Summa summae S. Thomae, Tomus II

Nota. Quaedam sunt leges pure praeceptivae aut prohibitivae; quaedam pure poenales, quaedam mixtae. Lex pure praeceptiva aut prohibitiva est quae actum praecipit aut prohibet, nullam imponendo transgressoribus poenam, ut lex de audienda missa. Lex pure poenalis, est quae statuit poenam in eos qui aliquid fecerint aut omiserint, nihil, saltem explicite, praecipiendo aut prohibendo, ut si lex dicat : « Qui evexerit frumentum ex provincia, solvat centum. » Mixta est quae praecipit aut prohibet actum, et simul statuit poenam transgressoribus. Et hoc dupliciter : vel copulative, ut si lex dicat : « Nemo evehat frumentum ex provincia, et qui evexerit, solvat centum, » quod potest etiam exprimi unica propositione sic : « Prohibeo ne quis evehat frumentum e provincia, sub poena solvendi centum. » Vel disjunctive, ut si dicat : « Nullus evehat frumentum e provincia; vel, si evexerit, solvat centum. »

Petes 1° utrum lex mixta vel pure poenalis obliget sub culpa ad actum ponendum vel omittendum, aut saltem ad poenam seu mulctam.

Resp. 1°. Lex copulative mixta obligat sub culpa ad actum ponendum vel omittendum, quia vere praecipit aut prohibet; neque poena apponitur ut obligationem tollat, sed potius et efficacius moveat ad observationem.

Resp. 2° legem mixtam disjunctive non obligare determinate ad actum ponendum vel omittendum, neque determinate ad poenam subeundam, sed ad alterutrum; ita ut qui non vult legem implere, sed paratus sit subire poenam, sit liber a culpa; qui autem nec vult legem observare, nec poenam subire, peccat, quia lex sub disjunctione posita relinquit voluntati subditorum quam voluerint partem amplecti. Paritas est in eo qui disjunctive vovet se non amplius lusurum, vel, si ludat, se viginti asses daturum pauperibus : non peccat, si ludat; peccaret, si ludens non daret viginti asses.

Ad hujusmodi leges possunt quodammodo revocari variorum Religionum constitutiones, ut Ordinis Praedicatorum, quae non obligant ad culpam, sed ad poenam tantum, et eatenus sunt leges, quatenus obligant ad poenam.

[Dices : Poena non potest imponi nisi pro culpa. Ergo, si absque culpa actus disjunctive praescriptus omittatur, non datur obligatio poenam subeundi.

Resp. Nego ant. Vis legis a voluntate legislatoris omnino pendet, et sicut potest rem ex natura sua magni momenti sub gravi vel sub levi tantum praecipere, ita potest eam libertati cujusque relinquere. Ergo, quando id sufficere et expedire videtur, fas est illi optionem dare subditis inter actum ponendum vel omittendum et poenam subeundam, si illis legem observare non placeat. Et hoc confirmatur regula 23 juris in Sexto : « Sine culpa, nisi subsit causa, non est aliquis puniendus. » Haec verba : Nisi subsit causa, patenter legislatori adjudicant facultatem poenam decernendi quin culpa fuerit admissa per legis transgressionem.]

Resp. 3°. Probabilius videtur legem pure pënalem per se loquendo obligare, non solum ad poenam, sed etiam ad ponendum vel omittendum actum pro quo poena imponitur.

Ratio est, quia, secundum communem intellectum et communem modum loquendi, qui dicit : « Qui hoc fecerit, capite plectetur, » perinde est ac si diceret, prohibeo ne id fiat, et qui fecerit, capite plectetur : unde implicite prohibet aut praecipit, licet non explicite; non enim tantam poenam imponit, nisi quia vult ita fieri vel non fieri, voluntas autem superioris sic intimata habet vim legis et praecepti.

Dixi : Per se loquendo, quia, si legislator declararet se non velle obligare sub culpa ad actum ponendum vel omittendum, sed tantum ad poenam, ut declaratur in prologo constitutionum nostrarum et in constitutionibus quorumdam aliorum Ordinum, lex non obligaret nisi ad poenam. Similiter, si ex circumstantiis posset colligi hanc esse mentem legislatoris, aut si mores populi et consuetudo apud timoratos recepta sic legem intelligant et recipiant; ut enim communiter dicitur, consuetudo est optima legis interpres. Haecque modificatio potest etiam habere locum in legibus mixtis copulative, in quibus, sicut ex consuetudine potest tolli obligatio ad culpam et ad poenam, a fortiori, relicta poena, potest auferri culpa. Hae autem leges non sunt proprie leges, nisi ea parte qua obligant ad poenam sub culpa, quia de ratione legis est obligare. Unde, si nulla ex parte obligaret, non foret proprie lex, sed salutare monitum aut exhortatio, vel consilium de eo quod expediret in communitate.

