Summa summae S. Thomae, Tomus II

DISSERTATIO IV

DE ACTIBUS HUMANIS IN ESSE MORIS. D. Thomas, qq. 18, 19 et 20.

Actus moralis definiri potest : « Actus procedens a deliberata voluntate cum subjectione ad regulas morum, » quae sunt lex aeterna et recta ratio.

Dico 1° : Moralitas in communi non consistit in denominatione extrinseca petita a regulis morum.

Probatur¹. Esse morale, et praesertim bonitas moralis, est perfectio in actibus humanis existens a parte rei, causata a virtutibus, a voluntate libera et a Deo. Ergo non est mera denominatio extrinseca et ens rationis.

Confirmatur. Deus remunerat et punit in aeternum propter actus bonos vel malos moraliter. Atqui absurdum est quod aeternum premium, aut supplicium, decernat propter denominationes extrinsecas et entia rationis. Ergo.

Dico 2° : Libertas requiritur ad moralitatem, non tamen moralitas formaliter in ea consistit.

Prima pars constat, quia actus necessarii non subjiciuntur regulis morum, nec ab eis sunt dirigibiles, sed soli actus liberi; frustra enim adhiberetur lex actui necessario et invariabili. Est ergo libertas fundamentum aut conditio sine qua non moralitatis. Et ideo Doctor Angelicus dicit : « Ibi incipit genus moris, ubi primo dominium voluntatis invenitur. »

Probatur secunda pars. Prius concipitur in actu libertas quam moralitas. Hoc ipso enim quo concipitur actus egredi a voluntate sub indifferentia judicii, concipitur liber, et nondum moralis, quia nondum concipitur lex cui subjiciatur : imo, dato quod non esset lex seu regula morum, adhuc conciperetur liber, et non esset moralitas. Ergo.

Confirmatur. Esse liberum pertinet ad ordinem naturae; eo enim distinguuntur agentia libera a non liberis. Ergo.

Dico 3° : Moralitas in communi consistit formaliter in tendentia seu relatione reali transcendentali ad objectum subditum regulis morum.

Probatur. Eodem modo, proportione servata, loquendum est de actu in esse moris, sicut de actu in esse naturae; actus enim in esse physico est fundamentum actus ut moralis. Atqui actus in esse naturae constituitur formaliter per ordinem et tendentiam realem transcendentalem ad objectum in esse naturae seu physico consideratum; comparatur enim ad objectum ut motus et via ad terminum. Ergo actus moralis constituitur formaliter per ordinem et tendentiam realem transcendentalem ad objectum in esse moris consideratum, id est, ut subditum et regulabile per regulas morum.

Petes quot sint species moralitatis.

Resp. Constat apud omnes, bonitatem et malitiam esse species moralitatis. Bonitas est ordo realis transcendentalis ad objectum consonum regulis morum. Malitia, si reponatur in positivo, patet quod sit ordo realis actus ad objectum dissonum regulis morum; si autem reponatur in privativo, erit privatio consonantiae et rectitudinis.

Quomodo in hac sententia salvatur quod sit species moralitatis, conabimur explicare in tractatu de Peccatis, ubi haec difficultas plenius ventilabitur.

Difficultas est hic, an indifferentia sit etiam species moralitatis. Utrumque disputatur inter Thomistas.

Videtur nobis aliquatenus probabilius, indifferentiam esse speciem moralitatis; quia S. Thomas, infra, q. 92, a. 2, c., docet legem habere tres actus, scilicet prohibere, praecipere et permittere; et addit : « Sunt autem tres differentiae humanorum actuum. Quidam actus sunt boni ex genere suo...; et respectu horum ponitur legis actus praecipere vel imperare... Quidam vero sunt actus mali ex genere suo, sicut actus vitiosi ; et respectu horum lex habet prohibere. Quidam vero ex genere suo sunt actus indifferentes ; et respectu horum lex habet permittere. » — Subsumo. Atqui iste actus est vere et formaliter moralis, qui subjicitur legi, et circa quem lex habet specialem actum. Ergo.

Magis instauratur haec ratio D. Thomae. Ille actus est vere moralis, qui procedit a deliberata voluntate cum subjectione positiva ad regulas morum. Atqui actus ex objecto indifferens potest procedere a deliberata voluntate cum subjectione positiva ad regulas morum. Ergo. — Prob. min. In eo qui dubius an aliquod opus liceat, puta an liceat hodie laborare, opus suspendit, consulit legem aut rationem, nec labori indulget, nisi prius lex aut ratio responderit, non agi diem festum, licere laborare. Ille, ut evidens est, deliberate agit et cum subjectione ad legem quam prius consulit et cui ita subjicitur, ut ab opere abstineret, si lex prohiberet, atque illud exercet, quia videt illud non prohiberi a lege, sed per eam ei relinqui liberrum. Quod sane est omnino subjici legi et per legem regulari, non legis dispositionem denegari, ut dicit opposita sententia.

Principia moralitatis intelligimus ea omnia ex quibus fit quod actus sit vel bonus, vel malus, vel indifferens. Tria assignat Author hic q. 18, a. 2, 3 et 4, scilicet objectum, circumstantias et finem. Quamvis enim finis sit etiam circumstantia, quia tamen maxime influit in actionem, ideo specialiter de illo tractat S. Doctor et cum eo communiter theologi. Quae vero disputari solent circa haec tria moralitatis principia, in hoc articulo per varios paragraphos expendemus. Unde sit

§ I. — Utrum prima et specifica bonitas vel malitia actus humani sit ex objecto ?

