Summa summae S. Thomae, Tomus II

Dico 1° : Conscientia, quasi cum alio scientia, seu conjunctio et applicatio scientiae ad aliquid particulare factum¹, definiri potest : « Judicium seu dictamen intellectus practici ex principiis communibus dictans aliquid in particulari hic et nunc esse fugiendum ut malum, vel faciendum ut bonum; » seu, ut communiter dicitur, « dictans de bonitate vel malitia eorum quae hic et nunc a nobis sunt agenda. » Est itaque conscientia conclusio syllogismi practici. Sic, v. g., synderesis dicit : « Malum est fugiendum. » Ratio subsumit : « Atqui adulterium est malum. » Conscientia autem concludit in particulari : « Ergo mihi hic et nunc fugiendum est adulterium. »

Explicatur definitio. Dicitur judicium seu dictamen, quia conscientia est actus, non potentia aut habitus; potentia enim deponi non potest, et habitus est difficile mobilis, conscientia autem potest deponi et facile mutatur. Dicitur judicium seu dictamen intellectus, quia conscientia pertinet ad intellectum, non ad voluntatem, ut patet ex ipsa nominis etymologia; conscientia enim, ut dixi, est cum alio scientia. Dicitur judicium intellectus practici, quia intellectus, sicut dum per scientiam moralem versatur circa conclusiones generales de bonitate vel malitia actionum humanarum, dicitur speculative practicus; sic, dum per conscientiam versatur circa conclusiones particulares de bonitate vel malitia hujus actus hic et nunc ponendi vel fugiendi, dicitur practice practicus.

Dicitur judicium, non imperium, quod exprimitur verbis modi imperativi : « Fac hoc; » quia hujusmodi imperium supponit conscientiam, estque illi non raro difforme, ut cum conscientia dictet aliquid esse fugiendum ut malum, et homo, imperante ratione et remordente conscientia, facit.

Dicitur dictans aliquid in particulari esse faciendum vel fugiendum²; quia, licet conscientia sit etiam de praeteritis testificando, approbando, improbando, remordendo, de qua Apost., II Cor., I, 12 : Gloriatio haec est, testimonium conscientiae nostrae ; et Isa., LXVI, 24, de conscientia damnatorum : Vermis eorum non morietur. Et ideo conscientia in tota sua latitudine definiri debuisset, « dictans aliquid esse, fore, vel fuisse faciendum aut fugiendum. » Quia tamen hic agimus de conscientia prout est regula agendorum, ideo sub limitatione posita definimus.

[ Differt conscientia a Synderesi, quae non est judicium practice practicum, de his quae hic et nunc sunt agenda, sed « habitus principiorum operabilium, » qui habitus etiam ad intellectum pertinet. Naturam synderesis ita determinat Doctor Angelicus, Ia p., q. 79, a. 12, c. : « Synderesis non est potentia, sed habitus : licet quidam posuerint synderesim esse quamdam potentiam ratione altiorem, quidam vero dixerint eam esse ipsam rationem, non ut est ratio, sed ut natura. Ad hujus autem evidentiam considerandum est quod ratiocinatio hominis, cum sit quidam motus, progreditur ab intellectu aliquorum, scilicet naturaliter notorum absque investigatione rationis, sicut a quodam principio immobili, et ad intellectum etiam terminatur, in quantum judicamus per principia per se naturaliter nota de his quae ratiocinando inveniuntur. Constat autem quod, sicut ratio speculativa ratiocinatur de speculativis, ita ratio practica ratiocinatur de operabilibus. Oportet igitur naturaliter nobis esse indita, sicut principia speculabilium, ita et principia operabilium. Primo autem principia speculabilium nobis naturaliter indita non pertinent ad aliquam specialem potentiam, sed ad quemdam specialem habitum, qui dicitur intellectus principiorum, ut patet in VI Ethic., c. 6. Unde et principia operabilium nobis naturaliter indita, non pertinent ad specialem potentiam, sed ad specialem habitum naturalem, quem dicimus synderesim. Unde et synderesis dicitur « instigare ad bonum et murmurare de malo, » in quantum per prima principia procedimus ad inveniendum, et judicamus inventa. Patet ergo quod synderesis non est potentia, sed habitus naturalis. »

Synderesis ergo est habitus, conscientia vero est actus.

