Summa summae S. Thomae, Tomus II

Non quaerimus hic, utrum actus exterior sit bonus vel malus. Ita esse pro certo supponimus; hoc ipso enim quo est voluntarius, conformis vel difformis rationi, habet totum quod requiritur ut sit bonus vel malus. Insuper de actibus exterioribus sunt octo praecepta Decalogi.

Sed quaerimus utrum actus exterior sit bonus vel malus bonitate vel malitia formali distincta a bonitate vel malitia actus interioris, quam ei superaddat¹. Et est quaestio de actu exteriori ut est mera executio interioris. Si enim actui exteriori esset accidentaliter et ab extrinseco annexa aliqua bonitas, v. g., specialis gratia susceptioni exteriori sacramentorum, aut gratia indulgentiae eleemosynae seu orationi exteriori, certum est quod actus exterior hanc bonitatem accidentalem adderet actui interiori. Item, si ad executionem actus exterioris necesse sit actum interiorem intendi vel multiplicari, ut saepe contingit, etiam constat actum exteriorem addere bonitatem vel malitiam interiori : hoc tamen non per se et ratione sui, sed occasionaliter tantum, quia occasione actus exterioris intenditur aut multiplicatur actus interior.

Dico 1° : Actus exterior, ut est praecise executio actus interioris, illi non addit bonitatem aut malitiam simpliciter in ordine ad praemium aut poenam essentialem, sed tantum secundum quid, in ordine ad praemium vel poenam accidentale : unde non reddit operantem meliorem aut pejorem simpliciter, sed secundum quid tantum.

Probatur prima pars². Actus exterior vel consideratur ut objectum interioris, vel ut ejus effectus seu executio. Atqui neutro modo addit interiori bonitatem vel malitiam distinctam. Ergo. — Probatur prima pars minoris. Si actus exterior consideretur ut objectum interioris, tota bonitas vel malitia quae est in illo objective, transfunditur in actum formaliter, ita ut objectum nihil habeat objective quod non sit in actu formaliter. Ergo actus exterior, ut objectum, non habet aliquam bonitatem vel malitiam distinctam, quam superaddat bonitati vel malitiae actus interioris, cum sit utrimque eadem, cum hac differentia quod sit objective in actu exteriori, ut in objecto et motivo voluntatis, et in actu interiori formaliter, ut in subjecto. — Probatur secunda pars min., de qua est praesertim difficultas. Actus exterior, ut effectus et executio interioris praecise, nullam habet bonitatem vel malitiam moralem intrinsecam, sed est bonus vel malus denominative extrinsece tantum a bonitate vel malitia actus interioris. Ergo non addit interiori ullam bonitatem vel malitiam distinctam. — Probatur ant. 1° verbis formalissimis D. Thoma hic a. 3, ad 3 : « Sicut, inquit, a sano quod est in animali derivatur sanum ad medicinam et urinam...; hoc modo a bonitate voluntatis derivatur bonitas actus exterioris. » Ergo, sicut sanitas est in medicina et urina denominative extrinsece tantum, ita bonitas vel malitia moralis in actu exteriori. Probatur idem ant. 2° ratione peremptoria. Libertas est fundamentum moralitatis, ideoque bonitas vel malitia moralis intrinseca ibi solum esse potest, ubi est libertas intrinseca. Atqui in actu exteriori potentiae executivae non est libertas intrinseca; haec enim in sola voluntate intrinsece subjicitur. Ergo.

Confirmatur. Si actus exterior aliquid addat interiori, vel illud superadditum est volitum ab actu interiori sicut ab exteriori est exercitum, vel non : si non sit volitum, non est bonum aut malum morale, et sic nihil addit bonitatis aut malitiae; si sit volitum, hoc ipso praehabetur in actu interiori voluntatis, in qua est fundamentum totius moralitatis. Ergo.

Probatur secunda pars conclusionis³. Actus interior comparatur ad exteriorem tamquam tendentia et motus ad terminum et finem. Atqui omnis tendentia et motus perficitur et consummatur in hoc quod consequatur finem et attingat terminum; unde non est perfecta voluntas, nisi sit talis qua opportunitate data operetur. Ergo actus exterior addit interiori bonitatem vel malitiam, non simpliciter, seu distinctam a bonitate vel malitia interioris, sed secundum quid, id est eamdem extensam et consummatam, seu ejus extensionem et consummationem.

Ex quo sequitur quod faciat agentem meliorem, non simpliciter, sed secundum quid, et quod sit in ordine ad poenam aut praemium, non essentiale, sed accidentale.