Per objectum hic non intelligimus quidquid objicitur voluntati, sic enim ipsae circumstantiae forent etiam ejus objectum; sed id quod primo et per se attingitur a voluntate.

Dico 1° : Prima et essentialis bonitas, vel malitia actus humani, desumitur ab objecto moraliter considerato¹.

Probatur. Sicut in naturalibus prima et essentialis bonitas sumitur a forma quae dat speciem, ut in homine a forma rationali, et primum malum ex defectu formae quae dat speciem, ut si res generata non consequitur formam specificam, puta si non generetur homo, sed aliquid loco hominis ; ita in moralibus prima et essentialis bonitas attenditur ex forma quae dat speciem actui humano, et prima malitia ex hujus formae defectu. Atqui forma dans speciem actui humano, est objectum. Ergo. — Prob. min. Actus humanus est motus et tendentia ad objectum sicut ad terminum. Atqui motus et tendentia respicit terminum ut formam propriam; comparatur enim ad illum ut potentia ad actum, perfectibile et determinabile ad perfectivum et determinativum. Ergo.

Dixi : « Ex objecto moraliter considerato, » quia circa idem objectum physice consideratum possunt versari actus specie diversi, bonus et malus : ut circa eamdem rem alienam, actus injustitiae, auferendo, actus justitiae, restituendo ; circa eamdem uxorem adulterium et actus conjugalis ; circa eumdem hominem amor et odium.

Debet ergo sumi objectum moraliter, et prout rationi dirigenti substat, eique est conforme vel difforme.

Dices. Actus humanus primam et specificam moralitatem desumit ab eo quod primo respicit. Atqui respicit finem, ut docet S. Thomas hic a. 6, c., et supra q. 1, a. 3, c. Et patet quia objectum est volitum propter finem. Ergo finis est prius volitus.

Resp. Dist. min. Actus humanus primo respicit finem operis, conc.; finem operantis, nego. Finis operis, qui et dicitur intrinsecus, coincidit cum objecto; finis operantis illi advenit ab extrinseco et accidentaliter, ita ut sine illo staret idem actus.

Utrum et quomodo actus humanus sumat bonitatem vel malitiam ex circumstantiis et ex fine ?

PRENOTANDA

1° Circumstantia est « accidens actus humani, ipsum in esse morali jam constitutum moraliter afficiens² ».

Explicatur³. Dicitur accidens, quia circumstantia dicitur metaphorice a loco. Sicut ergo illud in localibus dicitur circumstare aliquid, quod est quidem ei extrinsecum, ipsum tamen attingit aut ei appropinquat; ita in moralibus circumstantia dicitur id quod est extra substantiam actus, ipsum tamen aliquo modo attingens. Quod autem est extra rei substantiam, utpote sine quo res esse et concipi potest, ad ipsam tamen pertinet, dicitur ejus accidens. Sic est, v. g., circumstantia loci sacri respectu furti.

Dicitur, « afficiens actum humanum in esse morali jam constitutum, » quia, si daret primam et essentialem speciem moralem, jam non esset circumstantia, sed transiret in conditionem objecti et differentiae essentialis.

Dicitur, « ipsum moraliter afficiens, » id est, ipsum modificans in ordine ad regulas morum; quia, si afficiat physice, erit quidem circumstantia actus qua physicus est, non qua moralis, ut quod quis det eleemosynam in auro vel argento, mane vel vesperi, manu dextera vel sinistra; de quo non est hic quaestio.

2° Assignantur communiter septem circumstantiae actuum humanorum, hoc versu comprehensae : Quis, quid, ubi, quibus auxiliis, cur, quomodo, quando⁴. In actibus enim considerandum est, quis fecit, quibus auxiliis aut instrumentis fecerit, quid fecerit, ubi fecerit, cur fecerit, quomodo fecerit, et quando fecerit.

Adverte, haec quae recensuimus, ut sint circumstantiae, non esse accipienda quatenus ab eis dependet substantia actus, sed quatenus ipsum accidentaliter afficiunt. Unde

Quis, non significat substantiam agentis, sed ejus qualitatem, v. g., quod sit sacerdos, religiosus vel laicus, solutus vel conjugatus, dives vel pauper, superior vel subditus.

Quid, non denotat pariter substantiam effectus, sed aliquid accidens ipsi conjunctum, puta qualitatem vel quantitatem : v. g., in furto, non denotat quod res furtiva sit aliena, id enim pertinet ad substantiam furti, sed quod sit sacra vel profana, quod sit magnae vel parvae quantitatis; in homicidio, quod occisus sit parens vel clericus; in luxuria, quod complex sit consanguinea vel nupta, etc.

Ubi, non significat nudum locum, certum est enim actum qui fit alicubi fieri, sed qualitatem loci : ut quod sit publicus, sacer, etc.; si enim fornicatio fiat in loco publico, oritur scandalum, si in loco sacro, est sacrilegium.

Quibus auxiliis, significat accidentaria instrumenta seu media quibus usus est operans; ut si adhibuerit opem daemonis vel maleficii, si occiderit veneno vel gladio, etc.

Cur, denotat finem, non intrinsecum et operis, hic enim pertinet ad substantiam actus, sed extrinsecum et operandis : ut si quis furetur ad se inebriandum.

