Summa summae S. Thomae, Tomus II

Aliquam legis promulgationem requiri ut obliget, diximus supra de lege in communi. Quaeritur nunc qualis requiratur ad legem humanam. Et quaestio moveri potest tum de legibus simpliciter dictis, tum de legibus revocatoriis legum et privilegiorum. Unde sit

§ I. — De promulgatione legis humanae simpliciter dictae.

Dico 1° : Ex natura rei et secluso jure positivo, ea requiritur et sufficit legis humanae promulgatio qua possit moraliter devenire in notitiam subditorum; quia ideo necessaria est legis promulgatio, ut subditis innotescat. Ergo, ex natura rei, ea requiritur et sufficit, qua possit moraliter et humano modo devenire in notitiam subditorum, si non simul, saltem successive.

Dico 2°: Attento jure positivo, lex imperialis debet promulgari in singulis provinciis, seu in earum metropoli, ut in iis obliget. Ita communiter.

Probatur ex Novella 66 Justiniani ut factae novoe constitutiones, ubi imperator decernit tunc demum suas leges in provinciis obligare, cum in earum metropolibus fuerint promulgata.

Idem videtur dicendum de regnis et provinciis quae jure Caesareo utuntur, propter Novellam citatam.

Quantum vero ad alia regna et provincias, standum est terminis primae conclusionis, aut venandum ex circumstantiis qua sit intentio legislatoris, nisi usus aliquid speciale statuerit.

Dico 3°: Probabilius videtur leges pontificias statuentes jus novum et novam obligationem inducentes, debere in singulis provinciis seu dioecesibus promulgari saltem virtualiter, ut in iis obligent; nisi contrarium exprimat Pontifex.

Probatur 1º. In quibus jus canonicum nihil decernit, standum est juri civili. Atqui jus civile exigit, ut diximus, promulgationem legis in singulis provinciis, ut in iis obliget, et jus canonicum nihil hac de re decernit. Ergo. — Prob. maj. ex ipso jure canonico, cap. Intelleximus, Decretal. lib. V, tit. 32, De novi operis enuntiatione, ubi dicitur : « Sicut leges non dedignantur sacros canones imitari, ita sacrorum instituta canonum principum constitutionibus adjuvantur. »

Probatur 2º. Ideo legis promulgatio requiritur, ut possit innotescere subditis. Atqui id non nisi difficillime et post longissimum tempus obtinebit in vastissimo Ecclesiae imperio ad extremas usque mundi partes extenso, si solum Romae promulgetur; facile autem et intra breve tempus, si promulgetur in singulis provinciis. Ergo ita velle Pontifices jure praesumitur, quando contrarium non exprimunt.

Probatur 3° ab inconvenientibus. Si lex Romae tantum promulgata obligaret ubique, sequerentur gravia incon-

¹

venientia. Sequeretur enim quod, si esset lex irritans, puta matrimonium in quinto gradu consanguinitatis, omnia matrimonia ab ignorantibus contracta in isto gradu, essent invalida. Si autem sit lex tantum vetans aut jubens, puta jejunium, induceretur difformitas et confusio inter incolas ejusdem provinciae vel civitatis, dareturque locus scrupulis et anxietatibus; qui enim aliquid rescirent de promulgatione Romana, tenerentur jejunare, et dum major pars ignoraret, pauci qui rescirent neque commode neque convenienter legem observare possent, et inde scrupuli et anxietates. Ergo fundate dicimus SS. Pontifices, quorum regimen suave est et benignum, et quibus data est potestas ad aedificationem et non ad destructionem, nolle suas leges in provinciis obligare antequam in illis promulgentur, ni aliter se intendere declarent.

