genere, conc. min.; in eodem genere, nego min. Unde ad probat. maj. similiter dist. Illud est sufficiens, praeter quod nihil aliud requiritur in quovis alio genere, subdistinguo. Et hoc solum dicitur sufficiens, nego; et insuper dicitur sufficiens id praeter quod nihil aliud requiritur in suo genere, licet aliud requiratur in diverso genere, conc.

Dicimus itaque, gratiam quae sic dat homini facultatem bene agendi, ut si non agat, non ideo sit quia non potest, sed quia non vult : dicimus, inquam, talem gratiam proprio et naturali sensu atque juxta communem loquendi modum esse et vocari sufficientem, quamvis ad actu agendum requiratur altera efficax. Equidem non est sufficiens in omni genere et ordine, cum requiratur alia alterius generis et ordinis; sed est sufficiens in suo genere et ordine. Et dicimus quod sic loqui, sit loqui in sensu proprio et prout communiter loquimur. Enimvero quotidie dicimus, ignem esse sufficientem ad comburendum, licet ultra debeat applicari subjecto combustibili ; panem esse sufficientem ad nutriendum, quamvis praeterea debeat masticari, deglutiri et concoqui; intellectum esse sufficientem ad intelligendum, licet nunquam intelligat, nisi ulterius adhibeantur species intelligibiles et admoveatur objecto per ulteriorem motionem; passionem Christi esse sufficientem ad nos salvandos, etiamsi nunquam nos salvet, si aliunde nobis ejus merita non applicentur, et sexcenta alia : sic, inquam, loquimur sermone communi. Sic loquitur S. Thomas, eadem exempla proferens hic I^a, q. 109, a. 1, c, et III^a p., q. 61, a. 1, ad 3.

Sicut ergo, cum dicimus ignem esse sufficientem ad comburendum, intellectum ad intelligendum, panem ad nutriendum, passionem Christi ad nos salvandos, istae phrases non significant, in sensu proprio et communi loquendi modo, ad comburendum, intelligendum, nutriendum, nos salvandos, de facto nihil aliud requiri in quovis alio genere, praeter vel ignem, vel intellectum, vel panem, vel passionem Christi; sed tantum quod, quantum ad virtutem comburendi, intelligendi, nutriendi, nos salvandi, non alia requiratur virtus quam vel ignis, vel intellectus, vel panis, vel passionis Christi : ita, cum dicimus, gratiam esse sufficientem ad bene agendum, ista phrasis, in sensu proprio et secundum communem modum loquendi, non significat, ad actu agendum, nihil aliud requiri in quovis alio genere; sed tantum quod sine quavis alia virtute ejusdem ordinis conferat nobis sufficientem facultatem bene agendi, si velimus. Quapropter imperite nobis objicitur quod abutamur terminis, quodque doceamus gratiam sufficientem quae non sufficit.

Inst. : Omissa quaestione de nomine, et dato gratiam thomistice sufficientem posse sano sensu dici sufficientem, quatenus dat sufficienter posse : saltem est revera insufficiens ad actu operandum, seu actu observandum mandatum. Atqui ad hoc debet esse sufficiens, quia Deus non praecipit nobis ut possimus observare mandata, sed ut de facto observemus. Ergo. — Prob. maj. Illa gratia est insufficiens ad observandum actu mandatum, cui ad actualem observationem deest aliquid quod non est in nostra potestate. Atqui gratia efficax quam Thomistae requirunt ad actualem observantiam, deest, et non est in nostra potestate. Ergo. Ita Honoratus Tournely, quaest. VII de Gratia, a. 4, concl. 3.

Resp. Nego maj. Ad prob., dist. min. Gratia efficax non est in nostra potestate, ut effectus qui illi subsit, conc.; ut causa qua illi praesto sit, nego. Deus enim, quantum est ex se, paratus est omnibus qui habent gratiam sufficientem dare efficacem, nec eam ulli denegat, nisi propter culpam quae saltem ordine et natura praecedit subtractionem gratiae efficacis. Hanc difficultatem latius deductam habes in tract. de Deo, dissert. IX, a. 4, § 3. Vide.

Obj. 2°: Gratia thomistice sufficiens est prorsus inutilis.

Ergo non est admittenda. — Prob. ant. Illa gratia est inutilis, qua nemo unquam utitur. Atqui gratia thomistice sufficienti nemo unquam utitur. Ergo.

Resp. cum nostro Goudin, dist. ant. Gratia thomistice sufficiens est inutilis ex se, nego; per accidens, defectu hominis, conc. Dat enim ex se verum posse, quod utile est; quod si homo eo non utatur, hominis, non gratiae, culpa est. Deus autem, sicut in natura, sic in gratia multa praestat ex se utilia, quae nostro defectu carent effectu.

Ad id quod additur, gratia thomistice sufficienti neminem unquam uti, dist. Nemo utitur gratia thomistice sufficienti, reduplicative ut mere sufficienti, conc.; specificative ut dat facultatem boni, nego. Gratia sufficiens potest dupliciter considerari, quod, ut observat laudatus Goudin, plerique non satis advertunt: 1° ut est mere sufficiens, sub qua ratione connotat permissionem Dei ut homo ei desit illique resistat ; et hoc sensu verum est, neminem illa gratia bene uti. 2° Spectari potest quoad propriam entitatem et proprium praecise effectum, qui est dare posse bonum, et hoc sensu falsum est, neminem ea bene uti ; nam plerique illa sic considerata bene utuntur et bene agunt, licet hoc ipsum, quod bene ea utantur, sit effectus gratiae efficacis. Sicut ergo virtus fructificandi in plantis non est frustra, licet in plerisque, propter defectus accidentales, remaneat sine effectu, quia in aliis fructum fert; ita, a pari, in nostro casu.

Dico : Auxilium sufficiens non consistit in aliquo uno determinato indivisibili, sed in pluribus concurrentibus ad actus nostros, unoquoque in suo genere et inadaequate.

Probatur. Nomine auxilii sufficientis intelligimus id omne quod Deus nobis concedit, ut possimus facere opus salutare, ita ut, non defectu auxilii, sed hominis se divino auxilio subtrahentis, bonum omittatur aut malum fiat. Atqui Deus nos multiplici modo adjuvat ad bonum, modo exterius per legem, per praedicationes, exhortationes, exempla, miracula, flagella, beneficia, etc.; modo interius, per mentis illustrationes, voluntatis motiones et habitus infusos virtutum. Ergo.

Confirmatur. Auxilium sufficiens est, cui homo resistit. Atqui Scriptura exhibet plura genera gratiarum quibus homo resistit, qualia sunt quae modo recensebam. Ergo.

Hinc colliges, varias esse divisiones auxilii sufficientis.

1° Dividitur in externum et internum. Ad externum pertinent quae jam dixi : lex, praedicatio, exhortatio, exempla, miracula, adversitates, beneficia, imo certa rerum creatarum dispositio per specialem providentiam directa et imperata in ordine ad salutem. Internum est quod Deus intra hominem operatur, ad ipsum promovendum in bonum et avocandum a malo. Est duplex : unum transiens, ut sunt illustrationes mentis et motiones voluntatis ; alterum permanens, ut sunt habitus infusi.

2° Dividitur auxilium sufficiens in morale et physicum. Ad morale pertinent auxilia externa, quibus Deus, vel ostensione boni, vel comminatione mali, ad bonum nos movet. Ad illum etiam pertinent illustrationes mentis, quae quamvis respective ad mentem sint physica, respective tamen ad voluntatem sunt morales, quatenus eam tantum movent objective, propositione boni vel mali. Physicum est quo Deus, ut causa efficiens, hominem movet, operando in voluntate et eam immutando.

3° Dividitur in proximum et remotum. Proximum est quo quis sic dicitur posse bonum opus facere, ut sunt, v. g., habitus infusi respective ad suos actus. Remotum est quo quis non est quidem proxime potens ad actum, sed tamen potest facere aliquid facilius, quod si faciat, perveniet ad actum : v. g., peccator non est proxime potens ad superandas graves tentationes, sed potest per gratiam orare, quod si faciat, fiet proxime potens ad vincendas tentationes. Hanc differentiam indicat Trid., sess. VI, cap. 11, ex Augustino, dum dicit : « Deus impossibilia non jubet, sed jubendo monet, et facere quod possis : » ecce auxilium proxime sufficiens, « et petere quod non possis : » ecce remote sufficiens. Haec distinctio est apprime utilis ad solvendas plures difficultates.

Unde repetenda sit ejus efficacia, et an sit per se efficax ?

Gratiam efficacem intelligimus hic eam quae reipsa habet effectum et cui non resistitur, ita ut, quanta vi polleat, si non sortiatur effectum, non sit efficax; quia sumitur hic gratia efficax prout distinguitur a sufficiente. Sufficiens dicitur qua dat posse, efficax quae dat agere.

Dari hoc sensu gratiam efficacem nullus negat. Sed difficultas est, eaque gravissima et celeberrima, unde haec gratia habeat quod sit efficax ? Non dico unde habeat vim qualitercumque efficiendi, quod est esse efficax in actu primo ; certum est enim quod habeat a Deo : sed unde habeat quod certo et infallibiliter obtineat consensum nostrum, quod est esse efficax in actu secundo, et eo modo quo intelligimus hic gratiam efficacem, ut patet ex dictis.

Puri Molinistae efficaciam gratiae repetunt ab eventu, ita ut, juxta illos, non dentur nisi gratiae ex se sufficientes, quae fiunt efficaces ex consensu voluntatis humanae, seu quia voluntas humana illis consentit.