Quomodo, significat modum accidentalem quo fit actus, v. g., intense vel remisse, ex contemptu vel levitate, ex ignorantia vel metu, ex malitia vel passione.

Quando, significat conditionem accidentalem temporis, nempe vel qualitatem, ut si opus fiat die festo, vel communionis; vel quantitatem, ut si actus diu vel parum duret.

Resolvitur quaestio.

Dico 1° : Actus humanus desumit aliquam bonitatem vel malitiam a circumstantiis⁵.

Probatur 1°. De bonitate vel malitia actuum humanorum censendum est eodem modo, saltem analogice, sicut de bonitate et malitia rerum naturalium. Atqui in rebus naturalibus tota bonitas et perfectio non sumitur a sola forma quae dat speciem, sed etiam ab accidentibus : sic, v. g., tota bonitas et perfectio hominis non sumitur a sola ejus forma substantiali, sed ex variis accidentibus, ut ex colore, figura, debita membrorum proportione, etc. Ergo tota bonitas actus humani non sumitur a solo objecto quod dat speciem, sed etiam ex circumstantiis quae sunt ejus accidentia.

2° Ideo actus humanus desumit bonitatem vel malitiam ab objecto, quia dicit habitudinem convenientiae vel disconvenientiae ad rectam rationem. Atqui circumstantiae etiam possunt importare habitudinem convenientiae vel disconvenientiae ad rectam rationem : sic, v. g., non solum est disconveniens rationi furari, sed etiam furari in loco sacro.

Dico 2° : Actus humanus aliquando desumit a circumstantiis speciem boni vel mali, aliquando tantum aggravationem aut diminutionem bonitatis vel malitiae intra eamdem speciem ; seu, ut communiter dicitur : Quaedam circumstantiae sunt mutantes speciem, quaedam tantum aggravantes intra eamdem speciem⁶.

Circumstantia mutans speciem, ea est quae secundum se specialem et distinctam bonitatem vel malitiam actui humano superaddit; aggravans tantum, quae praesuppositam bonitatem vel malitiam auget tantum et modificat intra eamdem speciem.

Inter circumstantias aggravantes, aliae notabiliter, aliae leviter aggravant. Censetur notabiliter aggravans in materia quantitativa, seu qua consistit in numero, pondere et mensura, quando seorsim sumpta et ab actu separata sufficeret ad peccatum mortale : ut qui ultra viginti quinque aureos furatus esset, peccaret mortaliter: ut qui ultra viginti quinque asses, quos suppono sufficere ad peccatum mortale, furaretur alios viginti quinque. In aliis autem materiis censetur notabiliter aggravans, quando notabiliter excedit modum ordinarium peccandi in hujusmodi materiis : ut si quis totam noctem transigeret impudicitiis cum muliere, si quis per menses et annos perseveraret in odio fraterno, si quis inimicum occidisset membratim concidendo, etc.

Si neutrum ex his occurrat, censetur leviter aggravans : puta quod fur surripuerit triginta asses; quod post rixam quis iratus aliquantulo tempore in odio permanserit.

Circumstantiae mutantes speciem sunt certo accusandae in confessione. Circumstantias notabiliter aggravantes etiam esse accusandas tenet communior et tutior sententia⁷, de quo in tractatu de Poenitentia.

Dico 3° : Actus humanus desumit bonitatem vel malitiam a fine⁸.

Patet ex dictis, quia finis, non secus ac aliae circumtantiae, potest dicere ordinem conformitatis vel difformitatis ad rationem. Sic rationi conforme est, non solum dare eleemosynam, sed etiam dare in satisfactionem peccatorum ; sicut rationi repugnat, non solum furari, sed etiam furari ad se inebriandum.

§ III. — Quaedam quaestiunculae circa praecedentes paragraphos breviter resolvuntur.

Petes 1° a quo actus ex objecto bonus, ad bonum finem imperatus, desumat bonitatem specificam et essentialem.

Resp. Actus imperatus secundum se et specificative sumptus, desumit suam bonitatem specificam et essentialem ab objecto, accidentalem a fine : 1° Quia quod advenit actui in sua specie constituto, est ipsi accidentale. Atqui imperium et ordinatio actus ex se boni ad finem extrinsecum, advenit illi jam in sua specie constituto. Ergo. 2° Actus ab eo sumit speciem essentialem, quod primario et immediate respicit. Atqui actus imperatus, secundum se et specificative consideratus, primario et immediate respicit objectum : sic v. g., volitio dandi eleemosynam, imperata a poenitentia, primario et immediate respicit honestatem misericordiae, secundario tantum et mediate honestatem poenitentiae. Ergo.

Si vero actus imperatus sumatur formaliter et reduplicative ut imperatus, habet speciem essentialem a fine; quia, ut talis, reputatur unus et idem cum actu imperante, idemque objectum respicit.

Attamen, quia illi actui, secundum se considerato, accidit quod sit imperatus, eique jam in sua specie constituto supervenit imperium et ordinatio ad finem extrinsecum, simpliciter est dicendum, comparatione facta inter illas species, quod ea quam habet ex objecto sit essentialis, et ea quam habet ex fine sit accidentalis.

Petes 2° quomodo debeat intendi bonitas vel malitia tam objecti quam circumstantiarum, ut actus sit bonus vel malus.

Resp. Ut actus sit moraliter malus, sufficit quod malitia sit indirecte virtualiter vel implicite volita in alio cui est annexa; ut autem sit bonus, requiritur quod bonitas sit formaliter et directe in se volita, saltem in actu exercito.