Confirmatur. Communis sententia est, legem etiam Pontificiam usu non receptam non obligare, ea potissimum ratione, quod praesumatur non esse mentem legislatoris quod in hoc casu obliget. Atqui aequitati et rationi longe magis est consentaneum praesumere quod non intendat legem suam obligare quia non est sufficienter promulgata, quam quia, licet promulgata, non est recepta. Ergo. Tandem SS. Pontifices sciunt plures suas leges in multis provinciis non observari defectu promulgationis. Hac ratione bulla Coenae non obligat in Gallia, matrimonia clandestina in aliquibus locis, in quibus non fuit promulgatum Tridentinum, sunt adhuc valida, et sic plura alia. Item norunt nostram sententiam a multis tradi, et tamen silent. Ergo signum est hanc esse eorum mentem ut suae leges non obligent in iis provinciis in quibus non sunt promulgatae.

Dixi 1° in conclusione : « Leges pontificiae statuentes jus novum et novam inducentes obligationem; » quia, si lex pontificia declaret tantum jus antiquum, sive naturale, sive divinum, sive humanum sufficienter promulgatum, sufficit, quantum est ex vi promulgationis, quod promulgetur Romae, ut ubique obliget illos qui illam promulgationem quovis modo resciverint. Unde leges dogmaticae declarantes aliquid pertinere ad fidem, damnantes propositiones aut libros continentes errores contra fidem aut mores, non indigent promulgari in singulis provinciis, ut in iis obligent, sed sufficit quod quovis modo constet ita fuisse ab Ecclesia vel sancta Sede declaratum; ratio est, quia non tam sunt leges, quam declarationes legum jam promulgatarum. Hoe ipso autem quod quis quovis modo cognoscit, sive promulgatione, sive divulgatione, sive proprio studio, aliquid esse contrarium juri vel naturali, vel divino, vel etiam humano promulgato, tenetur illud vitare. Ergo maxime, si illi constet per divulgationem de solemni definitione pontificia ita decernente et declarante, saltem quantum est ex vi promulgationis et notitiae.

Dixi 2º : « Nisi contrarium exprimat Pontifex; » quia, si SS. Pontifex declararet se velle legem suam Romae promulgatam obligare ubique ex aliqua urgenti causa, puta quia scit promulgationem suae legis apprime Ecclesiae utilis fore a malevolis injuste impediendam, vel quia res non patitur moram, etc., concedimus quod tunc obligaret ubique; quia, quamvis ordinata ratio legis introducendae cum fructu et effectu et sine inconvenientibus requirat promulgationem in singulis provinciis, per accidens tamen et propter necessitatem potest minor sufficere; et si aliquod inconveniens inde oriatur, potest negligi et compensari per fructum et effectum legis, qui defuisset, si debuisset in singulis provinciis promulgari. Neque omnino simile est de imperatore, qui forte, etiam secluso jure positivo, id non posset, quia habet authoritatem suam originative a populo, qui secundum aliquos non censetur ei contulisse potestatem ferendi leges absque eo quod promulgentur in suis provinciis. Pontifex autem habet suam authoritatem immediate a Christo, ideoque independentem a nutu et modificatione populorum, sed exercendam prout utilius judicaverit expedire reipublicae Christianae.

Dices : Sunt multa leges corpori juris canonici insertae, ut decretales et aliae, quae nonnisi Romae fuerunt promulgatae. Atqui tamen ubique obligant. Ergo.

Resp. 1°. Retorqueo argumentum. Sunt multae leges quae non obligant ubique, defectu promulgationis in singulis provinciis, ut patet ex probationibus conclusionis. Ergo.

Resp. 2°. Dist. maj. Quae nonnisi Romae fuerunt promulgatae formaliter, transeat ; virtualiter, nego. Hoe ipso enim quo authoritate et jussu SS. Pontificum inseruntur corpori juris et publice leguntur in scholis, censentur virtualiter et plusquam virtualiter, ideoque sufficienter, promulgatae. Idem dico de lege quae solum Romae promulgata, reciperetur et in usu haberetur a fidelibus; praxis enim et usus teneret locum promulgationis : et ita bulla Coenae vim obtinuit in pluribus provinciis.

