Summa summae S. Thomae, Tomus II

§ I

Utrum parvuli morientes cum solo originali peccato patiantur poenam sensus?

Suppono tamquam certum de fide, parvulos morientes cum peccato originali pati poenam damni, quia nemo potest consequi vitam aeternam, quae sita est in clara Dei visione, sine gratia, qua carent parvuli morientes sine baptismo. Unde illud Joann., III, 5 : Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non potest introire in regnum Dei. Et definivit concil. Trid., sess. V, can. 4. Quantum autem ad poenam sensus, de qua lis est,

Dico : Parvuli morientes cum ipso originali peccato non patiuntur poenam sensus¹.

Probatur 1° ex Patribus. Greg. Nazianz., cujus tanta fuit authoritas, teste Augustino, ut os Ecclesiae haberetur, orat. XL in lavacrum, distinguit tria genera hominum sine baptismo decedentium, quorum alii baptismum contempserunt, alii propria negligentia omiserunt, alii, scilicet infantes, negligentia aliorum caruerunt, et de eorum omnium poena post mortem sic pronuntiat : « Existimo futurum ut primi quidem, cum aliorum scelerum, tum etiam baptismi contempti poenas luant; alii autem poenas quidem, sed leviores pendant, ut qui non tam animi pravitate quam stultitia a baptismo aberrarint; postremi denique, non coelesti gloria, nec suppliciis a justo judice afficiantur, utpote qui, licet baptismo consignati non fuerint, improbitate tamen careant, atque hanc jacturam passi potius fuerint quam fecerint. Neque enim quisquis supplicio dignus non est, protinus honorem quoque meretur : quemadmodum nec quisquis honore indignus est, statim etiam poenam promeretur. »

Hoc autem testimonium ita est apertum, ut nulla tergiversatione possit eludi.

Alter Greg. Nyssen., in orat. de infantibus immatura morte sublatis : « Immatura mors infantium, inquit, demonstrat neque in doloribus et moestitia futuros esse eos qui sic vivere desierunt. »

Probatur 2º ratione. Poena debet esse proportionata et debita culpae ; id per se notum est. Unde illud Isa., XXVII, 8 : In mensura contra mensuram : cum abjecta fuerit, judicabis eam. Atqui poena sensus non est proportionata nec debita culpae originali. Ergo.

Prob. min., in qua est difficultas, multipliciter : 1° Peccatum originale non est per voluntatem personae, sed per voluntatem naturae². Ergo debet puniri poena naturae, et non poena personae. — Subsumo. Atqui poena sensus contingit per passionem propriam personae, poena vero damni est poena naturae, et quamvis in persona, non est tamen ratione personae aut suppositi, sed ratione naturae, quae invenitur privata gratia seu justitia originali, sine qua ipsi non debetur visio Dei, utpote bonum indebitum principiis naturae. Ergo.

Prob. 2º eadem min. Poena sensus nunquam debetur habituali dispositioni³ ; non enim aliquis punitur sive a Deo, sive ab hominibus, ex hoc quod sit habilis ad furandum, sed ex hoc quod actu furetur. Habituali autem privationi absque omni actu debetur aliquod damnum ; puta qui non habet scientiam litterarum, ex hoc ipso indignus est promotione ad episcopalem dignitatem. Atqui in parvulo est privatio habitualis, scilicet gratiae et justitiae originalis. Item est dispositio habitualis tantum, sine omni actu, nempe concupiscentia quae parvulum facit habilem ad concupiscendum, ut Aug. dicit, adultum autem actu concupiscentem. Ergo parvulo defuncto cum originali non est proportionata nec debita poena sensus, sed solum poena damni, quia videlicet non est idoneus perduci ad visionem divinam, propter privationem originalis justitiae.

Probatur 3° eadem min. Ecclesia in imponendis poenis et satisfactionibus imitatur ordinem et modum divinae justitiae peccata punientis. Atqui Ecclesia nullam imponit poenam aut satisfactionem sensibilem pro peccato originali, nec jubet adultos qui baptismum suscipiunt concipere de illo dolorem aut tristitiam. Ergo censet nullam huic peccato deberi aut respondere poenam sensibilem in futuro saeculo.

Probatur conclusio ab inconvenientibus. Cum poena sensus sit aeterna et acerbissima, atque pueri qui illam paterentur essent destituti gratia, non posset non generare in illis graves motus impatientiae, irae, desperationis, odii et blasphemiae in Deum. Atqui id admitti non potest nec debet in istis parvulis, estque damnatum in Baio, propositione 49⁴. Ergo.