Congruistae efficaciam infallibilem gratiae repetunt ex directione scientiae mediae, et quia datur in eis circumstantiis in quibus praevisa est habere effectum; sed quia neque circumstantiae neque praescientia quidquam virtutis conferunt gratiae, ut fatentur ipsimet Congruistae, etiam in hac sententia, sicut in sententia Molinae, repetitur efficacia gratiae ex ipso consensu voluntatis, ita ut sit efficax, quia voluntas consentit, non autem voluntas ideo consentiat, quia est efficax. Unde, in utroque systemate, gratia sufficiens et efficax non distinguuntur entitative et per sua intrinseca, sed, in systemate Congruistarum, per circumstantias extrinsecas; eadem enim entitative gratia quae est efficax in uno qui consentit, est inefficax in altero qui non consentit.

Thomistae repetunt efficaciam gratiae ex intrinsecis, sive ex omnipotentissima Dei voluntate et supremo dominio quod habet super voluntates hominum, sicut in caetera creata : ita quod inter gratiam et effectum sit connexio infallibilis, non solum infallibilitate praescientiae, ut volunt Congruistae, sed causalitatis; neque infallibilitas operationis fundetur in praeescientia nostri consensus, sed, e contra, praescientia nostri consensus fundetur in infallibilitate divina causalitatis.

Dico : Efficacia gratiae repetenda est, non ex eventu, neque ex directione scientiae mediae, aut congruitate circumstantiarum, sed ex omnipotentissima Dei voluntate atque ejus supremo dominio in voluntates nostras, sicque est per se infallibiliter efficax, non infallibilitate scientiae tantum, sed et causalitatis.

Hanc conclusionem directe probant quaecumque dixi in tract. de Deo, dissert. VI, contra scientiam mediam et pro decretis per se efficacibus. Quapropter non omnia ex integro repetam, sed compendio tantum, et indicando loca, quibusdam tamen additis.

1° Probatur ex Scriptura.

1° Apost., I Cor., IV, 7, dicit : Quis te discernit ? Quid autem habes, quod non accepisti ? Si autem accepisti, quid gloriaris, quasi non acceperis ? Atqui, si gratia non sit efficax ex se consensus nostri, sed ipsum expectet a nobis et per eum fiat efficax, homo habet aliquid quod non accepit et in quo possit gloriari et se discernere ab altero qui aequali gratia praeventus non consentit, nempe ipsum consensum gratiae, quem non habet a gratia, sed a se. Ergo. Hoc argumentum fusius deductum et varias adversariorum responsiones require de Scientia media, § 2.

2° Juxta Scripturam, Deus facit ut faciamus, Ezech., XXXVI, 27 : Faciam ut in praeceptis meis ambuletis. Facit ut velimus, Philipp., II, 13 : Operatur in vobis et velle et perficere, pro bona voluntate. Facit de nolentibus volentes, auferendo duritiam et resistentiam voluntatis et dando obedientiam seu consensum, Ezech., XI, 19 et XXXVI, 26 : Auferam cor lapideum de carne vestra et dabo vobis cor carneum. Unde Augustinus, de Praedest. sanct., c. 8, n. 13 : « Hac gratia qua occulte humanis cordibus divina largitate tribuitur, a nullo duro corde respuitur ; ideo quippe tribuitur, ut cordis duritia primitus auferatur. » Atqui Deus non dat nobis ut velimus et faciamus, non aufert cor lapideum, id est, cor resistens, non dat cor carneum, id est, cor docile et consentiens, non aufert duritiam et resistentiam cordis per gratiam pendulam et permissam libero voluntatis arbitrio, expectantem ejus obedientiam vel resistentiam, ejus consensum vel repulsum, ut patet ex terminis ; sed per gratiam vi propria effectricem bonae volitionis et cordis docilis, obedientis et consentientis, atque victricem duritiae et resistentiae voluntatis. Ergo.

3° Juxta Scripturam, gratia est infallibiliter efficax consensus nostri ex omnipotentissima Dei voluntate et supremo dominio quod habet super voluntates nostras. Ergo non ex consensu voluntatis humanae. — Prob. ant. Esther, XIII, 9 et 11, Mardochaeus, orans Deum ut convertat cor regis Assueri Judaeis infensi, dicit : Domine Rex omnipotens, in ditione enim tua cuncta sunt posita, et non est qui possit tuae resistere voluntati, si decreveris salvare Israel... Dominus omnium es, nec est qui resistit Majestati tuae. Et cap. XIV, 12 et 13, regina Esther sic orat : Domine Rex deorum et universae potestatis,... transfer cor illius in odium hostis nostri. Et cap. XV, 11, subjungitur : Convertitque Deus spiritum regis in mansuetudinem. Quibus verbis infallibilitas et efficacia motionis et gratiae divinae refertur evidenter ad Dei omnipotentiam, et non ad consensum Assueri praevisum. Unde Augustinus, lib. I contra duas epist. Pelagian., ad Bonif., c. XX, n. 38, expendens haec verba, dicit : « Cor regis... occultissima et efficacissima potestate convertit et transtulit ab indignatione ad lenitatem. » Item Prov., XXI, 1, cor regis in manu Dei comparatur divisionibus aquarum in manu hortulani : Sicut divisiones aquarum, ita cor regis in manu Domini : quocumque voluerit inclinabit illud. Eccli., XXXIII, 13, homo in manu Dei comparatur luto in manu figuli. Isa., X, 15, comparatur securi, virgae, baculo, in manu hominis iis utentis prout vult. Quibus comparationibus manifestum fit, Deum vi suae potestatis et dominii de voluntatibus ad nutum disponere, non vero ab eis expectare qui voluerint.

Reponit Honoratus Tournely, haec frustra objici, quia nemo negat gratiae vim et efficaciam derivari ex omnipotentissima Dei virtute. Hic verbis ludit et illudit Tournely. Ita quidem. Nemo negat gratiae vim et efficaciam quam habet, derivari ex omnipotentissima Dei virtute ; sed Molinistae et Congruistae negant gratiam habere vim et efficaciam ex omnipotentissima Dei virtute determinandi infallibiliter voluntatem ad consensum, ut ferunt textus laudati, quippe qui volunt eam esse efficacem per consensum ipsum. Et ita negarunt in Congregatione habita coram Paulo V, 20 septembris 1605.

2° Probatur ex Augustino.

Et primo ex terminis quibus S. Doctor exprimit gratiae efficaciam. Lib. I de Peccat. meritis et remiss., cap. 9, n. 20, vocat gratiam efficacem, « Spiritus sancti occultissimam gratiam. » Lib. de Gratia Christi, cap. 24, n. 25 : « Internam et occultam, mirabilem ac ineffabilem potestatem qua Deus operatur in cordibus hominum, non solum veras revelationes, sed etiam bonas voluntates. » Lib. IV contra Julian., cap. 8, n. 42 : « Omnipotentissimam voluntatem. » Lib. I contra duas epist. Pelag., c. 20, n. 38 : « Occultissimam et efficacissimam voluntatem ac potestatem, quae convertit et transfert corda hominum ab indignatione ad lenitatem. » Lib. de Corrept. et Gratia, c. 14, n. 45 : « Inclinandorum cordium omnipotentissimam potestatem. » De Praedest. sanct., c. 8, n. 13 : « Gratiam quae a nullo duro corde respuitur, quia ad tollendam cordis duritiam primitus datur. » Atqui haec competunt gratiae per se et ex intrinseco efficaci, nullatenus gratiae permissae libero arbitrio, et quae ab ejus consensu aut circumstantiis loci vel temporis redditur efficax. Nam 1° haec gratia non operatur occultis, miris et ineffabilibus modis ; causa enim cur operetur, est in hoc systemate obvia et aperta, scilicet consensus humanae voluntatis. 2° Non est potentissima et efficacissima, siquidem nihil possit operari, si voluntas humana resistat. 3° Non efficit ut homo sit volens et consentiens, cum, e contra, sit efficax quia homo vult et consentit. 4° Denique, non inclinat corda quo et quando Deo placet, sed potius homo flectit divinam potentiam quo et quando sibi placet. Ergo.

2° Augustinus, de Praedest. sanct., cap. 10, n. 19, dicit : « Quando promisit Deus Abrahae in semine ejus fidem gentium,... non de nostrae voluntatis potestate, sed de sua praedestinatione promisit. Promisit enim quod ipse facturus fuerat, non quod homines. Quia, etsi faciant homines bona quae pertinent ad colendum Deum, ipse facit ut illi faciant quae praecipit, non illi faciunt ut ipse faciat quod promisit : alioquin, ut Dei promissa compleantur, non in Dei, sed in hominum est potestate, et quod a Domino promissum est, ab ipsis redditur Abrahae. Non autem sic credidit Abraham, sed credidit dans gloriam Deo, quoniam quae promisit, potens est et facere, Rom., IV, 20 et 21. Non ait « praedicare, » non ait « praescire, »... sed, potens est facere, ac per hoc facta, non aliena, sed sua. » Atqui, si gratia non sit per se efficax consensus nostri ad fidem aut pietatis opus, sed ipsum expectet et ab ipso pendeat ut sit efficax, sequitur : 1° quod, quando Deus promisit fidem Abrahae, non de sua praedestinatione, sed de nostrae voluntatis potestate promisit. 2° Quod promisit, non quod ipse facturus erat, sed quod homines. 3° Quod ipse non faciat ut faciant homines quae praecipit, sed illi faciant ut ipse faciat quod promisit. 4° Quod, ut Dei promissa impleantur, non in Dei, sed in hominum sit potestate. 5° Quod potens sit praedicare et praescire quae promisit, sed non potens facere, cum haec pendeant a voluntate humana, sicque quod facta aliena, non sua, promiserit : quae omnia sunt directe contra Augustinum. Ergo.

