Summa summae S. Thomae, Tomus II

DISSERTATIO V DE MUTATIONE LEGUM

D. Thomas, g. 97.

Lex multipliciter mutari potest : 1° per abrogationem, si tollatur in toto, aut per derogationem, si tollatur ex parte;

2° per cessationem finis illius; 3° per consuetudinem; 4° per dispensationem; 5° per interpretationem. De quibus omnibus agemus in hac ultima dissertatione.

Unde sit

Dico 1° : Legislator, ejus successor aut superior potest legem abrogare, et a fortiori illi derogare; quia ejusdem est potestatis rem destruere et adstruere.

[Benedietus XIV, de Synodo dicc., lib. XIII, c. 5, n. 9, proponit hane quaestionem, scilicet : « Num integrum sit episcopo, aut prorsus delere constitutiones synodales a se factas, aut aliquem ex justa causa ab illis eximere, quando eaedem authoritate summi Pontificis sunt confirmatae? » Relatis variis opinionibus, prosequitur, n. 11 : « Caeteris praeferenda videtur sententia Fagnani, in cap. Si quis, a num. 11 usque ad 24, de Confirmatione utili vel inutili, ubi distinguendum docet inter confirmationem quam vocant in forma communi et confirmationem in forma specifica. In forma specifica fieri dieitur, cui praemittitur causae cognitio et singula statuta diligenter expenduntur, ac deinde, nulla adjecta conditione, authoritate apostolica, cum clausula : motu proprio atque ex certa scientia confirmatur. In forma communi confirmari dicuntur statuta quae non singulatim examinantur, neque approbantur a Pontifice motu proprio et ex certa scientia, atque apostolicae authoritatis robur illis non adjicitur absolute, sed solum conditionate, videlicet si juste, canonice aut provide facta sint, et dummodo sacris canonibus, Tridentini concilii, decretis et constitutionibus apostolicis non adversentur; quam postremam conditionem omnibus statutorum confirmationibus in forma communi hodie exprimi atque opponi solere, idem Fagnanus, n. 18, testatur. Jam vero, pergit Fagnanus, statuto confirmato in forma specifica, cum naturam induerit legis pontificiae, nulli inferiorum fas est derogare. Statutum vero confirmatum in forma communi integrum est statnentibus delere, atque ab illius obligatione aliquem ex justa causa subtrahere. Etenim talis confirmatio nihil novi juris aut efficacitatis illis tribuit qua antea carerent. »]

Dico 2° : Lex generalis per legem generalem contrariam censetur revocata. Lex vero particularis, quales sunt speciales locorum consuetudines, statuta et privilegia, etiamsi ponatur in lege generali haec clausula derogatoria generalis: « Non obstante quacumque consuetudine, » etc., non censetur revocata, nisi de ea fiat specialis mentio, aut nisi aliunde constet hane esse mentem legislatoris. Ita Bonifacius VIII, cap. Licet, de constit. in 6°,

[Ubi dicit : « Licet Romanus Pontifex, qui jura omnia in scrinio pectoris sui censetur habere, constitutionem condendo posteriorem, priorem, quamvis de ipsa mentionem non faciat, revocare noscatur; quia tamen locorum specialium et personarum singularium consuetudines et statuta, cum sint facti et in facto consistant, potest probabiliter ignorare, ipsis, dum tamen sint rationabilia, per constitutionem a se noviter editam, nisi expresse caveatur in ipsa, non intelligitur in aliquo derogare. »]

Dico 3° : Cessante simpliciter et absolute fine legis adaequato et in communi, cessat lex ; quia 1° non est lex, quae non est utilis bono communi. Ergo, cessante ratione propter quam erat utilis, cessat. 2° Quia, cessante omnino ratione propter quam legislator tulit legem, censetur non velle amplius illam obligare.

Dixi : « Cessante fine adaequato et in communi; » quia, si lex feratur de aliquo opere, quia natum est conducere et ut plurimum conducit ad bonum commune, licet in aliquo particulari, per accidens, de facto non conducat, non tamen ideo cessat lex, quia non cessat finis legis adaequate. V. g., lex prohibet lectionem librorum damnatorum, propter periculum perversionis : quamvis sis ita dispositus, ut in te non timeas perversionem, quia tamen inde natum est eam sequi et ut plurimum sequitur, remanet finis legis, nee ab ea eximeris.

[Petes an obligatio legis cesset in casu particulari, si ejus finis tune cesset contrarie, id est si observatio legis contra ejus finem cedat.

Resp. affirmative. Ratio est, quia quod est pro bono communi institutum, non debet contra illud militare; quod accideret, si lex facta noxia bono communi, aut etiam bono alicujus privati, cujus malum redundat contra obligat quando desunt alii cibi, vel alicui, propter malam valetudinem, esset nimis onerosa; interest enim boni communis quod personae privatae serventur incolumes.]

[Consuetudo est duplex¹ : una faeti, altera juris. Consuetudo facti definitur a S. Thoma : « Frequentia operandi libere eodem modo. » Consuetudo juris, quae sequitur ex consuetudine facti, definitur ab Isidoro, lib. V Etymol., c. 3, citato cap. 5, dist. 1 : « Jus quoddam moribus [id est, actibus frequentatis] institutum, quod pro lege suscipitur, cum defieit lex. » Agitur hie praecipue de consuetudine facti.]

Tria S. Thomas tribuit cousuetudini² : primum, quod legem inducat, quando scilicet est praeter legem et nullam supponit; secundum, quod abroget legem latam et receptam; tertium, quod eam interpretetur. Haee autem tria consuetudo obtinere potest duplici via : 1° via conniventia, quando superior personaliter consentit tacite vel expresse consuetudini, ad quod non requiritur tempus determinatum; 2° via praescriptionis, quando certo tempore invaluit consuetudo, concurrente consensu, si non personali, saltem juridico seu legali superioris, ut explicabitur infra.

An itaque et quomodo consuetudo haec tria obtinere possit, inquirimus. Pro quo

Dico 1° : Consuetudo rationabilis potest inducere legem ubi non est, tam via conniventiae, quam praescriptionis³.

[Probatur ex utroque jure. Ex jure canonico, cap. In his, dist. 11, ubi dieitur ex Aug. ad Casulanum, epist. 36ª : « In his rebus de quibus nihil certi statuit Seriptura divina, mos populi Dei vel instituta majorum pro lege tenenda sunt. Et sieut pravaricatores divinarum legum, ita contemptores ecclesiasticarum consuetudinum coercendi sunt. » Item cap. Illa, dist. 12, ex eodem Aug. ad Januarium, epist. 54° ; qui in utraque epistola refert celebre Ambrosii effatum : « Ad quam forte ecclesiam veneris, ejus morem serva. » Et alibi. Ex jure civili. L. De quibus, ff de legibus, et alibi.]