Totam hanc responsionem his verbis exprimit Doctor noster hic q. 19, a. 7, ad 3 : « Malum contingit ex singularibus defectibus, bonum autem ex tota et integra causa. Unde, sive voluntas sit ejus quod est secundum se malum et sub ratione boni, sive sit boni sub ratione mali, semper voluntas erit mala. Sed ad hoc quod sit voluntas bona, requiritur quod sit boni sub ratione boni, id est quod velit bonum, et propter bonum. »

Ratio insuper primae partis est : 1° quia aliter non potest intendi malitia ; nemo enim intendens malum operatur, ut dixi supra et communiter docent philosophi ; et si quis sit ita scelestus ut videatur appetere malitiam in suo actu, eam non appetit nisi ratione alicujus bonitatis quam in ea apprehendit. 2° Quia malitia non solum non est appetenda, sed est vitanda. Non vitatur autem, hoc ipso quo indirecte et implicite intenditur. Sufficit ergo quod quis appetat in re delectabilitatem, cui videt esse annexam malitiam.

Ratio secundae partis est, quia honestas est per se et propter se appetibilis, sicque esse appetendam dicit recta ratio.

Dixi : « Saltem in actu exercito ; » quia non est necesse quod agens dicat in actu signato, v. g. : « Volo dare eleemosynam quia honestum est, » sed sufficit quod velit eleemosynam sub ea ratione qua est honesta, scilicet quia sublevat miseriam proximi.

Petes 3° utrum bona intentio cohonestet malam electionem, aut ex mala electione vitietur.

Resp. Bona intentio, ut movens ad malam electionem, ex ea vitiatur, et electio mala ex bona intentione non cohonestatur ; ejus tamen malitia minuitur secundum quid.

Prima pars probatur et explicatur in casu. Titius furatur ad dandam eleemosynam, vel mentitur ad salvandam vitam proximi. Intentio salvandi vitam proximi aut subveniendi ejus indigentiae formaliter, ut movens ad furtum aut ad mendacium, vitiatur et fit mala : 1° Quia sic est causa mali, scilicet furti aut mendacii. Atqui causa mali non dicit bonum, sed defectum. Ergo. 2° Intentio, ut movens ad electionem, continet virtualiter illam ; est enim intentio et voluntas finis non quomodocumque, sed ut assequendi per media. Ergo hoc ipso quo vult acquirere per malum medium, est inordinata et mala.

Dixi : « Formaliter ut movens, ad malam electionem, » quia secundum se et ex objecto est bona; bonum est enim velle succurrere proximo indigenti. De quo art. seq.

Probatur secunda pars, qua est contra Cassianum, Collat. 17. Malitia ex objecto, quamdiu objectum manet immutatum, est immutabilis et invariabilis; unde nec ipsa intentio bona vitiaretur ex prava electione, nisi quia, ut movens, includit virtualiter in suo objecto ipsam electionem malam, ut dictum est, sicque mutatur ejus objectum. Atqui objectum malae electionis, v. g., furti, non mutatur ex bona intentione. Ergo. Unde Apost., Rom., II, 8, damnat eos qui dicunt : Faciamus mala, ut veniant bona. Et Alexander III, c. 4 super eo, de usuris, dicit : « Scriptura sacra prohibet pro alterius vita mentiri. »

Probatur tertia pars. Malitia seu gravitas peccati attenditur ex affectu voluntario ad peccatum, seu ad id quod in peccato solet placere, scilicet bonum delectabile. Atqui, in casu, licet non minuatur malitia furti vel mendacii petita ex objecto, minuitur tamen affectus voluntarius ad peccatum, seu ad bonum delectabile quod in peccato placere solet ; quia non appetit malum seu peccatum nisi ex amore boni honesti, et ut induit rationem boni utilis, ad istud bonum honestum consequendum. Ergo.

intentum est melius, tanto magis minuitur culpa mendacii. »

Petes 4° utrum mala intentio vitiet bonam electionem, an e contra cohonestetur ex bona electione.

Resp. Electio bona, ut electio, sordescit ex mala intentione, et intentio mala non rectificatur ex bona electione.

Probatur. In bona electione, praecise ut est electio, non amatur honestas medii, sed medium amatur praecise ut utile ad malum finem : v. g., qui dat eleemosynam unice ob vanam gloriam, non curat honestatem eleemosynae, sed solum intendit vanam gloriam, ita ut, si eleemosyna ex se non esset honesta et conduceret ad vanam gloriam, illam assumeret. Ipsa autem intentio vanae gloriae inde fit pejor, quod ordinet id quod de se bonum est ad malum. Est enim perversitas bonum servire malo, et nobilius ordinari ad ignobilius, tamquam ad finem, ibi sistendo. Tota haec ratio magis clarebit ex art. seq.

Difficultas est de concursu multiplicis moralitatis opposita, quarum una nempe sit bona, altera mala; seu utrum idem actus possit esse simul bonus et malus ex diverso capite, bonus ex objecto, malus ex fine aliave circumstantia, et e contra.

Dico 1° : Actus alias secundum se bonus, cujus malus finis est totalis et adaequata ratio cur eligatur, ex nulla parte est bonus, sed totus malus. Est communis¹

Probatur 1° ex Scriptura. I Cor., v, 6, dicit Apost. : Modicum fermentum totam massam corrumpit. Per fermentum autem intelligitur prava intentio, quae dum est totalis causa actus aliunde boni, ipsum totum inficit et corrumpit.

