Summa summae S. Thomae, Tomus II

Dico 1°: Distinctio numerica peccatorum petitur ex interruptione morali actuum voluntatis; quia actus humani habent quod sint peccata ab actu voluntatis. Unde S. Thomas, in II Sentent., dist. 42, a. 1, dicit : « Secundum unitatem voluntatis sumendum est judicium de unitate ejus quod in genere moris dicitur. » Ergo, ubi actus voluntatis est diversus et moraliter interruptus, est distinctum peccatum.

Tune censetur actus voluntatis moraliter interruptus, quando nec formaliter nec virtualiter perseverat. Censetur autem nec formaliter nec virtualiter perseverare ex triplici capite: 1° Quando per actum contrarium expresse revocatur: ut si quis voluntatem priorem furandi retractet, et statim post illam resumat, erunt duo peccata numero distincta; quia istae duae volitiones, licet brevissimo tempore interpolatae, nullo modo inter se connectuntur, nec secunda potest dici continuatio prioris formaliter et expresse revocatae.

2° Per cessationem voluntariam ab actu voluntatis : ut, si quis, visa muliere, morose delectetur, eamque delectationem sponte deserat, se convertendo ad alia, statim autem, visa eadem aut altera muliere, iterum morose delectetur, bis peccat, propter rationem jam datam; quia istae duae voluntariae delectationes in nullo inter se connectuntur, nec secunda potest dici continuatio primae voluntariae interruptae et interpretative revocatae. In his duobus satis conveniunt theologi, sed de tertio disputant. Itaque

Tertius modus, secundum quem nec formaliter nec virtualiter perseverat idem actus voluntatis, assignatur a pluribus involuntaria cessatio ab actu interno voluntatis, puta per naturalem distractionem aut oblivionem, per somnum aut ebrietatem : quia, inquiunt, actus iteratus, post talem interruptionem involuntariam, non est continuatus cum praecedenti, sed diversus; ubi autem sunt diversi actus, sunt diversa peccata.

Id verum existimo de peccatis mere internis, id est quae in ipsa voluntate consummantur, nec ad actus externos efficaciter tendunt, ut sunt haeresis, odium, invidia, velleitates, complacentia, delectationes morosae, etc. ; quoties enim iterantur post cessationem, etiam involuntariam, toties perfecte consummantur, nec prior actus dicit ordinem ad secundum, nec in aliquo connectuntur, aut continuantur, aut ab invicem dependent.

Secus de actibus internis efficaciter tendentibus ad opus externum, saltem quando isti actus voluntatis iterati in aliquo effectu externo prioris actus connectuntur : ut si, ex proposito occidendi inimicum, teneas pugionem paratum, vel struas insidias, aut si viam aggrediaris ad illum quaerendum, etc. Stantibus his aut similibus effectibus, licet saepe malam voluntatem iteres, nunc de illa, nunc de aliis etiam voluntarie cogitando, aut alia agendo, non committis plura peccata, sed primum continuas; quia prior actus perseverat moraliter in effectu externo vi illius posito, et in eo quasi in vinculo omnes alii sequentes cum priori connectuntur.

Dixi : « Saltem quando isti actus voluntatis iterati in aliquo effectu externo connectuntur; » quia multi idem non improbabiliter censent, etiamsi in aliquo effectu externo non connectuntur, ut si nunc firmiter proponas occidere inimicum, aut fornicari cras, et mane expergefactus renovas hoc propositum, et toties quoties ad illud reflectis, in eo persistis, censent unum peccatum; quia prior actus non est consummatus nec voluntarie revocatus, sed perseverat et vi illius elicitur secundus et sequentes, qui censentur prioris continuatio.