Probatur ratione. In consuetudine rationabili possunt concurrere omnia qua requiruntur ad legem, scilicet materia honesta et utilis bono communi, intentio se obligandi et legitima authoritas, vel communitatis, si sit libera, vel principis manifeste approbantis, sive personaliter sive legaliter, eam consuetudinem et intentionem. Ergo.

Dixi : « Principis approbantis, sive personaliter sive legaliter, » quia duplex distinguitur consensus prineipis, unus personalis, alter juridicus seu legalis : Personalis, quando superior conscius consuetudinis eam approbat, vel expresse verbo aut aliquo facto manifesto, vel tacite, ei non resistendo, dum facile posset. Juridieus seu legalis in hoc consistit, quod jura seu praedecessores superioris praesentis declaraverint et statuerint talem consuetudinem inducere legem; ad quem consensum, ut patet, non requiritur quod consuetudo innotescat superiori. Ut igitur consuetudo inducat legem via conniventiae, requiritur consensus personalis saltem tacitus; ut autem inducat via prescriptionis, sufficit consensus legalis.

[Petes an omnes consuetudines diuturna et generales vim legis obtineant.

Resp. Consuetudines quae consistunt in frequentatione eorumdem actuum, quantumvis diuturnae et generales sint, vim legis non obtinent, nisi animo se obligandi fuerint observatae. Ratio est, quia consuetudo aceipitur pro lege. Atqui lex constituitur per voluntatem obligandi. Ergo. Unde consuetudo ter in die salutandi B. M. V. ad pulsum campanae, se purificandi aqua benedicta in ingressu ecclesiae, etc., vim legis obligatoriae nunquam fuit sortita, quia hi actus ex mera devotione semper fuerunt frequentati. Cognoscitur autem an consuetudo fuerit inducta cum animo se obligandi, si constanter et universaliter observetur et cum non levi incommodo ; si transgressores puniantur; si ita sentiant communiter homines pii. In dubio autem an consuetudo sit ex devotione vel obligatione, sub gravi vel sub levi, an obliget sub culpa vel tantum sub pcna, benignior pars tenenda est; nam nulla lex obligat, nisi de ea constet. Ita S. Ligor., lib. I, n. 107.]

Dico 2° : Consuetudo rationabilis potest abrogare legem humanam etiam irritantem, aut ei derogare tam via conniventiae quam praescriptionis⁴.

De via conniventiae non est difficultas, quia lex pendet a voluntate legislatoris; unde, mutata voluntate legislatoris, eaque exterius manifestata, desinit lex. Atqui per conniventiam liberam consuetudini contrariae legi, manifestatur facto mutatio voluntatis in legislatore. Ergo. Dixi : « Conniventiam liberam, » ita quod legislator possit facile impedire, et non impediat; si enim toleret quia resistere non potest, aut si differat in aliud tempus, non est consensus liber et sufficiens ad abrogandam legem via conniventiae.

Probatur secunda pars ex utroque jure. Ex jure canonico. Cap. Cum tanto de consuetudine, Decretal. lib. I, tit. 4, c. 11, dicitur : « Licet longaeva consuetudinis non sit vilis authoritas, non est tamen usque adeo valitura, ut vel juri positivo debeat praejudicium generare, nisi fuerit rationabilis et legitime praescripta. » Qua exceptione aperte significat canon, consuetudinem rationabilem legitime prascriptam posse legi humanae derogare. Ex jure civili, L. De quibus, ff de legibus : « Rectissime illud receptum est, ut leges non solum suffragio legislatoris, sed etiam tacito consensu omnium per desuetudinem abrogentur. »

Probatur ratione. Leges humanae subsunt authoritati et voluntati hominum, non secus ac aliae res humanae et jura. Atqui res humanae et jura possunt independenter a voluntate dominorum mutari et transferri per authoritatem juris, ut fit in prescriptione. Ergo pariter leges humanae possunt mutari per authoritatem juris, independenter a voluntate personali legislatorum. — Subsumo. Atqui jura decernunt consuetudinem rationabilem legitime prascriptam praevalere legi humanae, ut patet ex juribus laudatis. Ergo.

Hine inferes, nullum determinatum tempus requiri ut consuetudo abroget legem via conniventia, sed sufficere quod constet de conniventia seu consensu personali legislatoris; quia, non jure, sed ipsius legislatoris voluntate mutata, desinit lex. Quando autem proceditur via prescriptionis, requiritur tempus determinatum; quia tunc non desinit ex mutata voluntate legislatoris, sed ex dispositione juris, et ideo requiritur tempus a jure determinatum ad legitime praeescribendum. Unde communis sententia est, quod ad hoc ut consuetudo praescribat contra legem civilem, requirantur decem anni, contra legem ecclesiasticam, quadraginta anni; quia sic jus commune disposuit pro praescriptione aliorum jurium civilium et ecclesiasticorum.

[Praescriptio quadraginta annorum videtur requiri contra leges ecclesiasticas, ex cap. Dequarta, lib. II Deeretal., tit. 26 de praescript. et cap. Ad aures, ibid., ubi legitur : « Quadragesimalis praescriptio omnem prorsus actionem exeludit. » Sed Lessius, lib. II, cap. 6, dub. 14, n. 17, et alii apud Salmanticenses, de Legib., cap. 6, punct. 3, § 2, n. 17, probabiliter dieunt sufficere decem annos, sive leges sint receptae, sive non ; quia non major ratio habenda est de consuetudine contra legem ecclesiasticam, quam civilem, cum nullum jus inter has leges distinguat. Respondet autem Lessius ad citatos textus, eos non loqui de legibus, sed de juribus et bonis immobilibus Ecclesiae praescribendis; nomine autem jurium Eeclesia non veniunt Ecclesiae leges. Ita S. Ligor., lib. I, n. 139.

Petes 1° an requiratur bona fides, ad praescribendum contra legem.

Resp. negative, cum S. Ligorio, lib. I, n. 107. Etiam peccando potest fieri consuetudo. Salmant., de Legib., cap. 6, punct. 3, § 1, n. 11, cum Suarez. Consuetudo enim triplicem statum habet. In initio, introducentes consuetudinem contra legem omnes peecant. In progressu, non peccant illa jam a majoribus introducta utentes, sed possunt a principe puniri. In fine autem non peccant, nee puniri possunt, illa jam praescripta utentes. Ita Salmant., ibid, n. 13, et alii. Ratio est, quia, cum consuetudo omnibus conditionibus requisitis vestitur, inter eas invenitur consensus legislatoris qualis fuit supra descriptus.

