Summa summae S. Thomae, Tomus II

Nota 1°. Quaestio non est de omissione directe voluntaria, quando nempe actu omitens vult actu positive omittre; fatentur enim omnes quod tunc non requiratur praeceptum seu obligatio ponendi actum qui omittitur, ut omissio sit voluntaria, quia tunc voluntas directe et positive terminatur ad illam. Sed quaestio est de omissione indirecte voluntaria, quando scilicet aliquis advertens ponit aliquem actum incompossibilem cum actu qui omittitur, v. g., quis, dictante judicio practico missam mox celebrandam et posse audiri, eligit manere domi, vel ludere, aut studere, absque eo tamen quod dicat : « Volo omittere missam. »

Nota 2° esse distinguendum inter omissionem culpabilem et voluntariam; certum est enim non esse culpabilem sine praecepto ponendi actum qui omittitur.

Dico 1° : Ut omissio sit voluntaria, non requiritur praeceptum seu obligatio ponendi actum qui omittitur.

Probatur 1° ratione fundamentali. Voluntarium est a principio intrinseco cum cognitione finis. Atqui, secluso praecepto ponendi actum qui omittitur, ejus omissio est a principio intrinseco cum cognitione finis. Ergo. — Prob. min. 1° Supponimus intellectum advertere ad id quod omittitur, alias foret mera oblivio aut omissio negativa. 2° Ista omissio pendet a voluntate, ut ponatur vel non ponatur. 3° Voluntas elicit advertenter aliquem actum cum actu omisso incompossibilem, per quem libertas actu exercetur et ex quo sequitur omissio. Ergo, secluso praecepto, omissio est a principio intrinseco cum cognitione finis, omissioque est a voluntaria indirecta et sic elicitur. Quae opponant adversarii huic rationi fundamentali dicemus in solutione objectionum.

Confirmatur. Qui omittit libere, omittit voluntarie. Atqui qui studio intentus omittit missam die feriali, non minus libere omittit quam die festo. Ergo.

Probatur 2° conclusio a posteriori. Multae sunt omissiones voluntariae indirectae actuum non praeceptorum, sic, v. g., qui studio vel orationi vacans omittit calefactionem, vel recreationem, vel aliquam aliam commoditatem licitam, sed non praeceptam, non per volitionem directam illarum omissionum, sed ex electione voluntaria studii vel orationis eo tempore, vel ea occasione qua posset licite his commoditatibus frui; has, inquam, omissiones esse indirecte voluntarias, nemo, putem, inficiabitur, cum sint meritoriae. Ergo palam est, posse dari omissionem voluntariam indirecte absque praecepto.

Dico 2° : Effectus consequens seu concomitans omissionem, non est voluntarius absque obligatione illum impediendi, nisi forte omissio per modum medii ad hunc effectum ordinetur.

Probatur 1° a priori. Effectus sequens seu concomitans omissionem, seclusa obligatione illum impediendi, neque physicè, neque moraliter procedit a voluntate : non physicè, quia voluntas praecise omittens nullum habet influxum physicum in hujus effectus existentiam, neque omissio, cum sit non ens, potest illum physicè causare; non moraliter, quia non est ratio cur effectus in quem nullo modo voluntas physicè influit, in ipsam refundatur, ut in causam, nisi quia potuit et debuit impedire. Hoc ipso autem quo potest et debet impedire hujusmodi effectum, effectus incipit pertinere ad ipsam, et est illi debita cura illum impediendi, unde omissio impediendi reputatur pro volitione effectus, quia nemo praesumitur nolle implere suum debitum, nisi magis velit oppositum. Ergo, seclusa obligatione impediendi effectus sequentem ex omissione, iste effectus non est voluntarius.