Dico 2° : Eadem manente voluntate, imo et eodem actu externo, multipliciantur numerice peccata ex objectis numerice distinctis in esse moris. Censentur autem objecta numerice distingui in esse moris, quando non se habent moraliter per modum unius, sive quia unum non est pars alterius, sive quia non sunt partes aliquod unum integrantes, sive quia non ordinantur ad eumdem finem et idem opus consummandum ; tunc enim, licet sit unus actus physice, censetur tamen in genere moris virtualiter multiplex, et tot habere malitias numero distinctas, quot sunt hujusmodi objecta.

Ratio est, quia, sicut peccata multiplicantur et distinguuntur specie per objecta specie distincta, ita multiplicantur et distinguuntur numero per objecta numerice distincta. Hinc qui una et eadem mala voluntate vult occidere aut de facto occidit tres homines, sive uno actu, sive pluribus immediate succedentibus, tria peccata numero distincta committit; quia cum tres homines non se habeant moraliter per modum unius, sunt tria objecta numero distincta.

Dices : Qui furatur uno actu ovium gregem, unum peccatum committit, non quot sunt oves. Ergo et qui uno actu occidit multos homines.

Resp. Nego consequentiam. Disparitas est quod omnes oves gregis se habeant per modum unius, cum non habeant jura distincta quae violentur, nec ideo sint capaces distinctae et peculiaris injuriae. At vero tres homines, etiamsi sint ex eadem familia, non se habent per modum unius, sed unusquisque habet jus suum distinctum quod violatur, indeque est capax particularis et distinctae injuriae. Neque refert quod familia ex fictione juris reputetur una persona. Ita quidem fingitur, sed ita non est, praesertim respective ad injuriam.

Qua ratione probabilius existimo quod, si grex pertineret ad tres homines, forent tria peccata : quamvis id negent non pauci; quia, inquiunt, omnes oves sunt moraliter unum totum, quod est objectum proximum furti.

Consectaria

Ex dictis colliges 1° eum qui ex voluntate furandi proficiscitur domo, defert scalam, ascendit, aperit cistam, aufert pecunias, sive omnes simul, sive successive per partes; item qui animo fornicandi quaerit puellam, eam osculatur, aspicit, tangit impudice, et tandem fornicatur; item qui ex proposito occidendi inimicum, aptat pugionem vel sclopum, occurrit inimico, ipsum provocat, ferit, laedit, occidit : hos, inquam, et alios in similibus casibus, etiamsi inter haec praeambula malam voluntatem furandi, fornicandi, occidendi, centies iterent, non nisi unum peccatum committere; quia istae voluntates iterata connectuntur in effectibus cum prima, et isti effectus praevii ordinantur ad furtum, fornicationem, homicidium, tamquam ad unum finem, ideoque habentur per modum unius, et intelliguntur in accusatione operis completi, ita ut sufficiat dicere in confessione : « Fornicatus sum, feci homicidium, etc. » Secus tamen, si adhiberentur media ad istos fines quae specialem haberent malitiam, ut si uteretur arte magica ad furandum, philtris ad fornicandum, etc. Observandum etiam quod, si impudicitiae praecurrentes copulam fiant sine intentione copulae, licet postea, mutata intentione, sequatur copula, sint distincta peccata et seorsim accusanda, cum tune non uniantur per modum unius in fine intento; seclusa enim intentione copulae, non magis ex se tendunt ad fornicationem quam ad pollutionem aut copulam sodomiticam. Idem dic, si fierent quidem ex intentione copulae, sed quae ex aliqua causa interveniente non perficeretur.

Utrum autem idem dicendum sit de impudicitiis, scilicet complacentia, delectatione morosa, tactibus, aspectibus et osculis immediate sequentibus copulam, ac de dispositionibus ad illam, dubium est. Quidam affirmant, quia dicunt esse appendices copulae quae illam connaturaliter et regulariter sequuntur. Alii negant, quia censent esse dispositiones ad aliam copulam. Ceterum, quantum ad praxim, si verum sit quod dicit prima sententia, eas impudicitias regulariter sequi ad copulam, non video cur necesse sit eas distincte confiteri, cum in hac hypothesi sufficienter intelligantur a confessario in accusatione copulae.