Petes 2° an consuetudo praevalere possit, si lex feratur cum clausula : « Non obstante quacumque consuetudine. »

Resp. Communiter intelligitur clausula de consuetudine opposita jam existente, non vero de futura. Salmant., de Legib., cap. 6, punct. 4, § 2, n. 43, et alii. Si autem clausula reprobet quameumque consuetudinem, etiam futuram, Salmant., ibid., n. 43, cum Suarez, dicunt probabilius esse talem consuetudinem posse legem abrogare. Si enim consuetudo aliqua irrationabilis censeri debeat tempore quo lex fertur, fieri poterit rationabilis tempore futuro, nisi legi naturali vel divinae adversetur. S. Ligor., ibid., n. 108.]

Dico 3° : Consuetudo potest interpretari legem⁵.

Patet ex jure, cap. Cum dilectus, Decretal. lib. I, tit. 4, de consuetudine, etc. L. Si de interpretatione, ff de legibus. In utroque consuetudo dicitur « optima legum interpres. »

[Duplex autem est interpretatio : una doetrinalis, secundum mentem et sensum legislatoris; altera authentica, quae procedit a superiore et habet vim inducendi aliquem sensum qui pro nova lege recipitur, lieet forte non conveniat cum prima intentione legislatoris. Utroque modo consuetudo potest interpretari legem humanam, priori autem modo tantum legem naturalem et divinam.]

Dispensatio, prout hic sumitur, est relaxatio obligationis legis.

§ I

Quis possit dispensare in lege humana ?

Dico 2° : Potestate ordinaria dispensare potest in suis legibus ipse legislator, ejus successor, et superior cui legislator aut successor est subordinatus. Inferior autem non potest, nisi potestate delegata, et quantum ipsi concessum est vel a jure, vel a consuetudine, vel a superiore.

Prima pars patet; quia obligatio legis pendet a potestate legislatoris. Ejusdem est autem potestatis ferre legem et aliquem a lege eximere: quod est dispensare.

[Potest ergo episcopus dispensare a statutis dioecesanis, etiamsi in synodo fuerint edita. Synodus enim non est supra episcopum, nec habet jurisdictionem et potestatem legislativam, cum sacerdotes qui ad synodum ex jure conveniunt vel admittuntur, non suffragium definitivum, sed dumtaxat consultativum, habeant, et episcopus, vel secundum, vel etiam contra vota emissa, ut legislator in omnibus pronuntiet.

Nulla forma praescribitur pro dispensationibus obtinendis ab episcopis et aliis Ordinariis locorum, sive a praelatis ordinum religiosorum. Hoc unum expendendum est, scilicet an facultatibus necessariis gaudeant ad dispensandum in rebus de quibus in diversis casibus agitur.

Cum ex omnibus orbis partibus causa Summo Pontifici reservatae ad ejus authoritatem deferantur, duplex tribunal Romae fuit constitutum pro dispensationibus concedendis, sacra scilicet Poenitentiaria et Dataria. Materiae circa quas versatur authoritas Majoris Poenitentiarii, seu Poenitentiariae praefecti, sunt: dilationes et commutationes votorum simplicium, commutatio obligationis simplicis recitandi horas canonicas, absolutiones a censuris et casibus reservatis, dispensationes super irregularitatibus, convalidationes titulorum, rehabilitationes ad beneficia, necnon ad officia, dignitates et similia, dispensationes pro regularibus transire volentibus ad strictiorem vel laxiorem religionem, condonationes et remissiones pecuniarum et fructuum male exactorum ac perceptorum in materia beneficiali, nisi inde sequi debeat praejudicium tertiae persona et certo domino. Quoad vero impedimenta quae matrimonium respiciunt, Poenitentiaria concedit dispensationes pro foro interno super omnibus impedimentis occultis, vel, pro foro externo, sed in forma pauperum, super impedimentis publicis, de quibus agemus in tractatu de Matrimonio. Dispensationes super impedimentis ex natura sua publicis expediuntur a Dataria. De his similiter dicetur in eodem tractatu.]

Patet etiam secunda pars; quia dispensare est actus jurisdictionis. Inferior autem non habet jurisdictionem in legem superioris, nisi in quantum ipsi conceditur, vel ab ipso superiore, vel a jure aut consuetudine.

Duplex est enim potestas delegata: una a jure vel consuetudine, quae dum in perpetuum est concessa vel annexa, non personae, sed officio vel dignitati, aequiparatur ordinaria. Cap. Quoniam abbas, de officio delegati, Decretal. lib. I, tit. 29, et L. I, ff de officio ejus cujus commissa est jurisdictio. Altera est ab homine dupliciter: vel per modum gratiae in favorem delegati, et haec est latae interpretationis, nec expirat morte concedentis, si absolute fuerit collata; quia, juxta cap. Si cui, de praebendis, in 6°, «Decet concessum a principe beneficium esse mansurum.» Vel per modum commissionis et mandati in favorem alicujus causa vel personae, et haec est strictae interpretationis et expirat morte concedentis, si res sit integra et nondum executioni coepta mandari. Cap. Relatum, de officio delegati, et cap. cit. Si cui.

Hinc colliges, episcopos non posse potestate ordinaria dispensare in legibus Summorum Pontificum et conciliorum, posse tamen in pluribus casibus potestate delegata.

1° Quando jus id eis expresse concedit: sicut Trid., sess. XXIV, cap. 6, de Reformat., ipsis concedit posse dispensare in omnibus irregularitatibus provenientibus ex delicto occulto, excepta ea quae provenit ex homicidio voluntario et ex aliis deductis ad forum contentiosum.

2° Possunt ex consuetudine et consensu tacito dispensare in levioribus et iis quae frequenter accidunt, ut in jejuniis, festis, Horis canonicis et similibus; quia id exigit conveniens dioecesis gubernatio, nec est verisimile Pontificem velle ut continuo ad ipsum recurratur pro rebus levibus, aut quae frequenter occurrunt. In jejuniis et festis id etiam possunt parochi, ex consuetudine.

3° Possunt, ex consensu tacito, dispensare in iis quae non patiuntur moram, quia jure praesumitur Summum Pontificem nolle fideles tamdiu manere in peccato aut in periculo peccandi. Sic dispensant in impedimentis occultis, si deprehendantur post matrimonium contractum cum bona fide saltem alterutrius partis, non tamen in his quae deprehenduntur ante contractum, nisi forte detegantur immediate ante celebrationem, quae sine gravi scandalo differri non possit. Similiter dispensant in impedimento petendi debitum quod una pars contraxit ex commixtione cum consanguinea in primo vel secundo gradu alterius.

Quae hucusque dixi de episcopis, dicenda sunt de praelatis Regularium exemptorum respective ad suos subditos; quia in his quae sunt jurisdictionis tantum, sunt veluti suorum episcopi.

§ II. — Utrum dispensatio sine causa legitima sit licita et valida?

Dico 1°: Superior dispensat illicite sine causa legitima in sua vel inferioris lege¹.