Quantum ad id quod vulgariter dicitur, « Papam habere pedes plumbeos non plumeos, » quod quidam intelligunt, quia non tenetur per singulas provincias discurrere, ut in iis suas leges promulget, resp. Papam non indigere pedibus plumeis ad discurrendum per omnes provincias, leges suas promulgandi causa, cum ubique habeat legatos, nuntios, episcopos, quibus hoc officium demandare possit. [Opposita sententia, quae vera nobis videtur, communis est.

Ad elucidandam quaestionem, distinguendum est inter promulgationem legis et ejus divulgationem. Promulgatio est actus quo superior communitati intimat, modo quem convenientem et opportunum judicat, voluntatem suam aliquid praecipiendi vel prohibendi. Per hunc actum legem suam proprie constituit, quia promulgatio, ut probatum est, ad essentiam legis pertinet. Divulgatio vero est diffusio qua ad aures et conscientias singulorum subditorum lex jam statuta pervenit. Requiritur quidem divulgatio ut subditi teneantur legem observare, non vero ut lex vim intrinsecam obligandi obtineat. Unde per promulgationem lex actum primum habet, et per divulgationem ad actum secundum pervenit. Promulgatio fit ab ipso legislatore, qui sic voluntatem suam manifestat et munus suum exercet, nisi ei expedire videatur ut lex intimetur ab Ordinariis locorum, qui non sunt proprie promulgatores, sed legislatoris organa et praecones. Cum vero proprio motu hi superiores legem ab authoritate suprema latam publicant, eam non promulgant, sed divulgant, et haec divulgatio authentica legem indubiam efficit. Divulgatio per vias communes facta, legi pariter actum secundum confert, modo ejus existentia certa fiat. Unde

Dico cum cardinali Gotti, de Legib., q. 6, dub. 4, § 1, n. 6 : « Si nihil sua lege Pontifex exprimat contrarium, statim ac lex pontificia Romae promulgata est, absque alia solemni promulgatione provinciarum et urbium Ordinarii curare tenentur ut in suis dioecesibus observetur, et hac ratione mandatum pontificium ad eos dirigi solet. Quod si etiam non dirigeretur, tenerentur, cum ad eorum notitiam devenerit, ejus observantiam procurare. »

Probatur : 1° Sufficit leges pontificias Romae promulgari, ut omnes quos respiciunt obligent, si summo Pontifici id velle liceat, si id velit, et si juri consonantes ita ferant usus et consuetudo. Atqui haec tria constant. Ergo. — Prob. minor. 1° Certum est, non solum promulgationem absolute necessariam esse ut vera lex constituatur et vim obligandi obtineat, sed etiam modum promulgationis arbitrio legislatoris relinqui, dummodo voluntatem suam certo subditis manifestet. Ergo summo Pontifici licet velle ut lex quam Romae tantum promulgat, omnes quos respicit obliget. 2º Voluntas summi Pontificis intelligenda est ex tenore documentorum quibus leges promulgat. Atqui duae clausulae communiter usurpantur, cum bullae pontificiae Romae in locis consuetis affiguntur. Prima est : « Ut autem praesentes litterae ad omnium notitiam facilius perveniant, et nemo illarum ignorantiam allegare valeat, volumus illas ad valvas, etc., affigi et publicari, sicque publicatas omnes et singulos quos illae concernunt perinde aretare et afficere, ac si unicuique eorum personaliter intimatae fuissent. » Altera dicit : « Volumus autem ut praesentium litterarum transumptis etiam impressis, manu alicujus notarii publici subscriptis et sigillo personae in dignitate ecclesiastica constitutae munitis, eadem prorsus, tam in judicio quam extra illud, ubique adhibeatur observantia, ac si unicuique forent exhibitae vel ostensae. » Si contingat has clausulas quoad verba mutari, sensum eumdem semper exhibent, et ex his voluntas legislatoris sine ambiguitate apparet. Ergo. 3° Facta hujusmodi promulgatione, omnes causae quae ad Romanam curiam deferuntur, secundum has leges judicantur et terminantur : ex quo jus statuitur. Aliunde hodie nullibi dubitatur leges pontificias obligare cum Romae more solito fuerunt publicatae et in locis consuetis affixae. Ergo. Et in hoc factum juri consonat; nam in cap. Ad hoec, de postulat. praelat., Decretal. lib. I, tit. 5, c. 1, legitur : « Nec sit necessarium, cum constitutio solemniter editur, aut publice promulgatur, ipsius notitiam singulorum auribus per speciale mandatum vel litteras inculcare ; sed solum sufficit ut ad ejus observantiam teneatur qui noverit eam solemniter editam aut publice promulgatam. »