Colliges 2º eum qui, eadem mala voluntate permanente, eodem motu concupiscentiae aut odii durante, se ter polluit, ter fornicatur cum eadem aut pluribus, tres homines successive occidit, committere tria peccata; quia tres pollutiones, tres fornicationes, tria homicidia non se habent moraliter per modum unius, sed sunt tres actiones totales in se completae, nec unibiles ex natura sua in uno tertio in quo perficiantur et compleantur.

Neque obstat unitas voluntatis; quamvis enim sit una physice, est moraliter multiplex numero, sicut esset multiplex species, si in his actibus forent objecta specie distincta, puta si fornicaretur semel cum matre, postea cum conjugata, deinde cum moniali; aut si inter occisos numeretur pater aut clericus. In omnibus casibus, non obstante ejus unitate physica, est moraliter multiplex specie, ita in nostro casu est moraliter multiplex numero.

Eadem ratione, qui una intentione continuata furandi, vigesies cum morali interruptione surriperet viginti millia florenorum, vigesies peccaret mortaliter; quia singula furta non se habent moraliter per modum unius, cum ex se ad invicem non ordinentur, sed unumquodque seorsim est consummatio internae voluntatis. Sic saltem apprehendit sensus communis.

Similiter sacerdos in malo statu existens, probabilius tot peccata committit, quot non interrupte absolvit poenitentes ; quia quaelibet absolutio est actio totalis et judicium completum, nullo nexu cum aliis absolutionibus et judiciis conjunctum. Idem dic de baptizante plures successive, propter eamdem rationem : secus, saltem nobis probabilius, si eadem continuata actione pluribus communionem administret ; quia videtur administratio unius convivii, adeoque una moraliter actio. Similiter sacerdos celebrans in malo statu videtur unum tantum peccatum committere; quia, licet oblatio, consecratio et communio sint actiones physice distinctae, constituunt tamen unum mysterium in quo uniuntur.

Colliges 3° eum qui uno continuato concupiscentiae motu agit impudice cum puella, eam saepe, etsi cum aliqua interruptione, osculando, tangendo, etc., unum peccatum committere; similiter eum qui uno impetu irae pluries ferit inimicum, pluries blasphemat, plura convicia ejusdem rationis in eum conjicit, puta vocando eum ter quater furem, etiam unum peccatum committere, ita ut sufficiat dicere in confessione : « Semel impudice egi per tactus et oscula cum puella, semel blasphemavi, semel rixatus sum cum socio, cum vocavi furem, cum percussi; quia hi actus, non obstante physica eorum interruptione, secundum communem sensum hominum censentur una actio, una conversatio, una rixa, una locutio, sicut censetur una comestio, dum quis successive plures dapes comedit. Neque eadem est ratio de illis ac de pluribus fornicationibus, aut pollutionibus, aut occisionibus, de quibus corollario praecedenti; disparitas est enim quod plures occisiones, plures fornicationes aut pollutiones, sint actiones totales in seipsis completae, habentes definitum terminum in quo consummantur, ita ut non sint unibiles in aliquo tertio in quo consummantur, adeoque nec inter se. At vero illi plures actus de quibus hic est quaestio, scilicet plures tactus, plures percussiones, etc., non sunt actiones totales et consummatae, sed ex se aptae facere unum cum uno actu externo consummato, in quo sunt unibiles, et ideo inter se unibiles, sicut plurium ferculorum comestiones. Ita saltem apprehendit sensus communis hominum, qui maxime debet attendi quantum ad multiplicationem vel unitatem numericam peccatorum.

Utrum, si rixans afficiat alterum injuriis distinctae rationis, ipsum appellans, modo furem, modo adulterum, modo sortiarium, etc., committat plura peccata? Distinguendum est : Si haec diversa convicia tam ab aggrediente quam ab aggresso et circumstantibus habeantur