Confirmatur. Augustinus, de Corrept. et Gratia, c. 14, n. 45, probat « Deum facere de hominum voluntatibus quod vult, cum vult ; » quia « magis habet in potestate sua voluntates hominum, quam ipsi suas. » Atqui homo, ex potestate quam habet in voluntatem suam, se determinat efficaciter, et quod capitale est, salva sua libertate. Ergo, a fortiori, Deus ex majori potestate quam habet in voluntates hominum, determinat eas efficaciter, salva eorum libertate : alioquin quomodo haberet magis in potestate voluntates hominum, quam ipsi suas ?

4° Juxta Augustinum, difficile est conciliare libertatem cum gratia. Sic lib. de Gratia Christi, c. 47, n. 52 : « Ista quaestio, ubi de arbitrio voluntatis et Dei gratia disputatur, ista est ad discernendum difficilis, ut quando defenditur liberum arbitrium, negari Dei gratia videatur ; quando autem asseritur Dei gratia, liberum arbitrium putetur auferri. » Et lib. II contra litt. Petiliani, cap. 84, n. 185 : « Si tibi proponam quaestionem, quomodo Deus Pater attrahat ad Filium homines quos in libero dimisit arbitrio, fortassis eam difficile soluturus es. Quomodo enim attrahit, si dimittit ut quis quod voluerit eligat ? Et tamen utrumque verum est ; sed intellectu hoc penetrare pauci valent. » Atqui, in utroque systemate Molinistarum et Congruistarum, omnes facile penetrare possunt concordiam libertatis cum gratia. Quis enim, etiamsi stupidissimus, non intelligat manere libertatem cum gratia quae ab ejus nutu pendet ? Imo, ideo conficta sunt ista systemata, ut haec concordia facile perciperetur. Quo uno palam est quantum distant ista systemata ab Augustini systemate.

3º Probatur ex S. Thoma.

Ex innumeris pauca seligo. 1° S. Doctor Iª IIª, q. 10, a. 4, ad 3, dicit : « Si Deus movet voluntatem ad aliquid, incompossibile est huic positioni, quod voluntas ad illud non moveatur ; non tamen est impossibile simpliciter. » Q. 6 de Malo, a. unico, ad 3 : « Deus movet quidem voluntatem immutabiliter, propter efficaciam virtutis moventis, quae deficere non potest ; sed, propter naturam voluntatis motae, quae indifferenter se habet ad diversa, non inducitur necessitas, sed manet libertas : sicut etiam in omnibus providentia divina infallibiliter operatur, et tamen a causis contingentibus proveniunt effectus contingenter, in quantum Deus omnia movet proportionabiliter, unumquodque secundum suum modum. » I p., q. 19, a. 8, c : « Cum voluntas divina sit efficacissima, non solum sequitur quod fiant ea quae Deus vult fieri, sed quod eo modo fiant quo Deus ea fieri vult. Vult autem quaedam Deus fieri necessario, quaedam contingenter, ut sit ordo in rebus, ad complementum universi. » Et ad 2 : « Ex hoc ipso quod nihil voluntati divinae resistit, sequitur quod non solum fiant ea quae Deus vult fieri, sed quod fiant contingenter vel necessario quae sic fieri vult. » Haec sunt plana et aperta, atque diserte in terminis exprimunt efficaciam infallibilem gratiae repetendam esse ex efficacia voluntatis divinae, et, quod potissimum est, salvam manere libertatem sub illa.

Utrumque iterum eruitur ex q. 22 de Verit., a. 8, c, ubi dicit : « Omnis actio voluntatis, in quantum est actio, non solum est a voluntate ut immediate agente, sed etiam a Deo ut primo agente, qui vehementius imprimit. Unde, sicut voluntas potest immutare suum actum in aliud, ita et multo amplius Deus. » Nihil urgentius. Inde enim sic formo argumentum : Deus, ut primum agens, vehementius imprimit voluntati, quam ipsa, ut secundum agens, sibi. Atqui voluntas, ut secundum agens, seipsam in genere causae efficientis movet et se determinat ad agendum salva libertate. Ergo multo amplius Deus, ut primum agens in genere causae efficientis, ipsam movet et determinat salva libertate.

2º Juxta S. Thomam, usus gratiae est a gratia. Ergo vi sua est efficax. — Id docet S. Doctor I p., q. 23, a. 5, c ; q. 6 de Verit., a. 2, ad 11 ; lect. 1 in cap. 15 I ad Cor. ; lect. 3 in cap. 9 ad Rom., ubi in terminis dicit : « Ipse usus gratiae est a Deo. »

4º Probatur rationibus.

Rationes sunt inconvenientia quae deduxi contra scientiam mediam et quae nunc compendio sic resumo.

1° Sublata gratia per se efficaci, et posita gratia efficaci ab eventu seu ex praescientia et circumstantiis, hoc est, gratia pendula permissa determinationi liberi arbitrii et ejus consensum ac determinationem expectante, sequitur 1° quod tollatur a Deo ratio primae causae et primi motoris, quia voluntas se determinat, non determinata a Deo. 2° Quod tollatur ab eo ratio causae universalis ; quia est aliquid, scilicet consensus et libera determinatio voluntatis, quod ejus causalitatem subterfugit. 3° Quod decurtetur omnipotentia Dei et supremum dominium quod habet supra nostras voluntates ; quia non potest in quibusvis circumstantiis voluntates nostras inclinare in bonum. 4° Quod tollatur, praecipua ex parte, necessitas orationis ; nam, in illa sententia, non est necesse a Deo petere quod consentiamus gratiae, cum id sit a nobis, et non a Deo. 5° Quod non debeamus Deo gratias agere pro eo quod est caput in negotio salutis, scilicet pro determinatione ad bonum, quae est a nobis, et non a Deo. 6° Quod non in sola spe gratiae inniti debeamus, sed praecipue in nostra libertate, cum sit semper nobis liberum eam reddere efficacem, et inde quod non tam anxie timere debeamus pro salute nostra, nec tanta sollicitudine illi invigilare. 7° Quod haec sententia videatur affinis Semi-Pelagianismo, quatenus componit cum Deo, partem homini vindicet et partem Deo, et quod pejus est, homo primum tollat, promendo ex se suum consensum, Deo posterius det : in quo, juxta Augustinum, situs erat error Semi-Pelagianorum. 8° Specialiter contra systema gratiae congruae, quod Deus in illo non sit magis author bonorum quam malorum operum ; quia, in tantum, in eo systemate, Deus dicitur author bonorum operum, in quantum ponit hominem in iis circumstantiis in quibus praevidet eum bene usurum gratia, et cum eo simultanee concurrit ad opus. Atqui pariter illum qui male agit ponit in iis circumstantiis in quibus praevidet illum gratia oblata male usurum, et concurrit simultanee cum illo ad malum opus. Ergo. Haec omnia fusius exposita cum responsionibus adversariorum, praesertim Honorati Tournely, require in tract. de Deo, dissert. VI, de Scientia media, a. 6, § 1.

Adde iterum specialiter contra idem systema gratiae congruae, quod subjaceat omnibus fere difficultatibus quae contra gratiam per se efficacem proponuntur. Nam is cui denegatur gratia congrua et datur tantum incongrua, non plus facit aut faciet quam is cui denegatur gratia per se efficax et datur tantum sufficiens thomistica, ut non semel in tract. de Deo et in hoc praesenti observavimus. Unde Martinonus, Societatis Jesu scriptor, in suo Anti-Jansenio, disp. 26, sect. 3, n. 25, concludit eam sententiam fuisse inutiliter excogitatam ad explicandas difficultates circa auxilia gratiae. Et Honoratus Tournely, q. 7 de Grat., a. 4, concl. 4, eam rejicit, quia vel relabitur in sententiam Molinae, vel premitur iisdem difficultatibus ac systema thomisticum.

2° Confer diligenter in tract. de Deo, dissert. VIII, de Decretis, a. 2, ubi prima ratio omnia ferme hucusque dicta summatim complectitur cum omnibus adversariorum effugiis praeclusis. Ibidem pro coronide adjecimus, adversarios alibi agnoscere, nostram determinationem in bonum non esse a Deo ; quod hic negant, ut tot absurditatum declinent invidiam. Haec, inquam, omnia hic habeto pro dictis, ne eadem repetere cogamur.

Sed unum tantum observandum est, quod jam ex parte observavi § 2 de scientia media, scilicet argumentis quibus probatur, in sententia Molinistarum et Congruistarum, gratiam subjici voluntati, ab ea determinari et esse ejus pedissequam, duas passim a Tournelio adhiberi responsiones. 1° Dicit absurdum esse ut superior dicatur inferiori subjici, quando inferior superioris mandata exsequitur. 2º Pariter absurdum esse pronuntiat, ut quod ex se determinatio quaedam est, inclinatio, impulsus ad aliquid, dicatur determinari, quando voluntas determinationem illius seu motionem et impulsum sequitur. Gratia autem, inquit, est ex se determinatio quaedam, inclinatio, propensio ad bonum, quam cum voluntas sequitur, non determinat gratiam ad bonum, sed potius ejus determinationem sequitur, et mandata Dei superioris exsequitur. Ita doctor Sorbonicus.