Probatur 2° ratione. Quando quis dat eleemosynam praecise propter vanam gloriam aut luxuriam, ita ut vana gloria seu luxuria sit totalis et adaequata causa erogandae eleemosynae, honestas eleemosynae nullatenus appetitur, sed appetitur dumtaxat ut medium assequendae gloriae vel luxuriae, ita quod, si etiam nullam haberet ex se honestatem, nihilominus assumeretur pro fine malo assequendo. Atqui honestas objecti nullam refundit in actum bonitatem, nisi directe in se appetatur, ut dictum est antea. Ergo.

Dico 2° : Actus alias secundum se bonus, cujus finis malus non est totalis et adaequata ratio cur eligatur, potest esse bonus ex objecto, et malus ex fine. A fortiori actus ex objecto et fine bonus, cui supervenit aliqua circumstantia venialiter mala, potest esse partim bonus partim malus².

Probatur. Actus bonus cujus malus finis extrinsecus non est causa totalis et adaequata cur assumatur, v. g., eleemosyna facta partim propter propriam honestatem misericordiae, partim propter vanam gloriam, haurit et retinet bonitatem ex objecto, non obstante concursu ulterioris finis extrinseci mali, scilicet vanae gloriae. Ergo est bonus ex objecto et malus ex fine. — Probatur ant. Fieri non potest quin bonitas objecti in se et propter se volita refundat bonitatem in actum. Etenim amare bonum in se et propter se, est necessario et essentialiter bonum. Atqui eleemosyna honestas, in casu, amatur in se et propter se, et non praecise et unice propter vanam gloriam, quam supponimus non esse illius causam totalem et adaequatam. Ergo.

Quod dixi de actu bono ex objecto et malo ex fine, dicendum est a fortiori de actu bono ex objecto et fine, cui se immiscet aliqua circumstantia venialiter mala, v. g., si eleemosynae factae ex solo fine misericordiae se immisceat tepor vel inconsideratio.

Dico 1° : Dantur actus indifferentes ex sua specie¹. Est communis.

Probatur. Actus humani desumunt suam speciem ab objecto moraliter considerato : ita ut qui habent objectum bonum, sint boni; qui malum, mali; qui indifferens, indifferentes. Atqui sunt actus humani qui habent objectum indifferens, hoc est, neque praeceptum, neque prohibitum a lege, ut levare festucam, ire ad campum, et similia. Ergo.

Major est difficultas de actibus indifferentibus in individuo. Non est quaestio de actibus indeliberatis qui ex imaginatione vel natura impulsu procedunt, ut plerumque fricare barbam, manum aut pedem movere; hi enim cum non sint actus humani et morales, defectu libertatis, satis constat non esse neque bonos neque malos moraliter.

Item non est quaestio de indifferentia ad bonitatem et malitiam moralem in ordine supernaturali, sed in ordine naturali tantum. Constat enim dari actus indifferentes, neque bonos, neque malos, neque meritorios, neque demeritorios in ordine supernaturali : sic eleemosyna facta ab infideli aut peccatore ex motivo misericordiae, quamvis sit bona moraliter in ordine naturali, quia tamen non procedit a gratia, quae est principium bonitatis et meriti in ordine supernaturali, non est bona neque mala in isto ordine, nec meritoria praemii aut supplicii in isto ordine, quia nullo modo ad illum pertinet.

Est ergo quaestio tantum de actibus deliberatis et eorum indifferentia ad bonitatem et malitiam in ordine naturali.

Quo sensu

Dico : Nullus est nec esse potest actus indifferens in individuo². Est communior cum Authore, contra Scotum, Scotistas et Vasquem.

Probatur ratione fundamentali. Homo, quotiescumque deliberate agit, etiam circa objectum secundum se indifferens, tenetur agere propter finem honestum : quod si faciat, bene agit; si non faciat, male agit. Ergo non datur actus indifferens in individuo. — Probatur ant. 1° Homo, quoties deliberate agit, tenetur agere ut homo, seu secundum dignitatem et exigentiam naturae rationalis, et prout distinguitur a brutis. Atqui hoc est agere propter bonum honestum, quod est finis creaturae rationalis. Ergo. 2° Sicut entia naturalia per naturalem inclinationem diriguntur ab authore naturae in fines proprios, ita agens liberum et morale, ut est homo, dirigitur per praecepta ad finem sibi proprium, qui est bonum honestum et rationi conforme. Ergo. 3° Apost., I Cor., x, 31, praecipit omnia fieri propter gloriam Dei, id est, propter finem honestum in quo virtualiter implicite includitur gloria Dei. Ergo. 4° Opus quod non dirigitur in finem honestum, est opus otiosum, ideoque malum; quia opus dicitur otiosum, non quod sit ob finem malum, sed quod caret bono et honesto fine, seu, ut dicunt SS. Patres, quod caret utilitate aut necessitate. Ergo. 5° Homo deliberate agens, non potest agere propter bonum delectabile sensibile tamquam propter finem. Ergo tenetur agere propter bonum honestum. — Patet ant. Quia bonum delectabile sensibile est finis brutorum et partis sensitivae, non creaturae rationalis.