Neque dicas, idem sequi ex poena damni. Probabimus enim infra, pueros nullum ex ea dolorem tristitiamve percepturos. Non valet etiamsi dicas, non omnes qui miseriis et afflictionibus afficiuntur, motibus impatientiae, irae, desperationis, odii et blasphemiae in Deum efferri. Id quidem verum est in hac vita, ubi miseriae, comparatae miseriis alterius vitae, vix miseriae nomen merentur, et qui iis affliguntur gratiae auxiliis adjuvantur ad eas patienter tolerandas; quod non contingit in inferno.

Solvuntur objectiones.

Obj. 1° : Matth., XXV, 41, in extremo judicio dicetur omnibus qui erunt in sinistra : Discedite in ignem aeternum. Atqui parvuli erunt in sinistra. Duo enim tantum erunt ordines judicandorum, quorum alii ad dexteram, alii ad sinistram collocabuntur. Parvuli non erunt ad dexteram. Ergo ad sinistram.

Resp. hujus celebris textus, cui maxime confidit adversa sententia, tres esse expositiones quas lectoris judicio permitto, ut eam qua ipsi probabilior videbitur eligat.

1º Dist. maj. In extremo judicio dicetur omnibus adultis qui erunt ad sinistram : Ite in ignem aeternum, conc.; omnibus omnino, nego. Itaque non describitur eo loci forma judicii servanda respective ad omnes omnino, sed tantum judicii discussionis servanda respective ad adultos qui habent rationem : Esurivi, et dedistis mihi manducare, etc. Sitivi, et dedistis, etc. Sub quo intelliguntur omnia opera personalia bona et mala. Haec enim solis adultis, nullatenus parvulis conveniunt. Si inde inferas: Ergo nec ista verba : Venite benedicti, etc. respiciunt parvulos baptizatos, concedo. Neque tamen inde sequitur eos non esse vocandos in regnum per aliam sententiam, sicut non baptizatos non esse excludendos per aliam sententiam. Et quamvis Aug., serm. 294, cap. 3, n° 3, intelligat hunc textum etiam de parvulis, ut dicam infra, attamen lib. de octo Quaestionibus Dulcitii, q. 1, intelligit de adultis tantum⁵.

2° Esto hunc locum Matth. esse intelligendum etiam de parvulis : nomine ignis (cujus in poenis summa est acerbitas) omnes poenas inferni, quarum pro meritis maxima est varietas, comprehenduntur, sicut nomine regni, in priori sententia, comprehenditur omnis gaudiorum varietas in regno coelesti ; quamquam, sicut ibi communis erit omnibus clara Dei visio, sic damnatis omnibus erit communis divinae visionis privatio. Ita Estius in hunc locum, juxta quam interpretationem, nomine ignis intelligitur quidem ipsa poena et combustio ignis, at non est sola, sed etiam aliae poenae, puta privationis visionis Dei, remorsus conscientiae, alligationis, incarcerationis, fotoris, etc.; alioquin, sistendo praecise in verbis, damnati solam poenam damni et ignis, et nullam aliam subirent. Certum ergo videtur Christum sub nomine ignis comprehendisse omnes inferni poenas, non omnibus omnes infligendas, sed accommodate et proportionate unicuique juxta meritorum exigentiam, hanc illi, istam alteri.

3° Nomine ignis potest intelligi, non poena ignis specificae, neque aliqua alia poena determinate, sed quaecumque poena in genere et indeterminate. Id sat frequens est in Scripturis. Sic Psal., IXV, 12 : Transivimus per ignem et aquam. Ibidem, 10 : Igne nos examinasti, sicut examinatur argentum. Deut., IV, 20 : Vos Dominus eduxit de fornace ferrea Aegypti; in quibus locis per ignem intelligitur quaecumque tribulatio. Et Josue, VII, 15, cum Dominus jus sisset Achan igne comburi per ignem, Josue intellexit lapidationem, ibid., 25.

Obj. 2° ex Aug. S. Doctor, serm. 294⁶, c. 3, n. 3 : « Venturus Dominus, inquit, et judicaturus de vivis et mortuis, sicut Evangelium loquitur, duas partes facturus est, dexteram et sinistram, sinistris dicturus: Ite in ignem aeternum qui paratus est diabolo et angelis ejus; dextris dicturus : Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum quod vobis paratum est ab origine mundi. Hac regnum nominat, hanc cum diabolo damnationem. Nullus relictus est medius locus, ubi ponere queas infantes. De vivis et mortuis judicabitur : alii erunt ad dexteram, alii ad sinistram; non novi aliud. Qui inducis medium, recede de medio; non te offendat qui dexteram quaerit. Et teipsum admoneo, recede de medio, sed noli in sinistram. » Idem Enchirid., c. 26 ; lib. I de Peccat. meritis, c. 26, et Resp. verbis S. Thomae, q. 5 de Malo, a. 2, ad 1 : « Dicendum, inquit, quod nomine tormenti, supplicii, gehennae et cruciatus, vel si quid simile in dictis sanctorum invenitur, est large accipiendum pro poena, ut ponatur species pro genere. Ideo autem sancti tali modo loquendi usi sunt, ut detestabilem redderent errorem Pelagianorum, qui asserebant in parvulis nullum peccatum esse, nec eis aliquam poenam deberi. » Eodem modo dicta Augustini et SS. Patrum interpretantur S. Bonaventura, Scotus, Dionysius Carthusianus, et alii.