Resp. ad primum. Equidem verum est, absurdum esse ut superior dicatur subjici inferiori, quando inferior mandata superioris exsequitur, ibi sistendo et in ordine morali. At, si, ut inferior exsequatur mandata superioris, indigeat in ordine physico concursu superioris et superior illum ei offerat indifferentem et ab ipso determinabilem ad quodcumque voluerit, non erit absurdum, sed plane verum, dicere, in hoc casu superiorem, quantum ad usum sui concursus oblati, subjici inferiori. Est autem hic noster casus.

Ad secundum, detegenda est aequivocatio latens in hac voce gratia. Est quaedam gratia physice praemovens et determinans voluntatem ad actus indeliberatos. Hujusmodi gratiam non aegre admittunt adversarii, saltem aliqui, sed de ea hic non agitur ; quaestio est enim de gratia nos movente ad consensum deliberatum voluntatis. Respective igitur ad illum consensum deliberatum, est, secundum omnes, gratia praeveniens moralis, alliciens et movens objective voluntatem quoad specificationem in genere causae finalis, non efficientis : non aliam praevenientem agnoscit Tournely cum Molinistis. Et haec quidem, etiam in eorum sententia, non indiget determinari quoad speciem, sed quantum ad hoc potest dici determinatio et impulsus ; indiget tamen determinari quoad exercitium, quia ea posita, voluntas est adhuc indifferens et indeterminata ut eam sequatur vel non : unde ex hac parte jam habemus in hoc systemate gratiam determinabilem a voluntate. Sed, quod potissimum est, praeter hanc gratiam moralem agnoscunt Molinistae necessariam esse aliam qua Deus concurrat physice ad consensum meum deliberatum. Hunc autem concursum seu gratiam dicunt a Deo offerri, non determinatum ad unum, alias, inquiunt, laederetur libertas, sed indifferentem et voluntatis determinationi permissum. Ergo de isto concursu seu gratia non potest dici quod sit determinatio et impulsus, sed vere dicitur quod sit versatilis, pendulus, indifferens, determinabilis a voluntate et ejus pedissequus ; et sic, sublata aequivocatione, manent praeclusae Tournelii responsiones.

3° Homo, in statu naturae lapsae, est admodum infirmus circa bonum et totus pronus in malum, extus objectis et exemplis seductus, intus passionibus abreptus. « Cum avaritia nobis, inquit Cyprianus, apud Augustinum, lib. II cont. Julian., c. 8, n. 25, cum impudicitia, cum ira, cum ambitione congressio est ; cum carnalibus vitiis, cum illecebris saecularibus assidua et molesta luctatio est, obsessa mens, hominis et undique diaboli infestationibus vallata, vix occurrit singulis, vix resistit. » Igitur sic ex omni parte incitamur ad malum, ut, si gratia vi sua potentissima voluntatem non firmaret contra malum et non converteret ad bonum, sed ipsam sibi relinqueret, vix aut ne vix unus e mille non succumberet. Unde Augustinus, de Corrept. et Grat., c. 12, n. 38, dicit : « Si in tanta infirmitate vita hujus... ipsis relinqueretur voluntas sua,... inter tot et tantas tentationes infirmitate sua voluntas ipsa succumberet, nec vellent, aut non ita vellent, infirmitate voluntatis, ut possent. Subventum est igitur infirmitati voluntatis humanae, ut divina gratia indeclinabiliter et insuperabiliter ageretur, et ideo, quamvis infirma, non tamen deficeret, neque adversitate aliqua vinceretur. »

Objectiones.

Quantum ad objectiones quae solent peti ex quadruplici capite : 1° ab authoritate, 2º ex laesione libertatis, 3° ex insufficientia auxilii quod dicitur sufficiens, 4° ex affinitate cum Calvinismo ; eas totidem §§ abunde solutas habes saepe dicta dissert. VIII de Decretis, a. 2. Quapropter supervacaneum existimo illas hic denuo instaurare. Vide loco cit.

Illud tantum ad cumulum observandum est, saepe objici ab Honorato Tournely, gratiam per se efficacem habere essentialem connexionem cum actu, et eum inde inferre, laedi libertatem. Sed est iterum aequivocatio in rò essentialem. Non enim gratia per se efficax habet essentialem connexionem cum actu, quasi illum necessario pariat, sicut, v. g., essentia parit proprietates ; sed sic ut habeat ex se virtutem infallibiliter obtinendi consensum. Unde potest sic distingui : Habet connexionem essentialem, id est infallibilem, cum actu, conc. ; id est, necessariam, nego ; quia movet voluntatem, non quomodocumque, sed ut libere consentiat, et cum potentia dissentiendi.

Qui admittunt gratiam per se efficacem, non uno modo ejus efficaciam et causalitatem explicant. Quinque modi communius circumferuntur. Quidam eam explicant per multitudinem auxiliorum : quidam per causalitatem moralem ; alii per actus indeliberatos ; alii per delectationem victricem ; alii tandem per promotionem physicam. Hos quinque modos sequentibus §§ expendemus, et verum stabiliebus.

Expenduntur et rejiciuntur tres priores modi.

I. — Explicare efficaciam et causalitatem gratiae per se efficacis per multitudinem et coacervationem auxiliorum, non est explicare id quod quaeritur, nec difficultatis nodum attingere ; nemo enim negat Deum pluribus auxiliis, tam extrinsecis quam intrinsecis, hominem ad se attrahere. Sed quaestio est, primo, unde illud ex istis multis, cui voluntas consentit, sit efficax : an propria virtute ? Quomodo ista efficacia sit explicanda et in quo reponenda ?

Quorum nihil dicit sententia. Si enim dicat, hoc auxilium esse propria virtute efficax, id omnes gratiae per se efficacis assertores dicunt ; sed quaerunt, quomodo et in quo reponenda est ista efficacia et virtus : an in motionibus moralibus, an in actibus indeliberatis, an in delectatione victrici, an in praemotione physica ? Et hoc non explicat iste modus. Si dicat, esse efficax ex consensu voluntatis, jam rejicit gratiam per se efficacem et redit ad sententiam Molinae, teneturque admittere scientiam mediam, qua Deus exploret cui auxilio voluntas sit consensura ; quam tamen scientiam mediam non admittunt patroni hujus modi.

II. — Illi reponunt efficaciam et causalitatem gratiae per se efficacis in auxiliis moralibus, non quidem fallibiliter moventibus ad sensum Molinae vel Congruistarum, qui adhibent scientiam mediam, qua Deus exploret cui ex innata libertate simus consensuri ; sed in auxiliis infallibiliter moventibus, seu quae putant infallibiliter movere, et quibus tribuunt quidquid tribuimus auxiliis physice moventibus. Verum, cum auxilium morale non moveat nisi objective invitando, alliciendo, suadendo, etc., et in ratione causae finalis tantum, quantumcumque ponatur, ipsa voluntas semper remanet in potentia et indeterminata ut illi consentiat, maxime voluntas infirma, dura et indocilis ad bonum, nisi per aliquid intrinsece in ea receptum mutetur et determinetur. Neque dicas mutari et determinari per ipsum consensum et operationem ; tum quia debet mutari et determinari ut operetur et consentiat : ergo antecedenter ad consensum et operationem ; tum quia operatio non mutat agens active, sed passum, quia operatio non exit ab aliquo nisi prout est in actu, et patitur prout est in potentia : ergo, in quantum operatur agens, non mutatur a sua operatione effective, sic enim pateretur in quantum operans : ergo, si mutatur, est antecedenter ad operationem. Et hac ratione etiam probatur efficaciam et causalitatem gratiae per se efficacis non posse explicari per sympathiam, vel per decretum divinum immediate, absque aliquo intrinsece recepto in voluntate, ut quidam volunt.

III. — Tertius modus reponit efficaciam et causalitatem gratiae per se efficacis in motibus indeliberatis, pia scilicet affectione, quae si sit fortior tentatione, vincet et erit efficax. Ita ex nostris Gonzalez. Verum, quamvis pia affectio indeliberata juvet et sit semen boni operis, attamen, quantumvis fortis supponatur, ut voluntas infallibiliter eam deliberate sequatur et ei consentiat, debet per ulteriorem gratiam seu motionem cooperantem determinari, aliter cassa manebit, non solum ex fortiori tentatione, sed vel ex instabilitate voluntatis humanae, vel ex pluribus aliis causis, ut saepe contingit et experientia novimus. Amplius confutabitur haec sententia ex dicendis § sequenti.

§ II

Expenditur et rejicitur quartus modus, per delectationem victricem.

Non pauci reponunt efficaciam et causalitatem gratiae in delectatione victrici, quam etiam vocant dilectionem et charitatem, inspirationem dilectionis et charitatis ; his enim nominibus promiscue utuntur, et ita expresse docuisse S. Augustinum contendunt.

At non sunt unius labii nec unius sensus. Quidam pro delectatione indeliberata pugnant, alii pro deliberata. Ex primis quidam sustinent delectationem indeliberatam necessitantem, at Jansenius, cujus error in tertia propositione ex quinque famosis est damnatus. Quidam defendunt delectationem indeliberatam non necessitantem : ita plerumque Patres Augustiniani, quorum sententia videtur coincidere cum tertia praecedentis §.

Ad intelligendas istas varias opiniones, observandum est, delectationem posse sumi dupliciter : 1° stricte, et est quies appetitus in bono possesso ; si sit appetitus rationalis, est delectatio spiritualis ; si appetitus sensitivi, est delectatio sensibilis. Quies non sumitur hic privative pro cessatione ab omni actu, sicut in rebus insensibilibus, quae, dum suam perfectionem consequuntur, id non sentiunt, et ideo censentur quiescere per solam cessationem motus. At vero entia cognoscitiva, dum perfectionem suam et bonum consequuntur, id percipiunt seu agnoscunt, et ex ista cognitione causatur quidam motus animae in bono praesenti complacentis et quiescentis, et iste motus est delectatio. 2° Sumitur delectatio, latiori sensu, pro affectu seu inclinatione voluntatis in bonum ut conveniens et naturae ac rationi consentaneum. Et utroque sensu sumpta potest esse deliberata vel indeliberata.