Quod autem dicunt adversarii, licitum esse agere propter commoditatem et recreationem naturae, concedimus, si id fiat juxta dictamen rationis. Agere autem propter commoditatem et recreationem naturae juxta dictamen rectae rationis, non est quaerere delectationem ut finem, sed eam referre ad fines honestos, et consequenter bene agere.

Obj. illud tritum S. Hieron., Epist. 89, ad Aug. :

« Bonum est, inquit, continentia, malum est luxuria : inter utrumque indifferens ambulare, digerere alvi stercora, sputis rheumata jacere. Hoc nec bonum est nec malum. » Ergo.

Resp. S. Hieronymum loqui de actibus indifferentibus spectatis ex parte objecti, et secundum speciem.

[Dices : Nulla species est qua sub se non contineat, vel continere possit aliquod individuum. Atqui aliquis actus humanus est indifferens secundum suam speciem, ut supra probatum est. Ergo aliquis actus humanus individualis potest esse indifferens.

Resp. Dist. maj. Nulla species est quae sub se non contineat, vel continere possit aliquod individuum, sed tamen sine abstractione quam habet species, conc.; et cum eadem abstractione quam habet species, nego. Dist. etiam min. Aliquis actus humanus est indifferens secundum suam speciem, hoc sensu quod non habet ex sua specie quod sit bonus vel malus moraliter, conc.; hoc sensu quod ex sua specie ita ipsi debeatur quod sit indifferens, ut non possit ordinari ad bonum vel malum morale, nego. Et ideo nego conseq —

Etenim, ut dicit S. Thomas³, « aliquem actum esse indifferentem secundum suam speciem, potest esse multipliciter : Uno modo sic, quod ex sua specie debeatur ei quod sit indifferens; et sic procedit ratio [id est, objectio in minori]. Sed tamen isto modo nullus actus ex sua specie est indifferens; non enim est aliquod objectum humani actus quod non possit ordinari vel ad malum vel ad bonum per finem vel circumstantiam. Alio modo potest dici indifferens ex sua specie, quia non habet ex sua specie quod sit bonus vel malus : unde per aliquid aliud potest fieri bonus vel malus. Sicut homo non habet ex sua specie quod sit albus vel niger, nec tamen habet ex sua specie quod non sit albus aut niger; potest enim albedo vel nigredo supervenire homini aliunde quam a principiis speciei. »

Require alias objectiones et responsiones ibidem.]

Suppono voluntatem humanam, ut sit bona, generaliter loquendo, debere esse conformem divinae voluntati¹, quia prima bona voluntatis humanae regula et mensura est divina voluntas: primum enim in unoquoque genere est mensura caeterorum illius generis; divina autem voluntas est primum et summum bonum. Sed in quo et quomodo debeat conformari, difficultas est.

Pro cujus elucidatione notandum est, in objecto voluntatis duo esse consideranda : unum quod est quasi materiale, scilicet res ipsa volita; aliud quod est quasi formale, scilicet ipsa ratio volendi, quae est finis. Conformitas quoad rem volitam dicitur conformitas in volito materiali; et conformitas quoad rationem volendi, dicitur conformitas in volito formali. De utraque procedit quaestio, supposito tamen quod voluntas divina innotescat circa particulare opus; nam, si non innotescit, potest esse bona voluntas absque conformitate, quantum ad istud opus : sic II Reg., VII, 3, David laudatur quod voluerit aedificare domum Domini, quod tamen Deus non volebat.

Tripliciter autem potest nobis innotescere divina voluntas, scilicet per revelationem, per operationem et per praeceptum. Hoc ipso enim quod Deus revelat aliquid, aut operatur, sive immediate per se, sive mediantibus causis secundis, vel praecipit fieri, manifestum est id ipsum velle.

His notatis et suppositis,

Dico : Voluntas humana, ut recta sit, tenetur conformari divinae voluntati in volito formali, non autem in volito materiali, nisi ejus voluntas innotescat praecepto vel prohibitione². Est communis cum authore.

Prob. prima pars³. Volitum formale divinae voluntatis, seu ejus motivum ut ultima ratio volendi, est bonum commune et divinum, seu bonum commune totius universi, prout ultimate ordinatur ad ipsum Deum⁴ et ejus gloriam; omnia enim propter semetipsum fecit Dominus. Atqui voluntas humana, ut recta sit, debet velle quodcumque vult propter bonum commune et divinum, ut ultimum finem. Ergo. — Prob. min. 1° Appetitus naturalis cujuslibet partis ordinatur in bonum commune totius. Ergo, a fortiori, quod appetitur ab appetitu rationali, debet referri in bonum commune⁵. 2° Voluntas humana non posset esse recta, nisi quatenus appetit bonum verum et honestum, ut probavimus supra. Atqui, appetendo bonum verum et honestum, virtualiter implicite appetit bonum divinum, cujus bonum honestum est inchoatio et participatio. Ergo.

