Summa summae S. Thomae, Tomus II

Petes 1° utrum lex humana obligat cum certo periculo vitae aut alterius gravis damni.

Resp. 1°. Lex humana obligat cum periculo vitae, quando ejus observatio est majoris momenti quam vita alicujus particularis : quod contingit in duplici casu. Primus est, quando legis observatio est necessaria bono communi. Secundus, quando ejus violatio cederet in contemptum religionis, aut Ecclesiae, ecclesiasticaeve potestatis. Est communis.

Probatur. Ipsa ratio naturalis dicit et jubet, majus bonum esse praeferendum minori. Atqui communis salus reipublicae, et quod religio et Ecclesia non contemnantur, neque Deus in illis, majus bonum est quam vita unius privati. Ergo.

Resp. 2°. Extra duplicem casum primae conclusionis, lex humana non obligat cum periculo vitae aut alterius gravis damni in honore, fama, sanitate, bonis fortunae.

Probatur. 1° Ipsa lex divina non obligat cum gravi detrimento, ut patet in Apostolis qui vellebant spicas sabbato, et in integritate confessionis, quae, licet juris divini, non obligat cum gravi damno. 2° Quia alias lex non esset accommodata fragilitati hominum, nec possibilis secundum mores et consuetudinem patriae. 3º Quia legislator non habet neque a Deo neque a populo potestatem disponendi de vita, fama et bonis subditorum, nisi ubi exigit necessitas boni communis et religionis.

Petes 2º utrum lex fundata in falsa praesumptione obliget in conscientia.

Resp. 1° Legislator non intendit obligare, nisi quando praesumptio respondet veritati. Unde, si lex praecipiat aliquid quod praesumitur esse licitum aut bono communi utile, et est illicitum aut bono communi noxium, non obligat.

[2° Quando lex praesumit id propter quod fertur contingere in omnibus et singulis casibus, non obligat in iis casibus in quibus id non contingit, quia remanent extra intentionem legislatoris. 3º Quando vero lex praesumit id propter quod fertur contingere, non in omnibus et singulis casibus, sed tantum ut plurimum, seu esse periculum ne contingat, quamvis ita non contingat in casu particulari, non ideo lex desinit obligare in conscientia, nam legislator certe intendit etiam in hoc casu obligare. Tulit enim legem, eo quod praesumpserit ut plurimum sic esse, aut esse periculum ne ita sit; quod, non obstantibus casibus qui ut exceptiones haberi debent, verum manet.

Cum, in supposito, praesumptio non sit falsa, dicendum est generaliter quod omnis lex fundata in falsa praesumptione non obligat in conscientia.]

Petes 3° utrum possit satisfieri pluribus legibus per unum actum, aut per plures eodem tempore exercitos.

Resp. 1°. Uno actu potest satisfieri pluribus legibus, si eamdem materiam praecipiant; secus, si diversas.

Ratio primae partis est, quia hoc ipso quo materia praecepta ponitur, sive uno, sive pluribus actibus, habetur totum quod per diversas leges praecipitur. Sic una Horarum recitatione sacerdos beneficiatus satisfacit duplici legi qua tenetur ut sacerdos et ut beneficiatus ad recitationem Horarum.

Ratio secundae partis patet ex opposita ratione; quia per unum actum non habetur totum quod praecipitur per diversas leges circa diversas materias versantes. Sic is cui a confessario injungitur auditio sacri, praeter illud ad quod tenetur ex praecepto Ecclesiae, non satisfacit per unum sacrum; quia non ponit totum quod praecipitur per diversas leges. Consule tract. nostrum de Religione, dissert. 11, a. 8, § 3.

Resp. 2º posse satisfieri pluribus legibus per plures actus eodem tempore exercitos, quando non sunt incompossibiles, seu unus non impedit alterum; quia tunc habetur totum quod praecipiunt legislatores. Sic qui peregrinatur ex voto, potest in itinere recitare officium. Similiter qui audit missam de praecepto, potest tunc temporis recitare Horas, aut adimplere satisfactionem sacramentalem.

Secus, si essent incompossibiles, ut si quis tempore missae perageret opus praeceptum quod impediret attentionem requisitam ad missam. De eo qui tempore missae confitetur sacramentaliter, et quibusdam aliis praesentem materiam spectantibus, vide tractatum nostrum de Religione, dissert. VI, a. 5.

Petes 4° utrum qui non potest totam legem implere, teneatur ad partem possibilem.

Resp. affirmative, si lex sit de re divisibili, et terminus potentiae et impotentiae non sit incertus et ambiguus.

Patet 1° ex hac propositione damnata ab Innocentio XI, n. 54 : « Qui non potest recitare Matutinum et Laudes, potest autem reliquas Horas, ad nihil tenetur, quia major pars trahit ad se minorem. » 2º Ideo praecise aliquis excusatur a toto, quia totum est ipsi impossibile. Atqui, ut supponitur, pars non est ipsi impossibilis. Ergo ab ea non excusatur.

Intellige tamen partem aliquo modo notabilem, v. g., in recitatione Horarum, integros psalmos, aut majorem partem illorum, non admodum levem, ut, in eadem materia, unum aut alterum psalmum vel hymnum, quia in moralibus parum pro nihilo reputatur.

Dixi etiam : « Si terminus potentiae et impotentiae non sit incertus et ambiguus, » sicut v. g., in infirmis, in quibus vix aut ne vix determinari potest quid possunt, usquequo possunt, et non ultra. Unde, si dum non possunt totam legem implere, tenerentur ad partem, foret locus gravissimis scrupulis et continua perplexitas in determinanda parte ad quam tenerentur. Et ideo jure praesumitur de mente aequi legislatoris quod non velit in similibus casibus obligare ad partem. Ita graves theologi.

Petes 5° utrum liceat ponere seu non amovere impedientia observationem legis humanae, antequam instet tempus adimplendi legem.

Respondi huic petitioni in tract. de Religione, dissert. VI, a. 6, petit. 2, id non licere sine legitima causa, máxime ex intentione directa se eximendi a lege.