Item, gratiam per se efficacem consistere in delectatione, potest intelligi, vel in sensu formali, ut videlicet gratia efficax sit ipsa delectatio victrix, vel in sensu causali, ut gratia efficax sit hujus delectationis causa.

Hoc ultimo sensu intellexisse Augustinum, probant sequentia : Lib. I de Nuptiis et Concup., c. 30, n. 33, ait : « Condelectatio legi Dei secundum interiorem hominem, de magna nobis venit gratia Dei. » Lib. de Spirit. et Litt., c. 3, n. 5 : « Nos autem dicimus humanam voluntatem sic divinitus adjuvari ad faciendam justitiam, ut, praeter quod creatus est homo cum libero arbitrio voluntatis, praeterque doctrinam qua ei praecipitur quemadmodum vivere debeat, accipiat Spiritum sanctum, quo fiat in animo ejus delectatio dilectioque illius summi et incommutabilis boni quod est Deus. » Lib. I ad Simplic., q. 2, n. 21 : « Cum ergo nos ea delectant quibus proficiamus ad Deum, inspiratur hoc, et praebetur gratia Dei. » Ergo, juxta Augustinum, delectatio non est gratia, sed ejus effectus.

Id etiam ratio naturalis evincit. 1º Delectatio est actus vitalis potentiae ; gratia autem non est actus vitalis, aliter a potentia vitali efficeretur. 2º Delectatio spiritualis circa bonum supernaturale, quovis modo sumatur, est actus bonus. Ergo est a gratia. 3° Dum animus afficitur delectatione qua prius non afficiebatur, intrinsece mutatur ; debet autem assignari causa efficiens hujus mutationis, quae non potest esse alia quam gratia. His praemissis, Dico 1° : Gratia non semper operatur in nobis delectationem stricte sumptam, neque ea sola ad bonum inclinamur et pertrahimur, sed variis aliis modis.

Probatur 1° ex Scriptura, qua timorem ut conducentem malo. Eccli., I, 1 : Qui timet Deum, faciet bona. Jerem., XXXII, 40 : Timorem meum dabo in corde eorum, ut a me non recedant. Matth., X, 28 : Nolite timere eos qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere ; sed potius timete eum qui potest et animam et corpus perdere in gehennam. Psal., CXVIII, 120 : Confige timore tuo carnes meas, a judiciis enim tuis timui. Ita alibi passim. Unde Trid., sess. VI, cap. 6, recenset justitiae divinae timorem inter dispositiones quae ad justificationem requiruntur. Et can. 8 anathemate ferit eos qui dixerint, « gehennae metum, per quem ad misericordiam Dei de peccatis dolendo confugimus, vel a peccato abstinemus, peccatum esse. » Denique sess. XIV, cap. 4, decretorie resolvit, attritionem ex gehennae metu conceptam « esse donum Dei et Spiritus sancti impulsum, non quidem inhabitantis, sed moventis, quo poenitens adjutus, viam sibi ad justitiam parat. » Ubi habes aperte, timorem esse effectum gratiae et ad salutem conducere.

Probatur 2º ex Augustino. Serm. 348¹ dicit : « Cum timetur poena quam [Deus] minatur, discitur amari praemium quod pollicetur, ac sic ipse timorem poenae bona vita retinetur. Lib. de Correp. et Grat., c. 5, n. 7 : « Non vis tibi tua vitia demonstrari, non vis ut feriantur, fiatque tibi utilis dolor, quo medicum quaeras : ... quasi aut nihil agat timor correpti hominis, vel pudor, vel dolor ». Ibid., n. 8 : « Isti sic, illi aliter, atque alii aliter, diversis et innumerabilibus modis vocantur, ut reformentur. » Et lib. I cont. duas epist. Pelag., c. 19, n. 37 : « Trahitur ergo miris modis ut velit, ab illo qui novit intus in ipsis hominum cordibus operari, non ut homines, quod fieri non potest, nolentes credant, sed ut volentes ex nolentibus fiant. » Porro, si miris, si diversis et innumerabilibus modis trahimur ad Deum : non ergo delectatione sola.

Probatur 3° Religio Christiana docet nos sequi, non delectabilia, sed recta et honesta quantumvis dura et amara, seu, ut verbis Christi utar, non gaudium, sed crucem, Deumque amare, non quia delectat, sed quia dignus est. Ergo velle homines semper induci ad agendum motivo delectationis, nunquam ratione, officio, honestate ab omnibus delectationibus illecebris pura, Epicuri, non Christi religionem sapit.

Probatur 4° experientia, qua nobis constat justos saepe a malo recedere et bonum facere, nulla demulcente delectatione, sed vel timore poenae, vel solo motivo officii et legis aeternae inducti, inter taedia, tristitias et dolores, tota repugnante natura.

Dico 2° : Delectationem latiori sensu sumptam pro affectu seu inclinatione voluntatis in bonum conveniens semper operatur gratia per se efficax; quia proprius ejus effectus est inclinare et applicare voluntatem ad bonum, ideoque efficere ut semper proponatur voluntati quod est magis conveniens. Neque enim voluntas timet malum, nisi ex amore boni oppositi, et quia judicat sibi conveniens et bonum, ut istud malum fugiat, ita ut amor sit actus primogenitus voluntatis.

De delectatione igitur sic sumpta ut plurimum loquitur Augustinus, dum dicit, gratiam esse aut operari delectationem, quam etiam vocat dilectionem et charitatem, sumendo charitatem late pro quacumque voluntate boni. Idque videntur concedere Augustiniani delectationis victricis defensores; cum enim Laurentius Berti, lib. XLV, c. 8, sibi objecisset ex Scriptura et Trid., non solam delectationem, sed etiam timorem Domini esse principium actionum nostrarum, eo tandem devenit, ut vocet delectationem « bonae voluntatis fervorem, » et « inspirationem bonae voluntatis. »

Dico 3° : Delectatio quovis sensu sumpta, sive stricte sive late, sive deliberata sive indeliberata, non est id in quo consistit efficacia gratiae per se efficacis; quia id in quo consistit efficacia gratiae, est id quo obtinet infallibiliter et indefectibiliter suum effectum. Atqui delectatio Dei nondum clare visi in hac vita, quovis sensu sumpta, non est quo gratia obtinet infallibiliter et indefectibiliter suum effectum; siquidem doceant omnes theologi, cum D. Thoma, delectationem et dilectionem Dei nondum clare visi in hac vita non esse indefectibilem et inamissibilem, sed posse, etiam potentia consequente, vinci et destrui per timorem aut amorem boni creati.

Dices : Quomodo igitur intelligitur illud celebre effatum Augustini, in Epist. ad Galat. : « Quod amplius nos delectat, secundum id operemur necesse est? » — « quod, inquit Jansenius, lib. IV de Grat. Chr., c. 6, aureis merentur scribi characteribus. »

Resp. certo non posse intelligi ad sensum Jansenii, quasi homini non sit liberum resistere majori delectationi : tum quia hunc sensum damnavit Ecclesia in ipso Jansenio; tum quia ipse S. Augustinus agnoscit se non semper id egisse, quod ipsum magis delectabat : « Non faciebam, inquit lib. VIII Conf., c. 8, n. 20, quod et incomparabili affectu amplius mihi placebat. » Et lib. LXXXIII Quaest., q. 70, dicit quod homo etiam cum dolore magnam venandi delectationem posset cohibere; tum denique quia, juxta Augustinum, major et maxima fuit delectatio coelestis in Adamo et angelis peccantibus, quam tamen non sunt secuti.

Itaque, 1° dato Augustinum ibi loqui de delectatione indeliberata : respondetur, ipsum intelligere necessitatem moralem sumptam pro magna difficultate aliter operandi, quia homines solent facere id quod eos magis delectat. Neque tamen Augustinus id dicit universaliter et absolute, sed in hypothesi quod nullum occurrat aliud motivum. Nam, ut vidimus, docet timorem nos saepe abstrahere ab eo quod magis delectat; quod idem praestare possunt alia motiva officii, honestatis, utilitatis, etc. Sicque patet, etiam hoc sensu dato, efficaciam gratiae non consistere in sola delectatione. Sed

2° Et verius Augustinus intelligit haec verba de delectatione deliberata, sumpta pro affectu et inclinatione in bonum conveniens subsequente liberam voluntatis electionem; perinde ac si dixisset : Necesse est operemur id quod magis deliberate amamus, quod judicamus practice magis conveniens, quod magis placet. Haec autem necessitas, ut patet, non est absoluta, sed hypothetica; non consequentis, sed consequentiae; non antecedens, sed consequens nostram libertatem. Hoc itaque sensu verissima est Augustini sententia, nos necessario facere quod nos magis delectat, hoc est, quod magis ex deliberatione amamus et prae alio libere eligimus; sed integra manet praesens quaestio : unde gratia, quae est causa hujus deliberata delectationis et amoris, habet quod efficaciter et infallibiliter illum efficiat, corque nostrum in eo ita firmet, ut nullum bonum ab eo nos abstrahat? Nam, ut jam diximus, delectatio et dilectio cujuscumque boni, etiam Dei, in hac vita, est de se defectibilis et amissibilis. Nos dicemus, ut patebit modo, gratiam id habere ex motione divina, quae efficit ut amor Dei nobis semper proponatur ut magis conveniens, et ad eum nos efficaciter et libere inclinat.