§ II. — Utrum parvuli morientes cum solo originali peccato aliquam tristitiam vel dolorem percipiant ex privatione visionis beatificae ?

Dico : Parvuli morientes cum solo originali peccato, nullam tristitiam nullumve dolorem percipiunt ex privatione visionis beatificae ; non sunt tamen beati beatitudine naturali⁷.

S. Thomas probat primam conclusionis partem duplici medio. Primum est, quaest. 5 cit., quia parvuli non cognoscunt beatitudinem supernaturalem. Secundum, dist. cit., quia, dato quod agnoscant beatitudinem supernaturalem, haec tamen non erat ipsis ex intrinsecis proportionata.

Prima ratio sic proponitur⁸ : Nemo tristatur de amissione boni quod non cognoscit; ignoti enim nulla cupido. Atqui parvuli morientes cum peccato originali, non cognoscunt beatitudinem supernaturalem, scilicet claram Dei visionem qua privantur; quia non habuerunt, nec habent fidem. Ergo.

Secunda ratio D. Thomae sic proponitur⁹. Ex eo quod careat aliquis eo quod suam proportionem excedit, non affligitur, si sit rectae rationis, sed tantum ex hoc quod caret eo ad quod aliquo modo proportionatur : sic nullus sapiens homo affligitur de hoc quod non potest volare sicut avis, vel quod non sit rex aut imperator, cum sibi non sit debitum; affligeretur autem, si privaretur eo ad quod habendum aliquo modo aptitudinem habuit. Atqui, quamvis homo usum liberi arbitrii habens, proportionatus sit ad vitam aeternam consequendam, quatenus per actus proprios ex gratia potest illam mereri, et ideo, si ab hoc deficiat, maximus erit ei dolor, quia amittit illud quod suum esse possibile fuit, parvuli tamen nunquam fuerunt proportionati ad hoc quod vitam aeternam haberent : quia nec eis debebatur ex principiis naturae, cum omnem facultatem naturae excedat, nec actus proprios habere potuerunt quibus tantum bonum consequerentur. Et aliunde sunt rectae rationis; nulla enim passione, nullo peccato personali obliquatur, sed talis est qualis fuit ante mortem, cum per mortem non mutetur, ante mortem autem nullum actum inordinatum habuerunt. Ergo nihil omnino dolebunt de ea carentia visionis divinae; imo magis gaudebunt de hoc quod participabunt multum de divina bonitate et perfectionibus naturalibus.

Nec potest dici quod fuerunt proportionati ad vitam aeternam consequendam¹⁰, si non per operationem suam, saltem per actionem aliorum circa eos; quia potuerunt ab aliis baptizari, sicut et multi pueri ejusdem conditionis baptizati vitam aeternam consecuti sunt. Hoc enim est superexcedentis gratiae, ut aliquis sine actu proprio praemietur. Unde defectus talis gratiae non magis tristitiam causat in pueris decedentibus non baptizatis, quam in sapientibus hoc quod eis multa gratiae non fiunt, quae in aliis similibus factae sunt.

Confirmatur. Nulla ratio videtur esse quare subtrahatur pueris exterior poena sensus, si attribuitur eis interior afflictio, quae est multo magis poenalis¹¹.

Prob. secunda pars conclusionis. Beatitudo naturalis stare non potest cum aversione a Deo ut authore naturae; consistit enim beatitudo naturalis in libera amicabili conversione ac unione cum Deo ut authore naturae. Atqui parvuli, ratione peccati originalis, sunt aversi a Deo, etiam ut authore natura. Ergo. — Prob. min. Adam, peccando, aversus est a Deo, nedum ut authore supernaturali, sed etiam ut authore naturali, quia quicumque peccat contra Deum ut authorem supernaturalem, peccat contra ipsum ut authorem naturalem, cum lex naturalis praecipiat obedire omni superiori legitime praecipienti. Atqui talis est in pueris aversio habitualis, qualis fuit actualis in Adam, in quo peccaverunt. Ergo.