Per synderesim intellectus possidet principia generalia quorum lumine judicare possumus de moralitate agendorum, et conscientia est actus intellectus, a voluntate imperatus, quo applicamus principia moralia ad judicandum de moralitate actionum nostrarum in singulari.

Quandoque tamen synderesis nominatur conscientia, sed improprie, quia habitus pro actu cujus est principium sumitur. Quod sic advertit Doctor noster, ubi supra, a. 13, c. : « Proprie loquendo, conscientia nominat actum. Quia tamen habitus est principium actus, quandoque nomen conscientiae attribuitur primo habitui naturali, scilicet synderesi, sicut Hieronymus, in glossa Ezech. I, synderesim conscientiam nominat, et Basilius, naturale judicatorium, et Damascenus dicit quod est lux intellectus nostri. Consuetum enim est quod causae et effectus per invicem nominentur. » ]

Dico 2° : Conscientia dividitur communiter in veram et falsam seu erroneam, incertam et probabilem seu opinativam et dubiam, in perplexam, scrupulosam et laxam; quia totidem modis ratio judicat ex principiis communibus de licitate vel illicitate actionis particularis, ut patebit ex enumeratione et explicatione singularum.

Conscientia vera, est quae ex principiis veris dictat aliquid in particulari esse licitum vel illicitum, quod est revera tale.

Conscientia falsa seu erronea, est quae ex principiis falsis, reputatis tamen veris, dictat aliquid esse licitum vel illicitum, quod non est revera tale. Et est duplex, vincibiliter et invincibiliter erronea, sicut ipsa ignorantia.

Conscientia certa, est quae formaliter et in se ac in omnibus principiis ex quibus immediate formatur, est talis, ut excludat omnem formidinem rationabilem de opposito.

Conscientia probabilis seu opinativa, est quae ex principiis tantum probabilibus dictat aliquid esse licitum vel illicitum, cum formidine partis oppositae.

Conscientia dubia, est suspensio intellectus neutri parti contradictionis assentientis, sive propter rationes contrarias aeque probabiles, et dicitur dubia positive; sive quia nullas habet rationes pro aut contra, et dicitur dubia negative. Melius diceretur nesciens aut ignorans. Quaerenti enim an arenae maris sint pares, melius responderem : « Nescio, » quam : « Dubito ; » quia ulterius quaerenti, cur dubitem, nihil haberem quod responderem. Conscientia utroque modo dubia, non videtur conscientia proprie et stricte dicta, quia non est judicium definitum, quale debet esse conscientia.

[ Conscientia perplexa est ea qua quis in medio duorum praeceptorum constitutus, peccare credit, quamcumque partem eligat. V. g., si quis perjurio posset in judicio servare vitam aut libertatem rei, et ex una parte angeretur praecepto religionis non pejerandi, et ex alia, errore ductus, praecepto charitatis erga proximum, nec difficultatem resolvere valeret. ]

Conscientia scrupulosa, est quae ex futilibus et prorsus contemnendis rationibus judicat aut timet ne mala sit actio. Dico : « Judicat aut timet, » quia, si revera ex his levibus et inanibus rationibus judicet esse actionem malam, est vere conscientia; si autem tantum timet ne sit mala, contra judicium quod habet de ejus bonitate, non est proprie conscientia, sed potius umbra vel similitudo conscientiae. Prima dicitur ex scrupulis formata, secunda scrupulis agitata. Contra primam non est licitum agere, bene contra secundam, ut dicam infra.

Conscientia lata, seu laxa, est quae ex levibus admodum et contemnendis momentis judicat non esse malum quod revera est malum, aut leve malum quod est grave, cum utrumque possit facile deprehendi. Huic accedit pharisaica, quae magna parvi et parva magni facit, excolans culicem et camelum deglutiens, Matth., XXIII, 24. Hae duae conscientiae, scrupulosa et laxa, in hoc, ut patet, differunt a probabili, quod probabilis nitatur gravibus momentis, non istae; unde pertinent ad erroneam.