2° Illud admitti non potest, quod legi robur suum auferret, authoritatem supremam infirmaret et unitatem regiminis impediret. Atqui, si non sufficeret leges pontificias Ecclesiam universalem respicientes Romae promulgari, hoc triplex inconveniens sequeretur; nam 1º lex nullo modo valeret in locis ubi ab episcopis quacumque ex causa non promulgaretur; 2° authoritatis supremae exercitium facile impediretur ab Ordinariis locorum, cum eis placeret se negative erga ejus jussa habere; 3° exinde in multis, et etiam in rebus maximi momenti, non sine gravi boni publici detrimento, saepe in regionibus finitimis disciplina varietates pateretur. Ergo.

Objicies : Illud tenendum est quod Ecclesia factis docet. Atqui Ecclesia factis docet leges non obligare, nisi fuerint in diversis provinciis promulgatae. Ergo. — Prob. min. 1° Apostoli decretum in concilio Hierosolymitano editum miserunt his qui erant Antiochiae, et Syria, et Ciliciae fratribus, per Judam et Silam, viros primos in fratribus, Act., XV, 22 et 23. 2º Concilium Lateranense IV, sub Innocentio III, statuit constitutionem quam ediderat contra medicos qui infirmis non suadent ut sacerdotem advocent, robur suum habituram esse tantum « postquam per praelatos locorum fuerit publicata. » 3º Concilium Tridentinum matrimonia clandestina irritans, sess. XXIV, de reform. matrim., cap. 1, « decernit ut hujusmodi decretum in unaquaque parochia suum robur post triginta dies habere incipiat, a die primae publicationis in eadem parochia facta numerandos. » Ergo.

Resp. Nego min. Nedum textus allegati in probationem adduci possint, elare ostendunt e contra quod, cum Romani Pontifices vel concilia oecumenica volunt aliquam legem non obligare antequam fuerit publicata in diversis regionibus orbis, expresse id declarant, quia regulae generali in hoc derogant. Advertendum est, in confirmationem hujus regulae, concilia praedicta committere Ordinariis locorum, non promulgationem legis, qua fit ab ipso legislatore, sed ejus publicationem, ita ut lex quae ipso facto promulgationis vim obligatoriam et actum suum primum obtinuit, suspenditur quantum ad executionem quoadusque actum secundum obtineat per publicationem.

Petes quomodo episcopi leges suas promulgare debeant.

Resp. Doctrina supra exposita ad leges quascumque spectat. De statutorum synodalium promulgatione dicit Benedictus XIV, de Synodo dioec., lib. XIII, cap. 4 : « Modus quo haec promulgatio sit facienda non est speciatim a jure praefinitus. Quare merito Suarez, lib. IV de Legib., c. 5, n. 8, asserit leges ab episcopis latas sufficienter promulgari, si aut publice legantur in ecclesia cathedrali, aut voce praeconis in platea civitatis adstantibus significentur, aut scriptae affigantur in loco publico ad hoc designato. Quinimo, si statuta synodalia, non populum, sed solum respiciant dioecesis clerum, alia non indigent publicatione ab ea distincta quae fit in ipso synodo cui interest praecipua pars ejusdem cleri ; siquidem Innocentius III, in cap. Ad haec, de postulat. praelat., disjunctive ait legis vinculum in omnes protendi « cum solemniter editur, aut publice » promulgatur. » Nulla autem lex magis solemniter editur, ea quae fit in consessu praecipuae partis eorum in quos fertur. » Quoad leges extra synodum latas, episcopo fas est eligere modum promulgationis qui ei aptior et convenientior videtur, ut notitia legis ad omnes subditos perveniat, pro temporum adjunctis.]