Repones : S. Augustinus loquitur de delectatione gratiae praevenientis, qua fit ut velimus. Ergo non intelligit de delectatione deliberata subsequente volitionem liberam. — Prob. ant. Lib. I de Spir. et Litt., c. 35, n. 63 : « Quis nesciat, inquit, non esse in hominis potestate quid sciat, nec esse consequens ut quod appetendum cognitum fuerit appetatur, nisi tantum delectet, quantum diligendum est ? » Et lib. I de div. quaest. ad Simplic., q. 2, n. 22 : « Voluntas ipsa, nisi aliquid occurrerit quod delectet atque invitet animum, moveri nullo modo potest. Hoc autem ut occurrat, non est in hominis potestate. » Ergo.

Resp. Dist. ant. Augustinus intelligit de delectatione praeveniente et indeliberata aliquando, conc.; semper, nego. In his ergo locis proxime objectis fatemur quod intelligat de delectatione indeliberata quam facit gratia, et quae nihil aliud est quam effectus indeliberatus ad bonum ut conveniens, quo fit ut voluntas in actu posita, possit se libere movere in actum ulteriorem deliberatum, mediante tamen ulteriori gratia ad id voluntatem movente. At falsum est Augustinum, ubi agitur de delectatione necessitante, intelligere delectationem indeliberatam. Patet ex dictis.

Insuper haec instantia nihil iterum facit ad praesentem quaestionem. Ex hoc enim quod necesse sit voluntatem, ut velit et amet deliberate, praeveniri delectatione seu affectu boni convenientis indeliberato, non sequitur quod in ea delectatione seu affectu indeliberato sita sit efficacia gratiae, quod quaerimus; cum et ipse affectus indeliberatus sit effectus gratiae efficacis, et non moveat efficaciter et infallibiliter ad actum deliberatum, nisi mediante ulteriori motione seu gratia.

§ III. — Expenditur quintus modus per praemotionem physicam.

Tandem Thomista communiter reponunt efficaciam gratiae in praemotione seu praedeterminatione physica.

Per praemotionem seu praedeterminationem physicam nihil aliud intelligunt, quam applicationem activam potentiae ad actum, secundum modum ejus, scilicet ut agat libere, si sit potentia libera, necessario, si sit necessaria. Porro, supposito quod detur talis praemotio, nemo negare potest quin sit modus expeditissimus explicandi efficaciam gratiae; cum enim repugnet esse applicationem activam sine passiva, sequitur esse infallibilem connexionem inter gratiam applicantem voluntatem ad actum et voluntatem agentem.

Verum negant adversarii dari talem praemotionem, ex multis capitibus, sed praesertim ex laesione libertatis humanae. Hanc dari probant philosophi Thomistae omni genere argumentorum, quae apud ipsos videre licet. Ne tamen lectorem omnino jejunum in hac celebri controversia dimittam, quaedam in ejus assertionem ex philosophia proferam. Unde

Asseritur breviter promotio physica ex D. Thoma.

Sanctus Doctor, q. 3 de Potentia, a. 7, cujus titulus est : Utrum Deus operetur in operatione naturae? dicit : « Quia nulla res per seipsam movet vel agit, nisi sit movens non motum, tertio modo dicitur una res esse causa actionis alterius, in quantum movet eam ad agendum; in quo non intelligitur collatio aut conservatio virtutis activae, sed applicatio virtutis ad actionem : sicut homo est causa incisionis cultelli ex hoc ipso quod applicat acumen cultelli ad incidendum, movendo ipsum. Et qui natura inferior agens non agit nisi mota,... sequitur de necessitate quod Deus sit causa actionis cujuslibet rei naturalis, ut movens et applicans virtutem ad agendum... Quarto modo unum est causa actionis alterius, sicut principale agens est causa actionis instrumenti; et hoc modo etiam oportet dicere quod Deus est causa omnis actionis naturalis. » Tandem sic concludit articulum : « Sic ergo Deus est causa actionis cujuslibet, in quantum dat virtutem agendi et in quantum conservat eam, et in quantum applicat actioni, et in quantum ejus virtute omnis alia virtus agit. Et cum conjunxerimus his, quod Deus sit sua virtus, et quod sit intra rem quamlibet, non sicut pars essentiae, sed sicut tenens rem in esse, sequitur quod ipse in quolibet operante immediate operetur, non exclusa operatione voluntatis et naturae. »

1° 2ª, q. 109, a. 1, c : « Sicut motus omnes corporales reducuntur in motum coelestis corporis, sicut in primum movens corporale, ita omnes motus tam corporales quam spirituales reducuntur in primum movens simpliciter, quod est Deus. Et ideo, quantumeunque natura aliqua corporalis vel spiritualis ponatur perfecta, non potest in suum actum procedere, nisi moveatur a Deo. »

Hanc esse sententiam S. Thomae agnoverunt insigniores Societatis theologi.

1° Libellus de ratione studiorum in ipso Collegio Romano, anno 1586, compositus a sex Patribus Jesuitis a

Reverendissimo P. Generali ad id deputatis. Sic habet regula quinta : « In theologia doctrinam S. Thoma, ut cavelur quarta parte constitutionum, cap. 14, nostri sequantur, exceptis paucis. » Inter autem paucae illae excepta, sic numero 6 legitur : « Causas secundas esse proprie et univoce instrumenta Dei, et cum operantur, Deum in illas primum influere, aut eas movere. » Hunc libellum Tolosae in conventu D. Thomae Aquinatis asservari, testatur P. Antonius Massoulié, seque ipsum saepe legisse, et haec quae referimus propria manu ex illo exscripsisse. Equidem alter fuit postea editus Antverpiae, in quo haec desiderantur : qua mente vel causa, non inquiro. Sufficit nobis ita censuisse sex illos Patres prioris authores.

2° Molina ipse hanc de praviâ motione sententiam esse a D. Thoma traditam fatetur in Concordio, q. 14, a. 13, disp. 26. Item Jesuitae Conimbricenses in II lib. Physic., cap. 7, q. 15.

Asseritur praemotio rationibus ex S. Thoma depromptis.

Prima ratio sic proponitur. Deus est primus motor et prima causa efficiens, cui omnes causae secundae et omnia moventia creata immediate subordinantur in agendo et movendo. Atqui, seclusa praemotione physica, non salvatur in Deo primatus causae nec subordinatio causarum secundarum in agendo. Ergo. — Major est principium constans in D. Thoma, omnibus theologis et philosophis probatum, ita ut temerarius foret qui illud negaret. Sicut enim certo Deus est primum ens, a quo omnia entia immediate participantur, ita est prima causa efficiens, cui omnes causae secundae immediate subordinantur et a qua dependent in agendo. — Prob. min. Subordinatio causarum in agendo in hoc sita est, quod prima moveat et applicet secundas ad agendum, et secundae non agant, nisi motae a prima. « Si sint multa agentia ordinata, inquit S. Thomas, Iª p., q. 105, a. 5, c, semper secundum agens agit in virtute primi agentis; nam primum agens movet secundum ad agendum. Et secundum hoc, omnia agunt in virtute ipsius Dei. » Id etiam patet, non solum in rebus naturalibus, sed etiam artificialibus, inferiores artifices in tantum sunt et dicuntur subordinati alicui primo artifici, milites duci, monachi abbati, in quantum agunt juxta applicationem et determinationem moralem receptam, artifices ab architecto, milites a duce, monachi ab abbate; ita ut, si inferior artifex sine applicatione morali superioris architecti agat, miles sine jussu duceis pugnet, monachus nutu suo et non abbatis se gerat, hoc ipso evertatur subordinatio. Atqui motio qua primum movens, seu prima causa in genere causae efficientis, movet et applicat secundum, est praemotio physica; ut enim superius dicebamus et per se patet, motio moventis est natura et causalitate prior motu mobilis. Ergo.

Confirmatur. Primatus causae in Deo et subordinatio causarum secundarum ad illum in agendo, salvari non potest per concursum simultaneum, neque per motionem moralem, neque per hoc quod Deus causis secundis dederit virtutem agendi. Ergo per solam praemotionem physicam seu concursum praevium. Consequentia patet a sufficienti enumeratione; nihil enim aliud est assignabile per quod subordinatio causarum possit salvari.

Prob. prima pars ant. Non per concursum simultaneum; quia concursus simultaneus non movet causam secundam, non influit in illam, non facit ut faciat, sed facit cum illa, et in solum effectum influit, aliter non foret simultaneus, sed praevius, sicque haberemus intentum. Unde Deus per illum est concausa, sed non prima causa. Neque obstat quod sit perfectior et dignior concursu causae secundae. Id quidem facit et ostendit quod causa sit perfectior et dignior, seu prima in ratione dignitatis et perfectionis, non autem prima in causando et in genere causae efficientis, de quo agitur.

Dices : Concursus simultaneus est etiam ad actionem creaturae, et non tantum ad ejus effectum. Ergo.

Resp. Dist. ant. Concursus simultaneus est etiam ad actionem creaturae ut effectus est, conc.; reduplicative ut actio est, seu ut est formaliter a causa secunda, nego. Non enim per concursum simultaneum Deus movet causam secundam ad agendum, nec facit ut faciat, sed facit tantum cum illa; aliter, ut jam dictum est, non foret simultaneus, sed praevius. Ad subordinationem autem in agendo, non sufficit quod producat actionem cum causa secunda, nec quod faciat cum illa, sed requiritur quod illam moveat et determinet ad agendum, et faciat ut faciat. Confer in tract. de Deo, dissert. VI, de Scientia media §§ 4, 6 et 7, et dissert. VIII, de Decretis a. 1 et 2.