Probatur: quia 1° dispensans sine causa legitima est dispensator imprudens et infidelis²: imprudens, quia agit temere, sine causa rationabili; infidelis, quia non intendit bonum commune, ad quod lex est instituta, et quod ipse ex officio et pacto implicito cum communitate debet intendere. 2° Quia eximere a lege eum qui non est eximendus, est acceptio personarum. 3° Quia turpe est et contra rationem naturalem quod pars sine causa non sit confor-

^{1 2}

mis toti; quod facit qui dispensat sine causa. 4° Tandem, quia potestas est data ad aedificationem, et non ad destructionem; unde Bernardus, lib. de Consider., c. 4, n. 18, vocat hujusmodi dispensationem « crudelem dissipationem. »

Dico 2°: Superior valide dispensat sine causa legitima in sua et inferioris lege.

Probatur. Lex, tam in fieri quam in conservari, absolute pendet a voluntate legislatoris; ita quod si, quamvis urgente legitima causa, non institueret, aut sine legitima causa legem institutam abrogaret, non esset lex, et nullus obligaretur. Ergo, si tollat obligationem legis pro aliquo, ille non obligatur.

Confirmatur. Qui dispensantur sine causa in impedimentis matrimonii, valide contrahunt matrimonium; nullus enim contra hujusmodi matrimonii validitatem reclamat. Ergo valida est dispensatio.

[Haec statuit de dispensationibus concilium Trident., sess. XXV, cap. 18, de reform.: « Sicuti publice expedit legis vinculum aliquando relaxare, ut plenius, evenientibus casibus et necessitatibus, pro communi utilitate satisfiat; sic frequentius legem solvere, exemplo potiusquam certo personarum rerumque delectu, petentibus indulgere, nihil aliud est quam unicuique ad leges transgrediendas aditum aperire. Quapropter sciant universi, sacratissimos canones exacte ab omnibus, et quoad ejus fieri poterit, indistincte observandos. Quod si urgens justaque ratio et major quandoque utilitas postulaverit cum aliquibus dispensandum esse, id causa cognita, ac summa maturitate, atque gratis, a quibuscumque ad quos dispensatio pertinebit erit praestandum, aliterque facta dispensatio subreptitia censeatur. »

Petes 1° an peccet mortaliter superior dispensans sine causa, et inferior qui tali dispensatione utitur.

Resp. ad 1um cum Angelico, hic a. 4, c: « Si absque ratione, pro sola voluntate licentiam tribuat [superior], non erit fidelis in dispensatione, aut erit imprudens: infidelis quidem, si non habet intentionem ad bonum commune; imprudens autem, si rationem dispensandi ignoret. » Et ibid, ad 1: « Quando cum aliquo dispensatur ut legem communem non servet, non debet fieri in praejudicium boni communis, sed ea intentione ut ad bonum commune proficiat. » Ergo, quamvis legislator sit legis suae dominus, peccare videtur, si sine causa dispenset, quia legem sic debilitat et non satis bono communi providet. Quidam dicunt eum peccare mortaliter, si materia sit gravis. Alii melius docent tunc peccatum non esse nisi veniale, praeciso scandalo aut alicujus gravi damno; nam deordinatio non apparet ut per se gravis. S. Lig., lib. I, n. 178.

Resp. ad 2um. Salmanticenses, de Legib., cap. 5, punct. 6, § 3, n. 76, cum Suarez et aliis, apud S. Ligorium, lib. I, n. 178, dicunt communiter, utentem tali dispensatione non peccare graviter, et ipsis etiam probabile videtur quod peccatum nec veniale sit. Hoc intelligendum est, si non adsit scandalum, nec damnum inde alicui obveniat.

Petes 2° an liceat petere vel concedere dispensationem, cum dubitatur an causa sit sufficiens.

Resp. 1°. Licet petere, quia non pertinet ad subditos de sufficientia causae judicare, sed tenentur tantum rem sincere superiori exponere.

Resp. 2°. Licet concedere, quia aliter imponeretur superioribus onus intolerabile; cum enim res saepe ambiguae sint, superiores scrupulis et anxietatibus angerentur, et si tunc ad partem tutiorem confugere tenerentur, periculum esset ne in nimiam severitatem conjicerentur.]

Dico 3°: Inferior nec licite nec valide dispensat sine causa legitima in lege superioris; quia superior non censeatur dare facultatem dispensandi nisi ex legitima causa. Non potest autem inferior in hac re plusquam illi sit concessum a superiore. Ergo.

Unde, si Papa dispensaret sine causa sufficienti in voto vel juramento, quae sunt juris divini, vel episcopus in lege Pontificis aut conciliorum, nulla foret dispensatio; nisi forte bona fide causa putaretur sufficiens, quia fundate praesumitur sic velle superiorem, ad vitandos graves scrupulos et continuas anxietates.

[Petes 1° an valeat dispensatio per vim aut metum obtenta.

Resp. affirmative, dummodo haec tria constent: 1° quod existat causa dispensandi; 2° quod superiori non defuerit animus dispensandi; 3° quod aliunde non adsit causa nullitatis. Ita S. Ligor., lib. I, n. 184, et plures apud ipsum.]

Petes 2° quae sunt causae legitimae dispensandi.

Resp. Generaliter loquendo, assignantur communiter tres: pietas, utilitas praesertim boni communis, aut quae redundet in bonum commune, et necessitas, quae non debet esse tanta ut de se tollat obligationem legis, alias non opus esset dispensatione, sed interpretatione tantum.

§ III. — De dispensatione obreptitia et subreptitia.

Obreptitium dicitur quod obtinetur allegando falsum; subreptitium, reticendo verum.

Dico 1°: Si obreptio aut subreptio cadat supra causam principalem dispensationis, dispensatio est nulla. Ita decernit Innocentius III, cap. Super litteris, Decretal. lib. I, tit. 3, de rescriptis, idque ut minimum significat clausula solita dispensationum: « Si preces veritate nitantur, » et quae si non apponeretur, debet semper subintelligi, ex cap. Ex parte, eodem tit. Ratio etiam patet; quia superior non intendit dispensare, nisi propter hanc causam quae est principalis, et sine qua non dispensaret. Ergo, ea non subsistente, corruit dispensatio. Propter eamdem rationem, idem dicendum est, si obreptio vel subreptio cadat super id sine quo, quamvis non sit causa principalis, superior non dispensaret tali modo et forma, sed cum adjecta conditione et onere: ut si dives petat dispensationem in forma pauperum, ut dicam infra.

Dico 2°: Si obreptio aut subreptio cadat supra causam impulsivam tantum et minus principalem, ex malitia allegantis, probabilius est nulla; si ex simplicitate et ignorantia allegantis, est valida. Ita expresse distinguit et statuit Innocentius III, cap. cit. Super litteris, de rescriptis.