De legibus revocatoriis.

Distinguendum est inter legem revocatoriam legis onerosae, qua nempe aliquid praecipitur aut prohibetur, vel qua quis inhabilitatur aut poena decernitur, et legem revocatoriam privilegii seu gratiae. Item revocatio privilegii seu gratiae vel fit publice per legem communem, vel privatim per nuntium aut per litteras. Juxta has distinctiones pono tres sequentes conclusiones.

Dico 1° : Ad revocationem validam legis onerosae, non requiritur promulgatio, sed sufficit si exterius manifestetur, non autem si sola mente concipiatur.

Probatur. Lex neminem adstringit, nisi de voluntate legislatoris, a qua vim habet obligandi. Ergo, quando legislator vult et declarat suam legem non amplius ligare, cessat ejus obligatio; idque eo magis, quod sit aliquid favorabile ex quo nulli fit injuria aut infertur damnum, ideoque ampliandum.

Neque refert leges debere promulgari, ut dictum est. Id namque verum est dumtaxat de veris legibus, non de revocationibus legum, quae non sunt verae leges, sed destructiones legum ; minus enim requiritur ad destruendum legem, quam ad illam adstruendam, quia malum et destructio est ex quovis defectu, bonum et constitutio ex integra causa.

Dixi : « Non autem si sola mente concipiatur; » quia, sicut homines sunt sensibiles, ita reguntur actionibus et signis sensibilibus, non autem solis interioribus animae conceptibus. Ergo revocatio sola mente concepta non valet.

Dico 2º : Quando revocatio privilegii vel gratiae fit per legem communem promulgandam, probabilius mihi est, per se et regulariter loquendo, requiri et sufficere promulgationem in metropoli cujusque provinciae ; ita ut, posita hac promulgatione, privilegium sit revocatum, et acta sint irrita, quamvis ab ignorantibus fiant.

Probatur. Quamvis lex mere revocatoria privilegii non sit vera lex, sed abrogatio legis privatae, cum tamen conducat ad mores informandos, et secundum illam agere debeant homines, ita ut, si agant contra illam et utantur inscienter privilegio revocato, gravia incurrant inconvenientia, requiritur et sufficit quod ita promulgetur, ut facile et commode possit in notitiam subditorum pervenire ; id namque omnino rationi congruum est, et ita jure praesumitur de mente aequi legislatoris. Atqui, si promulgetur in sola curia vel Papae vel principis, difficile perveniet ad notitiam subditorum; facile, si in metropoli cujusque provinciae promulgetur². Ergo.

Dixi : « Per se et regulariter loquendo ; » quia, si legislator ex justa causa contrarium declaret, aut consuetudo aliud obtinuerit, utrique standum est.

Dico 3° : Quando revocatio privilegii aut indulgentiae concessae alicui personae, loco vel rei, item delegatae jurisdictionis alteriusve facultatis et gratiae non fit per legem communem promulgandam, sed privatim per nuntium aut litteras, non ante vim suam obtinet, aut effectum suum sortitur, quam privilegiato innotescat; quia alioquin gravissima sequerentur incommoda, multi contractus forent irriti in gravamen aliorum, multae absolutiones forent nullae, multa matrimonia invalida consummarentur, etc. Ita communiter authores quos magno numero citant et sequuntur Sylvius et Loth. Imo quidam non improbabiler tenent, non sufficere casualem notitiam, sed debere fieri per litteras aut nuntium ad hoc destinatum : et hoc, ni fallor, ex voluntate praesumpta legislatoris.