Prob. secunda pars ant. Non per motionem moralem; quia motio moralis potest quidem constituere subordinationem in ordine morali et in genere causae finalis, at non in ordine physico et in genere causae efficientis, de quo hic agitur; est enim Deus primus motor et prima causa in ordine physico et in genere causae efficientis, et non solum in genere causae moralis et finalis. Aliter foret tantum primus motor et prima causa respectu agentium liberorum, quae sola sunt capacia motionis moralis, non agentium naturalium. Confer de Decretis, loco proxime citato.

Prob. tertia pars ant. Non per hoc quod Deus causis secundis dederit virtutem agendi : 1° quia hanc opinionem ut erroneam proscribit S. Thomas, III Cont. gent., cap. 88. 2° Quia id admisit Pelagius, et fuit damnatus. 3° Quia reincidit in sententiam Durandi, negantis immediatum Dei influxum in actiones creaturarum, quam omnes improbant. 4° Tandem quia non constituit subordinationem causarum secundarum primi in causando, sed in essendo tantum, ut patet ex dictis. Confer de Decretis, loco citato.

Secunda ratio sic proponitur. Causa ex se indifferens et indeterminata ad agendum vel non agendum, ad hoc vel illud agendum, non potest determinari ad unum potius quam ad aliud, nisi per praemotionem physicam. Atqui homo est indifferens ad agendum vel non agendum, ad hoc vel illud agendum. Ergo. — Min. est certa; in hâc enim indifferentia sita est libertas hominis. — Prob. maj. Causa ex se indifferens et indeterminata ad hoc vel illud, non potest se ipsam determinare ad unum potius quam ad aliud; quia, cum supponatur indifferens, non est ratio cur in hoc potius quam in illud propendeat, nec a causa indifferenti, ut tali, potest magis procedere effectus determinatus quam calidum ex frigido. Neque determinari potest per concursum simultaneum; quia, ex ipsis adversariis, concursus simultaneus offertur indifferenter ad utrumlibet, et aliunde non influit in causam ut illam determinet, sed supponit determinatam. Neque per motiones morales; quia, ut jam dixi, motiones morales non movent voluntatem nisi objective et alliciendo, non intrinsece, eam immutando : unde, posita quacumque motione morali, voluntas est adhuc indeterminata et indifferens ad hoc vel illud. Restat ergo quod per solam praemotionem physicam possit determinari.

Tertia ratio. Deus est causa efficiens immediata et universalis omnis entis et omnium ejus modorum. Ergo est causa physica immediata actionis reduplicative ut actio est, et prout formaliter procedit et dependet a voluntate; actio enim, sub ista ratione, et haec ejus processio et dependentia a voluntate est aliquid in rerum natura, nempe modus entis et ipsa libertas in exercitio, per quam meremur vel demeremur. Atqui non potest esse causa efficiens immediata actionis sub ista formalitate, nisi per praemotionem physicam, per quam applicat voluntatem ad agendum et facit ut faciat; per concursum enim simultaneum facit cum facit, non facit ut faciat : per motiones autem morales est causa moralis tantum, non efficiens et physica. Confer de Decretis, a. 2, § 4, primam responsionem adversariorum.

Nota. Omnia fere quae dixi contra scientiam mediam, pro decretis praedeterminantibus et pro gratia per se efficaci, militant pro praemotione physica. Ideo conferenda.

Quantum ad objectiones quae petuntur ex authoritate, ex laesione libertatis, ex insufficientia auxilii et ex affinitate cum Calvinismo, solutas habes dissert. cit. de Decretis, a. 3. Quae vero petuntur ex laesione sanctitatis divinae, solutae sunt ibid., § 7.

Qui plura cupit, adeat Sylvium, de motione primi motoris; P. Antonium Massoulié, in opere D. Thomas sui interpres, tom. I, dissert. 1 et 2; sed potissimum P. Antonium Goudin, in Metaphysica, disp. II, q. 3, qui hanc materiam, meo judicio, non minus solide quam dilucide et ad captum omnium tractavit.

Suppono ut certum, causam finalem gratiae habitualis proximam esse salutem aeternam habentis illam (habitualis, inquam, quia de hac praecise quaeritur, et nonnisi indirecte de gratia actuali, quatenus scilicet est motus ad habitualem, ut ad formam et terminum); ulteriorem esse Christum; ultimam Deum, juxta illud, I Cor., III, 22 et 23 : Omnia vestra sunt, vos autem Christi, Christus autem Dei. Insuper, causa materialis est ipsa essentia animae; causa formalis nulla est, quia gratia est simplex forma; causa instrumentalis est humanitas Christi, cum sacramentis Ecclesiae; angeli et homines sunt causa ministerialis, angeli subministrando illustrationes quibus perveniamus ad gratiam, homines non solum instruendo, sed et ministrando sacramenta; tandem causa meritoria principalis est Christus, et minus principalis homo justus, qui et sibi potest mereri de condigno augmentum gratiae, et alteri de congruo primam gratiam et deinde incrementum hujus gratiae ¹. His suppositis,

Petes 1° utrum Deus solus sit causa principalis efficiens gratiae.

Resp. affirmative.

Probatur 1° ex Script. Job, XIV, 4, dicitur : Quis potest facere mundum de immundo conceptum semine? Nonne tu qui solus es? Psal. LXXXIII, 12 : Gratiam et gloriam dabit Dominus.

Probatur ratione 1. Nihil potest propria virtute efficienter producere aliquid quod sit nobilius, perfectius et altioris ordinis quam ipsum sit; causa enim principalis efficiens est majoris seu saltem aequalis perfectionis cum effectu. Atqui gratia est quid nobilius, perfectius et altioris ordinis quam quodvis agens creatum, cum sit participatio divinae naturae, ut supra dictum est. Ergo.

Confirmatur. Illius solius est producere gratiam per modum causae principalis efficientis, cujus est deificare, dare jus ad haereditatem et peccata dimittere. Atqui id Dei solius est proprium : ille enim solus potest alios deificare, qui per seipsum Deus est; ille solus potest dare jus ad haereditatem, qui haereditatis est dominus; ille solus peccata dimittit, quem peccatum offendit. Ergo.

Petes 2° utrum gratia creetur, vel educatur de potentia obedientiali animae.

Quidam tenent gratiam creari, quidam concreari, alii et communius educi de potentia animae. Cum his posterioribus

Resp. Gratia non creatur, nec concreatur, sed educitur de potentia obedientiali animae.

Probatur prima pars. Creari est proprium rei subsistentis ². Atqui gratia non est ens subsistens, sed accidens inhaerens. Ergo. — Prob. maj. Creari est quoddam fieri, et hoc fieri ordinatur ad esse, imo est esse inchoatum : unde illis solis proprie convenit fieri et creari, quibus convenit esse. Atqui esse proprie convenit solis subsistentibus, sive sint simplicia, ut substantiae separatae, sive composita, ut substantiae materiales. Ergo. — Prob. min.

³

Ii proprie convenit esse, quod habet esse et in suo esse subsistit. Atqui accidentia non dicuntur entia quasi ipsa sint, sed quia eis aliquid est tale⁴, ut albedo ea tantum ratione dicitur ens, quia ea subjectum est album : unde accidens magis dicitur entis quam ens. Ergo.

Probatur etiam secunda pars, nempe quod gratia non concreetur, et patet. Forma enim inhaerens concreari dicitur, quando producitur per ipsam actionem subjecti creativam. Atqui actio producens in nobis gratiam, non creat simul ejus subjectum, sed supponit illud, scilicet animam. Ergo.

Probatur hinc tertia pars, scilicet quod gratia educatur de potentia obedientiali animae. Creatio enim et eductio contradictorie opponuntur : creatio consistit in fieri ex nullo praesupposito subjecto; eductio, e contra, est fieri ex aliquo subjecto praesupposito. Atqui gratia non creatur nec concreatur, ut supra probatum est. Ergo educitur.

Confirmatur. Educi est fieri dependenter a subjecto. Atqui gratia in suo fieri connaturaliter dependet a subjecto. Ergo. — Prob. min. Ab eo gratia dependet in fieri, a quo dependet in esse; utriusque enim eadem est ratio, si connaturaliter fiat. Atqui in esse gratia dependet a subjecto. Ergo.

Objicies : Gratia dicitur in Scriptura creari. Psal. L, 12 : Cor mundum crea in me, Deus. Galat., VI, 15 : In Christo Jesu neque circumcisio aliquid valet, neque praeputium, sed nova creatura, scilicet gratia. Ephes., II, 10 : Ipsius sumus factura, creati in Christo Jesu in operibus bonis; quod de gratia tantum intelligi potest. Ergo.

Resp. gratiam dici creari quasi moraliter, quia nullum meritum praesupponit⁵. At non creatur physice; nam subjectum praesupponit. Unde etiam rarius in Scriptura exprimitur per creationem, saepius vero per generationem, vivificationem, reformationem, resuscitationem, et similes terminos.

Petes 3° utrum ad gratiam requiratur aliqua praeparatio seu dispositio ex parte hominis.

Resp. 1°. Quantum ad gratiam actualem, certum est quod nulla praeparatio requiratur ex parte hominis, quasi praeveniens divinum auxilium, sed potius quaecumque praeparatio qua in homine esse potest, est ex illo auxilio Dei moventis animam ad bonum.