Petes 2° utrum lex poenalis obliget ad poenam subeundam ante sententiam judicis.

Quaestio est de poena latae sententiae; certum est enim neminem teneri ad subeundam poenam ferendae sententiae, ante sententiam judicis.

Resp. 1°. Nulla lex poenalis latae sententiae obligat in foro conscientiae ad subeundum, ante sententiam judicis, poenam activam, seu cujus executio requirit actionem.

[Probatur 1° per S. Thomam dicentem, 2 2, q. 62, a. 3, c : « Quantum ad culpam, adhibetur remedium per poenam, cujus inflictio pertinet ad judicem. Et ideo, antequam sit condemnatus per judicem, non tenetur restituere plus quam accepit; sed postquam condemnatus est, tenetur poenam solvere. »]

Probatur 2°. Ad illud agere seu ad actionem quam requirit executio poenae, tenetur reus vel judex. Non reus, quia non tenetur ex lege nisi ad poenam; poena autem consistit in pati, non in agere. Ergo tenetur judex. Ergo ante sententiam judicis ad illam subeundam non tenetur reus.

Confirmatur. 1° Actio quae requiritur ad poenae executionem, non est poena, sed infliction poenae, alias judex aut ejus minister inferens poenam, poenam pateretur. Atqui lex poenalis obligat solum reum ad poenam. Ergo non obligat ut eam sibi inferat.

2° Lex obligans reum ut sibimet inferat poenam activam ante sententiam judicis, non est accommodata hominum conditioni et fragilitati, cum vix unum de mille reperias qui id observet.

Resp. 2°. Leges poenales latae sententiae possunt obligare ad subeundam poenam privativam ante sententiam judicis. Paucae tamen obligant.

Probatur 1a pars. Non est minor authoritas legislatoris quam judicis, si nihil obest. Atqui judex statim post sententiam latam obligat reum ad subeundam poenam privativam, neque aliquid obstat authoritati legislatoris, sicut obstat pro poena activa. Ergo.

Confirmatur. Leges imponentes ipso facto censuras ecclesiasticas obligant statim a patrato crimine et ante sententiam judicis, ut omnes concedunt. Ergo.

Probatur 2a pars; quia, praeter censuras ecclesiasticas, vix potest assignari ulla lex tam civilis quam ecclesiastica, etiam latae sententiae, quae obliget ad poenam privativam subeundam ante sententiam judicis, sive quia consuetudo non aliter hujusmodi leges intelligit nec recipit, sive quia jure vel communi vel particulari ita cautum sit ad poenam; est.

Dices : Si leges latae sententiae non obligant ad subeundam ante sententiam judicis, sive activam sive privativam, falso et frustra apponuntur hae clausulae, ipso facto, ipso jure. Ergo.

Resp. Nego utramque consequentiam. 1° Non enim hujus clausulae, ipso facto, est ipso facto per sententiam prodicto et declarato. Sensus hujus, ipso jure, est ipsa legis dispositione, et non arbitrio judicis; quia istae leges habent aliquos effectus speciales quos non habent leges ferenda sententiae : 1° Ad hoc ut reus teneatur subire poenam latam, non requiritur sententia condemnativa ad poenam, ut in legibus sententiae ferendae, sed tantum sententia declarativa criminis. 2° Quia lex latae sententiae post sententiam declaratoriam retrotrahitur ad tempus commissi criminis, ita ut, si quis ob crimen sit ipso facto privatus fructibus beneficii, adveniente declaratione judicis, debeat restituere fructus, etiam quos a patrato et ante sententiam percepit. Secus in legibus ferendae sententiae.

Non diffiteor tamen, si lex ultra clausulam, ipso facto, ipso jure, adderet alias quae omnino significarent hanc esse voluntatem legislatoris, ut poena privativae incurrantur et subeantur ante sententiam judicis, v. g., si diceret : « absque ulla alia declaratione, ante omnem sententiam judicis, teneri coram Deo, seu in conscientia, non posse antea absolvi, » et similes, probabilius esse eas statim incurri, nisi certo constet de jure aut consuetudine contraria. Sed nihilominus verum est quod dixi, paucas esse hujusmodi, exceptis censuris ecclesiasticis.