Prob. secunda pars. Eadem res volita quae est objectum materiale voluntatis, potest sub diversa consideratione esse bona et mala. V. g., mors latronis considerata a judice ut necessaria bono communi, est bona; considerata ab uxore ut noxia familiae, est mala. Consequenter voluntas qua judex, cujus est attendere ad bonum commune, vult mortem latronis, est bona, et voluntas qua uxor, cujus est attendere ad bonum familiae, non vult mortem mariti, est etiam bona; quia voluntas quae rem non vult sub ratione mali, non est minus bona, quam ea quae vult rem sub ratione boni. Atqui Deus, ut provisor universalis, attendit in volendo ad rationes universales, quales sunt bonum commune universi, ad quod necesse est esse et conservari contraria, et manifestatio suorum attributorum: secundum quas rationes res a Deo volita est bona, quae tamen secundum rationes particulares, ad quas homo debet attendere et ad quas Deus vult ipsum attendere, est mala. Ergo voluntas humana, ut sit recta, non tenetur conformari divinae voluntati in volito materiali. — Minor clarebit exemplo. Deus, ut supremus totius mundi director et provisor, secundum exigentiam et rationes universales boni communis et suae gloriae, vult patrem meum mori in haeresi et damnari. Ista mors et damnatio secundum istas rationes universales considerata, est bona, et ideo bona voluntas quae illam vult. Ego, privatus homo, cujus non est ad istas rationes universales attendere, sed ad particulares, sive proprii suppositi, secundum inclinationem naturalem qua bona est a Deo, sive parentis, secundum pietatem, quam, etiam Deo mandante, sectari teneor, nolo istam mortem et damnationem. Ista mors et damnatio, secundum istas rationes particulares considerata, est mala. Ergo bona voluntas, quae eam non vult; ita ut, quamvis videar ex una parte recedere a voluntate divina, ex alia tamen, sic volendo, conformor indirecte ipsi voluntati divinae, quia sic me velle Deus ipse vult. Unde Aug., in Enchirid., c. 101, n. 26, ait : « Aliquando bona voluntate homo vult aliquid quod Deus non vult... Tamquam si bonus filius patrem velit vivere, quem Deus bona voluntate vult mori. »

Confirmatur. Nemo sanae mentis dicet, me teneri velle omnia mihi nociva, quae, Deo volente, mihi accidunt : famem, morbum, conflagrationem domus et horrei, rigorem frigoris, ardorem solis, serpentes, pulices, etc., ut modo dicebam, mortem et damnationem parentum meorum; ita ut mihi non liceat, quantum possum, illa fugere aut contra conari.

Dixi : « Nisi voluntas divina innotescat praecepto vel prohibitione; » quia voluntas Dei praecipiens aut prohibens habet semper annexam voluntatem obligandi hominem ad volendum et agendum quod praecipit, aut non volendum nec agendum quod prohibet : quod non habent aliae voluntates, sive beneplaciti, sive consilii, sive permissionis.

Pro solutione objectionum contra secundam partem conclusionis, observandum est, volitum materiale posse considerari dupliciter : primo, secundum se et absolute; secundo, formaliter et reduplicative, ut subest volito formali seu fini universali quem Deus intendit. Secunda pars itaque conclusionis intelligenda est de volito materiali secundum se, et attentis rationibus particularibus, non de illo reduplicative, ut subest volito formali et fini universali divinae voluntatis; hoc enim est ipsi conformari in ipso volito formali.

Non quaerimus hic, utrum actus exterior sit bonus vel malus. Ita esse pro certo supponimus; hoc ipso enim quo est voluntarius, conformis vel difformis rationi, habet totum quod requiritur ut sit bonus vel malus. Insuper de actibus exterioribus sunt octo praecepta Decalogi.

Sed quaerimus utrum actus exterior sit bonus vel malus bonitate vel malitia formali distincta a bonitate vel malitia actus interioris, quam ei superaddat¹. Et est quaestio de actu exteriori ut est mera executio interioris. Si enim actui exteriori esset accidentaliter et ab extrinseco annexa aliqua bonitas, v. g., specialis gratia susceptioni exteriori sacramentorum, aut gratia indulgentiae eleemosynae seu orationi exteriori, certum est quod actus exterior hanc bonitatem accidentalem adderet actui interiori. Item, si ad executionem actus exterioris necesse sit actum interiorem intendi vel multiplicari, ut saepe contingit, etiam constat actum exteriorem addere bonitatem vel malitiam interiori : hoc tamen non per se et ratione sui, sed occasionaliter tantum, quia occasione actus exterioris intenditur aut multiplicatur actus interior.

Dico 1° : Actus exterior, ut est praecise executio actus interioris, illi non addit bonitatem aut malitiam simpliciter in ordine ad praemium aut poenam essentialem, sed tantum secundum quid, in ordine ad praemium vel poenam accidentale : unde non reddit operantem meliorem aut pejorem simpliciter, sed secundum quid tantum.

Probatur prima pars². Actus exterior vel consideratur ut objectum interioris, vel ut ejus effectus seu executio. Atqui neutro modo addit interiori bonitatem vel malitiam distinctam. Ergo. — Probatur prima pars minoris. Si actus exterior consideretur ut objectum interioris, tota bonitas vel malitia quae est in illo objective, transfunditur in actum formaliter, ita ut objectum nihil habeat objective quod non sit in actu formaliter. Ergo actus exterior, ut objectum, non habet aliquam bonitatem vel malitiam distinctam, quam superaddat bonitati vel malitiae actus interioris, cum sit utrimque eadem, cum hac differentia quod sit objective in actu exteriori, ut in objecto et motivo voluntatis, et in actu interiori formaliter, ut in subjecto. — Probatur secunda pars min., de qua est praesertim difficultas. Actus exterior, ut effectus et executio interioris praecise, nullam habet bonitatem vel malitiam moralem intrinsecam, sed est bonus vel malus denominative extrinsece tantum a bonitate vel malitia actus interioris. Ergo non addit interiori ullam bonitatem vel malitiam distinctam. — Probatur ant. 1° verbis formalissimis D. Thoma hic a. 3, ad 3 : « Sicut, inquit, a sano quod est in animali derivatur sanum ad medicinam et urinam...; hoc modo a bonitate voluntatis derivatur bonitas actus exterioris. » Ergo, sicut sanitas est in medicina et urina denominative extrinsece tantum, ita bonitas vel malitia moralis in actu exteriori. Probatur idem ant. 2° ratione peremptoria. Libertas est fundamentum moralitatis, ideoque bonitas vel malitia moralis intrinseca ibi solum esse potest, ubi est libertas intrinseca. Atqui in actu exteriori potentiae executivae non est libertas intrinseca; haec enim in sola voluntate intrinsece subjicitur. Ergo.