Dico 3°: Subreptio seu reticentia veri ad rem per se et intrinsece pertinentis, seu error circa moralem substantiam rei, reddit dispensationem nullam: ut si habeas duas affinitates seu consanguinitates ex parte utriusque parentis, et exprimas tantum unam; si petas dispensari super affinitatem, et est consanguinitas, aut super consanguinitatem, et est affinitas, aut super quartum gradum, et est tertius; quia, licet superior forte aeque dispensasset, si rem ut est expressisses, censetur tamen id praecise concedere quod petitur, et non aliud. Probabilius tamen arbitror, contra quosdam, quod si petatur dispensatio pro tertio gradu, et est quartus, sit valida; quia dispensatio totius est dispensatio partis in toto contentae, quartus autem gradus continetur in tertio.

Dixi: « Error circa substantiam moralem rei; » quia, si esset error circa substantiam physicam, et nihil pertinens ad dispensationem, non vitiaret dispensationem: ut si te dicas advocatum, cum sis medicus, aut erretur in nomine, ponendo Petrum loco Pauli; intendit enim superior dispensare cum petente.

Dico 4°: Quando dispensatio petitur in curia Romana, subreptio seu reticentia illius quod jus seu stylus hujus curiae requirit, vitiat dispensationem; quia, quamvis non sit causa principalis, est tamen conditio sine qua Pontifices non intendunt dispensare. Hinc

Colliges 1° quod, si petas in curia Romana dispensationem super consanguinitate, non exprimendo copulam incestuosam, si praecesserit, nulla sit dispensatio, ex stylo curiae; item, si matrimonium sit contractum aut consummatum; item, si cum scientia impedimenti et cum spe temeraria dispensationem facilius obtinendi contraxeris, et haec non exprimas, nulla est dispensatio.

Observandum est, quantum ad copulam incestuosam, si sit occulta, quod petatur dispensatio in sacra Poenitentiaria, tacitis nominibus, ob vitandam infamiam, aut aliud damnum. Quando vero impedimenta sunt manifesta, aut facile manifestanda, dispensatio non conceditur a Poenitentiaria, sed a Dataria, et debent exprimi nomina; quia, cum agatur de impedimento publico, potest deduci ad forum contentiosum, et publicari debet decretum Datariae. In Poenitentiaria dirigitur commissio dispensandi ad confessarium, qui sit magister aut professor in theologia; in Dataria ad officialem loci. In Poenitentiaria omnia gratis conceduntur; in Dataria solvitur mulcta expendenda in propagationem fidei, vel in alios pios usus.

Colliges 2° quod, quando sunt plura impedimenta, puta consanguinitas et affinitas, vel plures consanguinitates aut affinitates, nulla sit dispensatio, si petatur separatim, nunc pro uno, postea pro altero; sed debet peti pro omnibus simul. Item nulla est, si non exprimatur in qua linea sit propinquitas, an in recta vel transversa, et in quo gradu, aequali vel inaequali. Similiter in cognatione spirituali, si non exprimatur an sit filia spiritualis, vel compaternitas, an baptizaverit, an tantum susceperit. Idem dic de confirmatione. Item nulla est, si petatur dispensatio super crimine uxoricidii, non exprimendo similem dispensationem jam fuisse obtentam. Item, si dispensatus super defectum natalium ad Ordines et beneficium, postea petat dispensationem super pluralitatem beneficiorum, non exprimendo iterum defectum natalium. Item, si dispensatio petatur in forma pauperum, et petens non sit vere pauper. Et haec omnia et quaedam alia ex stylo curiae Romanae.

In triplici forma petitur dispensatio: In forma pauperum, honestorum et nobilium. Ut aliqui censeantur vere pauperes, debent esse tales, ut de suis laboribus et industria tantum vivant, et ideo debet exprimi in petitione, ita ut, si omittatur tantum, inutilis sit petitio. Debet exprimi in petitione paupertas ex utraque parte.

Daelman, doctor Lovaniensis, quaest. ultima, observat. ultima, de Matrimon., scribit illos debere censeri pauperes, qui sive in mobilibus, sive in immobilibus habent duo vel tria millia florenorum: tum quia, si peterent in forma honestorum, deberent majori parte hujus summae spoliari pro dispensatione, pro qua petitur mille vel duo millia florenorum, juxta graduum propinquitatem, et sic fierent pauperes; tum quia haec pauca bona sunt eis quasi instrumentum quo labore et industria fructuose operari valeant, nullos inde percipientes fructus, aut ita modicos, ut pro nullo reputentur. Addit laudatus theologus, Nuntium apostolicum sic judicare, quando oratores a parochis ad ipsum mittuntur.

Petes 1° utrum, quando Romani apponunt in dispensatione alias causas quam eas quas exposuit orator, illae debeant esse verae, ut sit valida dispensatio.

Resp. negative, sed sufficit quod quae ab oratore proponuntur sint verae; non enim ipse propter aliud petit dispensari, et revera propter illas dispensatur: aliae autem apponuntur ex stylo curiae, et ne videatur data dispensatio propter leviores causas.

[Petes 2° utrum dispensatio valide obtineri possit, non tantum pro inscio, sed etiam pro invito.

Resp. affirmative, si necessitas vel saltem sufficiens motivum adsit. Id ratio dictat et erui videtur ex cap. Si motu proprio, de praebendis in 6°. Sed dispensatio debet a dispensato acceptari. Aliter tamen dicendum de dispensationibus quae ex Poenitentiaria Romana impetrantur, nisi petantur a personis conjunctis aut consanguineis intra quartum gradum, ad matrimonium, vel saltem a confessario, propter motiva quae gravia judicat. Ita S. Ligor., lib. I, n. 186.]

Petes 2° utrum, defuncto dispensatore, cesset dispensatio.

Resp. negative; quia gratia non expirat morte concedentis, cap. Si super, de officio delegati in 6°. Quod etiam verum est, quamvis dispensatio concessa sit ad revocationem; quia dispensator vivens non revocavit, nec mortuus revocat. Secus, si dixisset: « Donec voluero, » aut: « Donec placuerit; » mortuus enim non vult amplius, nec illi amplius placet.

[Petes 4° quomodo cesset dispensatio.

Resp. Triplici modo cessat, scilicet: cessatione causae, revocatione, renuntiatione.