Confirmatur ex discrimine quod est inter ipsam omissionem et effectum illam sequentem aut comitantem respective ad voluntatem. Omissio per se immediate, nulla alia causa interveniente, pendet a voluntate; voluntas enim aeque immediate potest non velle ac velle. Unde, ut non volitio, seu omissio volendi, sit voluntaria indirecte, non indiget alia causa, sed dumtaxat advertentia et suspensione influxus modo vitali, quod praestat eliciendo alterum actum incompossibilem cum actu qui omittitur; tunc enim omissio procedit indirecte a principio intrinseco cum cognitione finis. At vero effectus omissionem sequens, aut concomitans, non est per se immediate a voluntate, sed mediante alia causa interveniente : sic, v. g., dum omitto separare duos rixantes, occisio inde secuta neque a mea voluntate, neque a mea omissione causatur, sed a gladio occisoris ; item, quando nauta omittit gubernare navim, neque ejus voluntas, neque ejus omissio submergit navim, sed tempestas. Ut ergo talis effectus refundatur in voluntatem, ut in causam, et dicatur interpretative voluntarius, debet assignari aliquid quo fit ut pertineat aliquo modo ad voluntatem et aliquam connexionem habeat cum illa, et aliud assignari non potest, nisi praeceptum illum effectum impediendi, ut dixi in prima probatione.

Probatur 2° a posteriori. Dantur effectus sequentes aut comitantes omissionem voluntariam, qui nullo modo sunt voluntarii defectu obligationis illos impediendi : sic Deus omittit voluntarie impedire peccata hominum, et tamen peccata non sunt illi voluntaria, quia non tenetur illa impedire.

Dixi in conclusione : « Nisi forte omissio per modum medii ordinetur ad hunc effectum; » quia tunc manifestum est quod talis effectus esset directe intentus et volitus, consequenter positive et directe voluntarius : ut si quis eo fine ut patiatur frigus mortificationis ergo, omittat accedere ad ignem; frigus est ipsi positive voluntarium, quia per se intentum et volitum.

Obj. 1° contra primam conclusionem : S. Thomas, hic, a. 3, c, dicit : « Quia igitur voluntas, volendo et agendo, potest impedire hoc quod est non velle et non agere, et aliquando debet, ideo non velle et non agere imputatur ei quasi ab illa existens. » Ergo, juxta S. Thomam, omissio sine praecepto non est voluntaria.

Resp. S. Thomam loqui de omissione qua sit simul culpabilis et voluntaria, ut patet ex hoc vocabulo « imputatur. »

Obj. 2° : Omissio, v. g., missae, non est voluntaria, nisi habeat rationem privationis, quia omissio negativa erat jam in voluntate, antequam vellet aut nollet, et non instantè tempore missae. Atqui, secluso praecepto, omissio missae non habet rationem privationis, sed merae negationis. Ergo. — Prob. min. Privatio est carentia formae debitae subjecto. Atqui, secluso praecepto, non est debitum audiendi missam. Ergo. Et hoc est praecipuum fundamentum Goneti.

Resp. cum Contensono : Nego min.; ad prob. dist. min. Secluso praecepto, non est debitum audiendi missam legale et morale, seu obligationis, conc. min.; non est debitum physicum et naturale, seu dispositionis et exigentiae, nego min. Duplex itaque debet distingui debitum, unum morale et obligationis, vi legis obligantis, alterum naturale, vi dispositionis exigentis. Et huic duplici debito respondet duplex privatio : una est carentia actus debiti vi praecepti, altera carentia actus debiti vi dispositionis ad illum. Quamvis ergo opus, v. g., auditio missae die feriali, non sit debita vi praecepti, attamen, posita advertentia et dictamine proponente practice missam hic et nunc celebrandam, missa est debita debito naturali, seu exigentiae et dispositionis ; negari enim non potest quin cogitatio et dictamen de aliquo actu sit dispositio ad illum, cum initium cujusvis operis sit cogitatio de illo. Quando ergo homo respuit hoc dictamen, et per hoc prudens et sciens se convertit ad actum incompossibilem cum auditione missae, non solum negative, sed privative se habet ad illam, et eam voluntarie omittit : sicut, v. g., dum materia est disposita ad aliquam formam, forma est illi debita, et si, non obstante hac dispositione, alia introducatur, dicitur ea privari.