Summa summae S. Thomae, Tomus II

Nota quod aliud sit voluntatem agere seu velle, aliud voluntatem se movere. Voluntas dicitur agere simpliciter, quando volitionem elicit. Dicitur se movere proprie, quando ex uno actu procedit in alium, ut dum ex volitione finis se applicat ad agendum pro ejus consecutione; nam unumquodque in tantum movet, in quantum est in actu. His notatis,

Dico 1° : Voluntas seipsam movet quoad exercitium in aliquibus actibus¹.

Prob. Sic se habet finis in appetibilibus, sicut principium in intelligibilibus. Atqui intellectus, per hoc quod cognoscit principium, reducit seipsum de potentia in actum, quantum ad cognitionem conclusionum, et hoc modo movet seipsum. Ergo similiter voluntas per hoc quod vult finem, movet seipsam ad volendum ea quae sunt ad finem.

Dices, juxta commune axioma : « Omne quod movetur, ab alio movetur. » Ergo voluntas non movetur a seipsa.

Resp. Nego consequentiam. Quia stant simul se movere, et ab alio moveri. « Cum aliquid movet seipsum, inquit Author, q. 3 de Malo, a. 2, ad 4, non excluditur quin ab alio moveatur, a quo habet hoc ipsum quod seipsum moveat, scilicet a Deo. »

Dico 2° : Voluntas, in prima volitione finis simpliciter et respectu totius vitae, non se movet quoad exercitium, sed movetur a Deo².

Prob. 1°. Quod est in potentia, indiget moveri ab eo quod est in actu; quia, ut jam dixi, in tantum aliquid movet, in quantum est in actu, et in tantum movetur, in quantum est in potentia. Atqui voluntas respectu primae volitionis simpliciter non est in actu, alias non foret prima volitio. Ergo.

2°. In omni vita, primus motus illius vitae est a generante, ut patet in motu cordis. Atqui Deus est author et genitor vitae intellectualis. Ergo primus motus illius vitae, scilicet prima cognitio intellectus, et prima volitio voluntatis, est specialiter a Deo.

Cave tamen ne inde inferas, Deum movere dumtaxat voluntatem ad primam volitionem, et non ad alias ejus volitiones. Equidem movet ad primam volitionem et speciali motione quae suppleat actum priorem ex quo voluntas se moveret, et ad actum sequentem se applicaret; at insuper, ut primus motor et prima universalis causa, movet voluntatem ad omnes suas volitiones, quatenus est secunda causa primae subordinata, de se indifferens et activa tantum in actu primo, ut late probatur in philosophia, de praemotione physica.

Dices : Homo potest peccare in primo instanti rationis. Ergo in eo se movet; alias peccatum refunderetur in Deum.

Resp. Dist. ant. Homo potest peccare in primo instanti initiativo usus rationis, nego; terminativo, conc. Instans usus rationis acquisitus per discursum est morale, constans pluribus instantibus physicis. In primo, homo specialiter motus a Deo non se movet, nec peccare potest; in sequenti, jam in actu positus, ut se movens, peccare potest.

Dico 3° : Supposito usu rationis, quando nova negotia incipiunt, et novus finis intenditur, ad primam ejus volitionem voluntas quandoque se non movet, sed a Deo movetur, quando scilicet in voluntate nullus praecessit actus habens connexionem cum isto novo fine, sed sunt potius dispositiones contraria; ut cum Deus specialiter et subito movet infidelem ad fidem, peccatorem ad poenitentiam³. Quandoque vero se movet, quando scilicet praecessit aliquis actus vel effectus habens connexionem cum illo novo negotio.

Explicatio textus difficilis S. Thomae.

Multis facessit negotium responsio quam habet hic S. Thomas, a. 6, ad 3, in qua dicit : « Deus movet voluntatem hominis, sicut universalis motor, ad universale objectum voluntatis quod est bonum, et sine hac universali motione homo non potest aliquid velle ; sed homo per rationem se determinat ad volendum hoc vel illud quod est vere bonum vel apparens bonum. Sed tamen interdum specialiter Deus movet aliquos ad aliquid determinate volendum, quod est bonum, sicut in his quos movet per gratiam, ut infra dicetur. » Ex qua responsione non pauci inferunt, S. Thomam non admittere praemotionem physicam ad omnes actus, sed tantum ad bonos.

Verum haec intelligentia diametraliter repugnat constanti doctrinae D. Thomae in innumeris pene locis, neque legitima est praesentis textus. Itaque per primam motionem, in ista responsione, S. Doctor non intelligit illam motionem communem qua Deus, ut primus motor, movet omnes causas secundas sibi subordinatas, et qua sic causae secundae moventur ut se moveant; sed intelligit singularem illam motionem qua Deus ita movet voluntatem ad primam volitionem finis, ut ipsa se non moveat, de qua dixerat a. 4, et nos diximus paulo superius. Vocat quidem S. Thomas hanc motionem universalem, tum quia est motoris universalis, tum quia est ad universale objectum voluntatis quod est bonum, tum quia est universaliter necessaria omni causae primo agenti. Nos autem diximus supra specialem seu singularem, non ut excluderamus istas universalitates, sed ut significaremus eam addere aliquid supra communem, scilicet quod suppleat actum priorem ex quo voluntas ipsa possit se movere, quod non facit generalis seu communis motio requisita ad omnes alias actiones causarum secundarum.

Quando autem S. Doctor subdit : « Sed homo per rationem determinat se ad volendum hoc vel illud quod est vere bonum vel apparens bonum, » non excludit motionem communem qua Deus, ut primus motor, sic movet causas secundas, ut etiam se moveant, sed illam singularem motionem qua voluntatem sic movet, ut ipsa se non moveat. Et sic satisfacit argumento quod sibi objicit, nempe quod, « si a solo Deo voluntas moveretur, nunquam moveretur ad malum. » Distinguendum est. Si a solo Deo voluntas moveretur, sic ut se non moveret, nunquam moveretur ad malum, conc.; si sic a Deo moveretur, ut etiam se moveat, nego. Ex hoc enim quod sub communi Dei motione voluntas se etiam moveat, se movere potest ad malum seu apparens bonum; idque refunditur in ipsam causam defectibilem, non in primam indefectibilem, ut alias explicabitur.

Tandem, quando addit S. Thomas : « Sed interdum specialiter Deus movet aliquos ad aliquid determinate volendum, quod est bonum, sicut in his quos movet per gratiam, » sensus est quod, sicut Deus nos movet ad bonum, ut sic, absque eo quod ad illud nos moveamus, ita quandoque specialiter nos movet ad bonum particulare determinatum, absque eo quod ad illud nos moveamus : sicut in his quos movet per gratiam operantem, v. g., infideles ad fidem, peccatores ad poenitentiam, nihil prorsus de fide aut poenitentia cogitantes. At haec singularis motio, ut patet ex dictis, non excludit gratias cooperantes ad alios actus supernaturales, neque motiones communes ad alios actus naturales, a quibus homo sic movetur, ut etiam se moveat.