1° Si cesset causa finalis tempore quo litterae dispensatoriae expediuntur, dispensatio effectum non habet. Superior enim non censetur dispensare sine causa, et ex cap. Ex parte, Decretal. lib. I, tit. 3 de rescriptis, « in hujusmodi litteris intelligenda est haec conditio, etiamsi non apponatur: « Si preces veritate nitantur.» — Si cesset causa finalis post litterarum expeditionem, sed ante earum fulminationem et executionem, cum commissarius non possit nomine superioris dispensare nisi sub eadem conditione et restrictione, quamvis dispensatio in principio fuerit valida, nullitate tunc afficitur. — Si cesset causa finalis post litterarum executionem, distinguendum. Vel materia consistit in uno actu et dispensatio aufert tantum impedimentum, et tunc, sublato impedimento, reviviscere non potest per mutationem circumstantiarum, ex regula 73 juris in 6°: « Factum legitime retractari non debet, licet casus postea eveniat a quo non potuit inchoari. » Vel materia habet tractum successivum et ex pluribus actibus coalescit, ut jejunium quadragesimale, recitatio horarum canonicarum, et tunc, cum dispensatio sit virtualiter multiplex, indubie cessat quando ejus causa tollitur, si nimirum qui illam propter infirmam valetudinem obtinuit, postea perfecte convalescat. — Si causa finalis censeatur perpetuo duratura, manet dispensatio. Sic qui ab irregularitate fuit dispensatus ad ordines sacros suscipiendos, etiamsi per longum tempus eos nolit suscipere, postea, mutato animo, legitime poterit promoveri. — Si vero causa impulsiva tantum cessaverit, dispensatio non evanescit, nisi sub hac conditione expresse fuerit concessa.

2° Dispensatio omnino cessat per revocationem expresse a superiore factam, quia obligatio vel deobligatio ab eo pendet. Revocatio sine justa causa illicita quidem foret, sed nihilominus valida. S. Ligor., lib. I, n. 197, cum aliis, censet peccatum superioris tunc esse tantum veniale. Praelatus inferior qui ex delegatione dispensavit, non valide dispensationem revocat sine causa.

3° Dispensatus gratiae obtentae renuntiare potest, cum superioris assensu, antequam effectus fuerit assecutus, et ea amplius uti non potest. Exeipitur si renuntiatio redundet in damnum alterius vel communitatis in cujus favorem fuit impensa dispensatio, aut si praelatus, justa de causa, subditum dispensatione uti praecipiat.]

I. Interpretatio generaliter sumpta, est legis obscurae explicatio, qua declaratur in tali casu obligare vel non obligare. Est duplex: una verbalis, quae dicitur simpliciter interpretatio, et est explicatio verborum conformiter ad mentem quam habuit legislator, condendo legem; altera, quae dicitur epiikia, est explicatio mentis, non quam habuit legislator, condendo legem, sed quam habuisset, si ad praesentem casum attendisset, et quam haberet, si hic et nunc interrogaretur.

[II. Interpretatio simplex est authentica, usualis et doctrinalis.

Interpretatio authentica seu cum authoritate prolata, ea est qua ab ipso legislatore datur, vel ab ejus successore aut superiore. An vero hujusmodi interpretatio promulgari debeat, ut obliget? Distinguendum est. Vel est pure talis, seu est mera declaratio, et promulgatio non requiritur, cum non sit lex nova: obligat eos quibus de facto innotescit, in quantum sensum legis determinat, et ita lex observari debet. Vel non est pure talis, id est sensum legis receptum aliqualiter mutat, et tunc cum, saltem ex parte, sit nova lex, promulgatione indiget.

Interpretatio usualis petitur ex consuetudine, qua, ut dicitur in cap. Cum dilectus, Decretal. lib. I, tit. 4, de consuetudine, « est optima legum interpres. » Consuetudo interpretatur legem, quando est saltem ex parte secundum legem, quam ex parte etiam mutare potest; nam, si sit contra, legem abrogat, et si sit praeter, novam legem inducit.

Interpretatio doctrinalis fit per glossas theologorum, canonistarum et jurisperitorum. Per se non habet vim legis, cum sensum legis tantum exponat et doctores potestatem legislativam non habeant. Attamen, si interpretatio communiter admissa a pristino sensu legis plus minusve deviet, in hoc jus novum inducit, et sub hoc respectu fit usualis.]

III. In legum interpretatione simplici servandus est sensus verborum proprius, communis et magis receptus, nisi sequatur aliquod inconveniens; quia jure praesumitur legislatorem in hoc sensu locutum fuisse.

Lex favorabilis et nulli nociva, debet ampliari, odiosa restringi, juxta regulam juris 16 in 6°.

In legibus humanis non fit regulariter argumentum a pari: quia in his quae pendent a libera voluntate, non concluditur a pari; obligatio autem legis humanae non tam pendet a ratione legis, quam a libera voluntate legislatoris, quae est de illo casu, et non de isto, quamvis simili. Secus in lege naturali, propter oppositam rationem: quia obligatio illius est ex natura rei et ex ipsa ratione, quae dum militat pro uno casu, militat pariter pro simili.

Dixi, « regulariter; » quia in correlativis, ut in marito et uxore, in iis quae jure aequiparantur, ut in exsequente et mandante, et in iis quorum unum subordinatur alteri tamquam imperfectum perfecto, ut ova carnibus, respectu illius cui conceditur manducare carnes, fit argumentum a simili.

IV. Quantum ad epiikiam, certum est pariter illam habere locum in legibus humanis¹; quia leges ad communem utilitatem feruntur generaliter et secundum ea quae in pluribus accidunt, neque legislator potest omnes casus praevidere et excipere. Contingit autem multoties quod aliquid observari sit in pluribus communi bono utile, quod tamen in aliquibus casibus sit nocivum. Unde, si emergat casus in quo observantia litteralis legis sit nociva bono communi, vel afferat notabile detrimentum observanti aut alteri in sanitate, fama aut fortuna, hoc enim redundat contra bonum commune, vel sit contraria legi naturali vel humana superiori, aut ex aliqua circumstantia fiat iniqua aut nimis dura, per epiikiam non est observanda; quia merito praesumitur non fuisse mentem legislatoris, ut in his casibus lex obligaret.

Petes an liceat pariter uti epiikia in legibus infirmantibus contractus.

Resp. probabilius negative, propter gravia inconvenientia quae contra bonum publicum inde nascerentur, et quae praevalent malo, quantumvis gravi, alicujus particularis. Si namque liceret uti epiikia in lege irritante, v. g., matrimonium clandestinum, contractus minorennium, aut sine tabellione initos, concubinatus et fraudes ubique grassarentur in perniciem reipublicae. Adde quod contractus non stet sine forma quam per illas leges praescribitur.

Petes 1° quid sit privilegium.

Resp. Privilegium, quoad nomen, est lex privata, seu, ut alii volunt, sed minus fundate, quasi privans lege; quoad rem vero et formaliter sumptum, est jus singulare, ob aliquam utilitatem a principe aliquibus concessum, agendi vel non praestandi aliquid, contra vel praeter legem.