Resp. 2°. Juxta communem providentiae divinae cursum, requiritur ex parte hominis adulti sui compotis quaedam dispositio ad gratiam : quae dispositio est actus et motus liberi arbitrii in Deum. Dixi, « hominis adulti sui compotis ; » nam constat infantibus non conferri gratiam per baptismum mediante dispositione liberi arbitrii, cujus non sunt capaces, sicut nec amentes perpetui.

Utraque pars responsionis videtur de fide decisa a concilio Trid., sess. VI, cap. 6, his verbis : « Disponuntur autem [adulti] ad ipsam justitiam, dum excitati divina gratia et adjuti, fidem ex auditu concipientes, libere moventur in Deum. » Et can. 9 : « Si quis dixerit, sola fide impium justificari, ita ut intelligat nihil aliud requiri quod ad justificationis gratiam consequendam cooperetur, et nulla ex parte necesse esse eum suae voluntatis motu praeparari atque disponi ; anathema sit. »

Id etiam aperte innuit S. Scriptura. I Reg., VII, 3 : Praeparate corda vestra Domino. Zach., I, 3 : Convertimini ad me, dicit Dominus exercituum, et convertar ad vos.

Probatur prima pars ratione⁶. Forma perfecta et completa, dans esse fixum et permanens, juxta communem providentiae divinae cursum non introducitur in subjectum, nisi sit dispositum et praeparatum. Atqui gratia habitualis est forma perfecta et completa, dans esse supernaturale fixum et permanens. Ergo. — Minor constat. Major etiam patet, tam in naturalibus quam in supernaturalibus. Sic in naturalibus, formae substantiales, sive animatae sive inanimatae, non introducuntur nisi in materiam dispositam ; in supernaturalibus, divina essentia, ut forma intelligibilis, non unitur intellectui beato nisi per lumen gloriae disposito.

Probatur secunda pars item ratione⁷. Confertur gratia homini adulto a Deo movente ipsum. Atqui Deus movet omnia secundum modum cujusque ; homo autem est secundum naturam liberi arbitrii, ideoque proprium est illi moveri per liberum arbitrium. Ergo in adulto non fit a Deo motio ad gratiam sine motu liberi arbitrii.

Confirmatur. Secundum communem divinae providentiae cursum, forma non introducitur nisi in subjectum juxta proprium modum dispositum. Atqui proprius modus quo homo sui compos se disponit ad bonum, est per actum liberi arbitrii. Ergo.

Dixi, « secundum communem divinae providentiae cursum ; » quia negari non debet quin Deus de potentia absoluta possit conferre gratiam non disposito, ut dormienti, cum in hoc nulla sit repugnantia. Sed de communiter contingentibus tantum, utpote regulam et legem constituentibus, ratiocinandum est.

Nota, actus liberi arbitrii a Deo motos, non effective, sed dispositive tantum ad gratiam concurrere. Nam concilium Trid., sess. VI, cap. 7, hoc docet : « Hujus justificationis causae sunt :... efficiens, misericors Deus ;... instrumentalis, sacramentum baptismi. » Et D. Thomas dicit, q. 28 de Veritate, ad 2 : « Poenitentiae sacramentum habet conferre gratiam ex virtute clavium, quibus se poenitens subjicit. Contritio igitur, si secundum se consideretur, non se habet ad gratiam nisi per modum dispositionis ; sed, si consideretur in quantum habet virtutem clavium in voto, sic sacramentaliter operatur in virtute sacramenti poenitentiae, sicut et in virtute baptismi, ut patet in adulto qui habet sacramentum baptismi in voto tantum. Ex hoc igitur non habetur quod contritio sit causa efficiens remissionis culpae, per se loquendo, sed virtus clavis vel baptismus. » Idem docet in IV Sentent., dist. 17, q. 2, a. 5, quaestiunc. 1.

Petes 4° utrum gratia sit major in uno quam in alio.

Resp. affirmative⁸. Id passim indicant Scripturae.

Ratio est, quia commune est omni subjecto ut plus vel minus formam recipiat, secundum quod est plus vel minus dispositum ad illam. Proxima ergo ratio hujus inaequalitatis gratiae est inaequalitas dispositionum ex parte hominis ; prima et remota est voluntas Dei, quae non solum gratiae, sed etiam dispositionis ad illam est author, dividens singulis prout vult, I Cor., XII, 11, et unicuique dans gratiam secundum mensuram donationis Christi, Ephes., IV, 7. Unde, sicut inaequalem gratiam, ita et inaequalem dispositionem ad illam tribuit, ad consummationem sanctorum, in aedificationem corporis Christi, ut ibidem additur, id est, ut ex diversis gradibus pulchritudo et perfectio Ecclesia consurgat, sicut etiam in rebus naturalibus diversos gradus entium instituit, ut esset universum perfectum.

Petes 5° utrum aliquis possit esse certus se esse in gratia.

Resp.⁹ Seclusa speciali revelatione, nemo potest esse certus se esse in gratia certitudine absoluta, cui non possit subesse falsum, aut saltem quae excludat omnem formidinem ; sed solum certitudine secundum quid, morali et conjecturali. Est contra Lutheranos et Calvinistas asserentes unumquemque christianum credere teneri se fuisse justificatum, et hac sola fide homines justificari. Est etiam contra quosdam catholicos, inter quos Catharinus contendit hominem posse esse certum se habere gratiam certitudine absoluta, non quidem fidei immediate, sed mediante discursu theologico ; Vega vero certitudine morali quae omnem excludat formidinem, qualis est certitudo de existentia urbis Romae.

Probatur prima pars. 1° Ex S. Scriptura. Eccles., IX, 1 :

Sunt justi atque sapientes, et opera eorum in manu Dei ; et tamen nescit homo utrum amore an odio dignus sit. Eccli., V, 3 : De propitiato peccato noli esse sine metu. I Cor., IV, 4 : Nihil mihi conscius sum, sed non in hoc justificatus sum ; qui autem judicat me, Dominus est. Hoc de seipso dicit Paulus, qui tunc certe justus erat.

2° Ex concilio Trid., sess. VI, cap. 9 : « Quamvis necessarium sit credere, neque remitti neque remissa unquam fuisse peccata, nisi gratis, divina misericordia, propter Christum ; nemini tamen fiduciam et certitudinem remissionis peccatorum suorum jactanti, et in ea sola quiescenti, peccata dimitti vel dimissa esse dicendum est... Sed neque illud asserendum est, oportere eos qui vere justificati sunt, absque ulla omnino dubitatione apud semetipsos statuere se esse justificatos, neminemque a peccatis absolvi ac justificari, nisi eum qui certo credat se absolutum et justificatum esse, atque hac sola fide absolutionem et justificationem perfici : quasi qui hoc non credit, de Dei promissis deque mortis et resurrectione Christi efficacia dubitet. Nam, sicut nemo pius de Dei misericordia, de Christi merito, deque sacramentorum virtute et efficacia dubitare debet ; sic quilibet, dum seipsum suamque propriam infirmitatem et indispositionem respicit, de sua gratia formidare et timere potest, cum nullus scire valeat certitudine fidei, cui non potest subesse falsum, se gratiam Dei esse consecutum. » Hoc decreto supradicti errores conficiuntur.

3° Ratione ex S. Thoma. Postquam hic q. 112, a. 3, c. demonstravit hoc certo sciri non posse nisi per revelationem, si forte adsit, addit secundum modum quo idem sciri nequit : « Alio modo homo cognoscit aliquid per seipsum, et hoc certitudinaliter. Et sic nullus potest scire se habere gratiam. Certitudo enim non potest haberi de aliquo, nisi possit dijudicari per proprium principium ; sic enim certitudo habetur de conclusionibus demonstrativis per indemonstrabilia universalia principia. Nullus autem posset scire se habere scientiam alicujus conclusionis, si principium ignoraret. Principium autem gratiae et objectum ejus est ipse Deus, qui propter sui excellentiam est nobis ignotus... Et ideo ejus praesentia in nobis et absentia per certitudinem cognosci non potest, secundum illud, Job, IX, 11 : Si venerit ad me, non videbo eum ; si autem abierit, non intelligam. Et ideo homo non potest per certitudinem dijudicare utrum ipse habeat gratiam, secundum illud, I Cor., IV, 3 et 4 : Sed neque meipsum judico... Qui autem judicat me, Dominus est. »

Probatur secunda pars. Hominem posse scire certo certitudine secundum quid, morali et conjecturali, ex signis et indiciis, se esse in gratia, nemo negat. Quae vero sint haec signa et indicia explicat Angelicus, ibidem : « Tertio modo cognoscitur aliquid conjecturaliter per aliqua signa. Et hoc modo aliquis cognoscere potest se habere gratiam, in quantum scilicet percipit se delectari in Deo et contemnere res mundanas, et in quantum homo non est conscius sibi alicujus peccati mortalis. Secundum quem modum potest intelligi quod habetur Apocal., II, 17 : Vincenti dabo manna absconditum,... quod nemo novit, nisi qui accipit ; quia scilicet ille qui accipit, per quamdam experientiam dulcedinis novit, quam non experitur ille qui non accipit. Ista tamen cognitio imperfecta est. Unde Apostolus dicit, I Cor., IV, 4 : Nihil mihi conscius sum, sed non in hoc justificatus sum ; quia, ut dicitur in Psal. XVIII, 13 et 14 : Delicta quis intelligit ? Ab occultis, etc. »

Suadet etiam suavis divina providentiae dispositio ut, quemadmodum non oportuit ut homo omnimodam suae justitiae certitudinem haberet, ne in superbiam et praesumptionem efferretur ; ita congruebat ut moralem et conjecturalem certitudinem haberet, ne perpetua animi turbatione cruciaretur, sed inter timorem et spem salutem suam operaretur.