Confirmatur. Si actus exterior aliquid addat interiori, vel illud superadditum est volitum ab actu interiori sicut ab exteriori est exercitum, vel non : si non sit volitum, non est bonum aut malum morale, et sic nihil addit bonitatis aut malitiae; si sit volitum, hoc ipso praehabetur in actu interiori voluntatis, in qua est fundamentum totius moralitatis. Ergo.

Probatur secunda pars conclusionis³. Actus interior comparatur ad exteriorem tamquam tendentia et motus ad terminum et finem. Atqui omnis tendentia et motus perficitur et consummatur in hoc quod consequatur finem et attingat terminum; unde non est perfecta voluntas, nisi sit talis qua opportunitate data operetur. Ergo actus exterior addit interiori bonitatem vel malitiam, non simpliciter, seu distinctam a bonitate vel malitia interioris, sed secundum quid, id est eamdem extensam et consummatam, seu ejus extensionem et consummationem.

Ex quo sequitur quod faciat agentem meliorem, non simpliciter, sed secundum quid, et quod sit in ordine ad poenam aut praemium, non essentiale, sed accidentale.

Dico 1° : Eventus sequens praevisus et aliquo modo intentus, addit ad bonitatem et malitiam actus exterioris, sive per se sequatur, sive per accidens¹.

Probatur. Eo melior vel pejor est actus, quo melior vel pejor est voluntas. Atqui melior vel pejor est voluntas ejus qui, praevidens et intendens multa bona vel mala ex opere suo secutura, illud facit, quam si nihil horum praevideret et intenderet. Ergo.

Dixi : « Aliquo modo intentus; » quia, ut effectus sequens addat ad malitiam, non est necesse quod directe intendatur, sed sufficit quod sit indirecte et interpretative intentus. Tune autem est indirecte et interpretative intentus, quando sic praevidetur secuturus, ut potuerit et debuerit impediri. Tunc autem est obligatio impediendi et cessandi ab actu ad quem sequitur, quando non subest jus seu legitima ratio illum actum ponendi.

At quid, quando adest vel abest jus seu legitima ratio non ponendi actum, non obstante malo eventu inde secuto ? Hoc opus, hic labor est, nec potest una regula assignari. Ad id debet attendi, an eventus sequatur ex illo actu per se vel per accidens et interventu alterius causae; an actus in eum malum eventum influat graviter vel leviter, remote vel proxime. Item conferendum est malum eventus cum bonitate actus. Major enim ratio requiritur ut legitime ponatur actus ex quo per se sequitur malum, quam si per accidens et interventu alterius causae sequatur; major, si actus proxime et graviter influat, quam si leviter et remote; major, si utilitas actus non praponderet, aut saltem non aequivaleat malo eventus. Quibus omnibus attentis, judicandum est moraliter, utrum sit vel non sit jus et legitima ratio ponendi actum. Pro quo consule quae dixi de voluntario indirecto seu in causa, art. 1 primae dissertationis hujus Tract.

Dico 2° : Eventus per se sequens ad actum, etiamsi non sit praevisus, nec in se volitus, addit ad bonitatem vel malitiam²; quia quod per se sequitur ad actum, quodammodo ad ejus speciem pertinet, et ideo est virtualiter et implicite volitum in ipso actu. Insuper ille actus est melior ex cujus natura nata sunt sequi plura bona, et ille pejor est ex cujus natura nata sunt sequi plura mala. Eventus autem per se sequi censetur ex actu, quando semper aut ut plurimum accidit. Hinc scandalum ex publica fornicatione secutum auget ejus malitiam, quamvis fornicator de eo non cogitaverit, quia per se sequitur ex tali actu.

Intellige tamen hanc conclusionem cum hac modificatione, quod ex eodem actu non sequatur per se aeque immediate duplex effectus, unus bonus, alter malus, juxta aliud principium S. Doctoris, IIa 2ae, q. 64, a. 7, c., scilicet quod, quando unius actus sunt duo effectus aeque immediati, unus possit esse ex intentione, alter praeter intentionem nec imputabilis, ut patet in defensione sui contra injustum invasorem, ex qua aeque immediate sequitur salus invasi et mors invasoris. De quo dicam amplius de Jure et Justitia.

Dico 3° : Eventus sequens per accidens ex actu, si non sit aliquo modo intentus, ut dictum est in prima conclusione, non addit ad bonitatem vel malitiam³ : 1° quia non datur judicium de re aliqua secundum id quod est per accidens; 2° quia hujusmodi eventus nullo modo, neque in se, neque in causa, est voluntarius. Exemplum habes in muliere quae ex justa causa procedit in publicum, ex quo praevidet secuturum lapsum alicujus.