Explicatur definitio. Dicitur jus, per modum generis, in quo convenit cum lege, cum ad instar legis obliget. Dicitur singulare, quia datur uni vel alteri personae singulari, aut communitati minori tamquam personae singulari sumptae, licet ex consequenti obliget totam communitatem principi subjectam ne privilegiatum in usu privilegii impediat. Quo exprimitur etiam causa subjectiva privilegii: super quo notandum quod, quamvis stricte privilegium nonnisi principis subdito concedi debeat, id est, ei qui talis est vel permanenter vel transeunter, ut sunt peregrini, attamen late sumptum, etiam non subdito concedi potest, cum sit actus merae liberalitatis et praeter jus. Dicitur, agendi vel non praestandi aliquid contra vel praeter legem, quibus verbis exprimitur objectum seu causa materialis privilegii proprie talis, quae est actus jure communi praeceptus, vel prohibitus, ita ut respectu privilegiati desinat esse praeceptus vel prohibitus. Dicitur, ob aliquam utilitatem, in quibus verbis habes causam finalem; finis enim generalis privilegii est aliqua utilitas redundans in bonum reipublicae. Tandem in verbis a principe concessum exprimitur, non solum causa efficiens, sed etiam causa formalis extrinseca privilegii, qua, sicut legis, est actus principis legitime manifestatus; totus enim privilegii valor a principis voluntate pendet. Ex quibus sequitur quod is solus et omnis qui potest ferre legem, possit etiam privilegia condere et concedere.

Petes 2° in quo privilegium a dispensatione differat.

Resp. differre in eo quod dispensatio relaxet quidem jus commune, sed absque duratione et stabilitate, vel ad unum dumtaxat actum, v. g., ad ordinem suscipiendum, vel limitative ad aliquos actus, plerumque tribuatur. E contra, privilegium cum aliqua stabilitate et perpetuitate, atque ad plures actus non limitative, indulgetur.

Petes 3° quotuplex sit privilegium.

Resp. Multipliciter dividitur privilegium: 1° In affirmativum, vi cujus aliquid facere licet jure communi non permissum, ut celebrare in pontificalibus, et in negativum, ex quo omittere licet quod de jure aliquis facere deberet, ut quasdam taxas non solvere. 2° In personale, quod directe et immediate conceditur intuitu individuae personae, eique cohaeret, et in reale, quod directe et immediate adnectitur rei, seu indulgetur personae cum respectu ad rem, v. g., ad officium, dignitatem, indeque cohaeret rei et eo frui licet omnibus qui officium seu dignitatem possident. Quidam addunt mistum, quod est partim personale et partim reale, et conceditur personis cum adjectione loci. Privilegium est personale, quando verba concessionis diriguntur ad personam, cum expressione nominis ipsius, v. g.: « Tibi Petro, archiepiscopo Parisiensi, concedimus, etc. » Est reale, si verba dirigantur ad personam cum expressione rei vel dignitatis, v. g.: « Episcopo Augustodunensi concedimus usum pallii. » 3° In gratuitum, quod ex mera liberalitate, citra meritum singulare, indulgetur, et in remuneratorium, quod in praemium et compensationem insignium meritorum impertitur. Hoc posterius est ex natura sua personale; nihil tamen obstat quominus ad filios, nepotes totamque familiam extendi et communicari valeat, si tot et tanta sint merita paterna et avita, ut conveniens sit talem honorem haereditarium fieri, et sic perpetuari. 4° In purum, quod sine reciproca obligatione conceditur, et in conventionale, quod confertur cum pacto et obligatione aliquid faciendi; quod tamen in materia odiosa non videtur comprehendi nomine privilegii, quia conventiones onerosae non recte trahuntur ad materiam gratiosam. 5° In commune, quod per se respicit bonum communitatis, et consequenter in singulos derivatur, ut privilegium fori et canonis; quandoque competit, quoad usum tantum, communitati, qua talis est, ut privilegium liberae electionis, quandoque singulis membris, ut multa privilegia religiosorum; et in privilegium privatum, quod respicit per se commodum unius vel alterius personae, vergit tamen ex consequenti in bonum commune, ut privilegium restitutionis in integrum. 6° In privilegium clausum in corpore juris, quod inter alias leges est insertum, et induit naturam legis et est favorabile, et in illud quod speciali rescripto conceditur, et censetur aliquatenus odiosum aliis, recipit proinde strictiorem interpretationem, et habet contra se juris praesumptionem. 7° In singulare seu concessum in forma singulari cum specialibus clausulis, v. g., « motu proprio, ex certa scientia, ex plenitudine potestatis, » et in vulgare, seu ad preces privilegiati, sine praedictis clausulis. Primum est favorabile, nec potest argui de obreptione aut subreptione, quibus laborare potest secundum, cum semper in hoc subintelligatur conditio, « si preces veritate nitantur. » 8° In scriptum, quod per principis rescriptum conceditur, et in non scriptum, quod conceditur oretenus, seu, ut dicitur, vivae vocis oraculo. 9° Aliud datur pro foro conscientiae, et in foro contentioso non agnoscitur, aliud pro foro externo, et etiam in publicis judiciis prodest. 10° Tandem aliud est absolutum, quod non est nisi personae privilegiatae favorabile, et aliud respectivum, quod ita privilegiato favet, ut simul in aliorum gravamen vergat.

Petes 4° quot modis privilegium acquiratur.

Resp. Privilegium vulgo dicitur acquiri quatuor modis: consuetudine, praescriptione, concessione et communicatione. Quia vero consuetudo et praescriptio non tam sunt [mota, quia qui consuetudine vel praescriptione munitus est, id juris consequitur quod habet alius privilegio condecoratus], hinc modi privilegia acquirendi reducuntur ad concessionem et communicationem. Concessio privilegii est illius originaria collatio facta a legislatore qui legem a qua exemptio indulgetur tulit, vel ab ejus successore aut superiore. Communicatio est extensio privilegii ab uno subjecto ad aliud. Fit simpliciter, vel adjectis peculiaribus clausulis. Si fiat simpliciter, dat facultatem exercendi omnia privilegia concessa subjecto a quo vel intuitu cujus communicantur, nisi sint plane singularia, rarius concedi solita, vel communicari prohibita. Si autem fiat cum adjectis clausulis, pro earum diversitate diversa est communicatio. Fit enim uno modo relative et ad instar, id est indirecte, accessorie, sicut multa privilegia regularibus indulta communicantur monialibus, illorum familiaribus, medicis, advocatis, etc.; et eo modo communicata, minuuntur et amittuntur, si pristina privilegia minui vel amitti contingat. Secundo modo, absolute aut pariformiter et aeque principaliter ac si directe et specialiter concederentur his quibus communicantur, et haec privilegia nec minuuntur nec amittuntur, etiamsi originaria privilegia contingat minui vel amitti, quia a prioribus jam per se non dependent. Ita hos terminos sumi debere constat ex pluribus pontificiis constitutionibus, signanter ex bulla Gregorii XV Ad uberes fructus, ubi terminus ad instar opponitur termino pariformiter, et ex bulla Clementis XIV Supremi apostolatus, ubi idem terminus termino principaliter opponitur.

Petes 5° qui sint effectus privilegii.

Resp. 1° Confert privilegiato jus utendi privilegio suo secundum tenorem et rectam interpretationem illius, et aliis imponit obligationem non impediendi usum privilegii. Debet autem privilegiatus observare locum, tempus, modum et alias conditiones in concessione expressas. Si vero locus et tempus non fuerint expressa, neque subjecta materia aliud suadeat, gratia concessa porrigitur ad omne tempus, et pariter ad totum territorium concedentis: imo, si gratia tollat solum inhabilitatem, vel permittat actum nullo speciali jure loci prohibitum, licitus est usus illius etiam extra territorium concedentis, ut ubique legere libros prohibitos, celebrare ante auroram, etc. 2° Privilegiatus non tenetur privilegio suo uti, quia favor non potest in onus transire; nisi per accidens inde oriatur obligatio cui personaliter satisfacere debet, ut auditio missae die dominica per tempus interdicti, vel obligatio erga alterum implenda, v. g., confessarius qui obtinuit facultatem absolvendi a casibus reservatis, post auditam confessionem ea uti, tenetur. At, si privilegium sit ex suo fine publicum, v. g., privilegium fori, non licet ei renuntiare, quia ordo publicus id non patitur. 3° In concursu duorum privilegiorum, plura sunt discernenda. Si privilegia sint respectiva et circa idem opposita, speciale praevalet generali, quia species derogat generi, ex regula juris 34 in 6°. Si vero utrumque sit aeque generale vel speciale, quod est fortius praevalet, hoc est antiquius vel a majori potestate concessum. Si privilegia apparenter tantum sibi contradicant, praevalet magis absolutum, alterum vero ei cedit, quasi tacite conditionatum: sic ecclesia a decimis solvendis exempta, suo privilegio fruitur contra ecclesiam cui jus exigendi decimas ab omnibus ecclesiis fuit per privilegium collatum. Si ab ipso jure privilegium praelationem habeat, alteri praevalet.

Petes 6° quomodo liceat uti privilegio per viam interpretationis.

Resp. 1° Non pro arbitrio, sed juxta regulas communiter a doctoribus receptas, ut verba concessionis, quantum materia patitur, proprie et generaliter prout sonant intelligantur. Privilegia odiosa, id est juri communi aut juri quaesito terti adversa, restringuntur; mere autem favorabilia, tamquam beneficium principis, latissime sumi debent; personalia ad personam limitantur, realia etiam ad successores porriguntur. In dubio, privilegium favorabile censetur reale, uti et conventionale ex pacto, cujus naturam sequitur. At privilegium praejudiciosum censetur personale, uti etiam et remuneratorium, licet hoc frequenter, propter merita antecessorum, sit reale. 2° Privilegia admittunt interpretationem comprehensivam; persona enim quae in privilegio non exprimitur, pro qua tamen militat omnimode identitas rationis, videtur in eo virtualiter contenta, quatenus ista persona in mente principis privilegiantis fuit comprehensa: unde privilegia virorum regularium sunt communia monialibus, dummodo materia sit eis accommodata. Quod dicitur de personis, de casibus est pariter intelligendum. Non admittitur tamen interpretatio extensiva ob paritatem aut etiam majoritatem rationis, quia vis privilegii non oritur ex ratione, sed ex voluntate principis.

Petes 7° quot modis amittatur privilegium.

Resp. Pluribus modis amittitur: 1° Interitu subjecti cui inhaeret. Sic personale perit pereunte persona, reale pereunte re totaliter, ut si destruatur ecclesia sine spe reaedificationis, nisi privilegium inhaereat pavimento seu loco ipsi, vel communitati qua alio translata trahit secum privilegium. 2° Cessante causa. Porro causa cessat vel contrarie vel negative: contrarie, cum usus privilegii, propter mutationem circumstantiarum, evadit injustus, quo casu privilegium amittitur; negative, si usus privilegii non evadat injustus, sed sola concedendi ratio non amplius subsistat, et tunc privilegium non amittitur: sic privilegium juris decimandi ob inopiam concessum regularibus, non expirat, etiamsi progressu temporis pingues redditus monasterium obtinuerit. 3° Lapsu temporis pro quo privilegium fuit obtentum, vel non servata conditione sub qua fuit concessum. 4° Libera renuntiatione, si privilegium non sit commune, ut dictum est. 5° Non usu, vel usu contrario pereunt tantum illa privilegia quae gravamen tertii continent. Si hoc eveniat per tacitam renuntiationem, tantum tempus requiritur quantum sufficit ad inducendam presumptionem quod quis privilegio se abdicavit; si vero hoc fiat per praescriptionem, servanda sunt tempora et caetera requisita ad legitime praescribendum. 6° Abusu, quia meretur privilegio privari qui eo abutitur, vel ejus fines extendendo, vel ex illo sumendo occasionem liberius peccandi, vel contra privilegii finem agendo. Haec tamen amissio, extra casum quo contra finem privilegii agitur, non inducitur ipso jure, sed, tamquam poenalis, judicis sententiam praerequirit. 7° Revocatione. Solus princeps, vel ejus successor aut superior, potest revocare privilegia. Ad licitam revocationem, non vero ad validam, requiritur causa rationabilis, et si privilegium sit onerosum, citra justitiae commutativae violationem nequit ex alia causa quam necessitatis aut utilitatis publicae revocari. Fit autem revocatio vel expresse, dum princeps per verba aperta privilegium concessum aufert; vel tacite, cum ponit actum contrarium, aut fert legem oppositam privilegio. Porro revocatio per legem universalem non sortitur suum effectum, nisi lex fuerit sufficienter promulgata; item per clausulam generalem, « non obstantibus quibuscumque privilegiis, » non revocantur privilegia specialibus munita clausulis vi quarum revocari non possunt nisi de illis specialis mentio fiat, cum clausula generalis non contradicat clausulis specialibus. Si autem fiat revocatio specialis, tunc sortitur suum effectum, cum privilegiato debite intimata fuerit. Caeterum, sicut privilegium speciale derogat generali, lex contraria posterior derogat anteriori privilegio clauso in corpore juris communis, quia hoc princeps non censetur ignorare, non vero privilegiis extra jus commune vagantibus, nisi et horum mentio fiat, quia haec probabiliter superior ignorat.

Haec de privilegiis in communi sufficiant. Utilissime legitur appendix de Privilegiis ad calcem Theologiae moralis S. Alph. de Ligorio posita, ubi, principiis generalibus expositis, multa de privilegiis in specie tractantur.]