Summa summae S. Thomae, Tomus II

Plures probabilistae, victi argumentis in praecedentis conclusionis assertionem prolatis, jussu valere vago probabilismo, agnoscunt tandem, non esse licitum sequi opinionem minus probabilem et minus tutam, in concursu solide probabilioris et tutioris; sed contendunt saltem esse licitum sequi aeque aut fere aeque probabilem minus tutam, relicta aeque probabili tutiori. Contra quos

Dico : In conflictu duarum opinionum aeque probabilium de honestate objectiva actus, tenemur sequi tutiorem.

Prob. 1° omnibus ferme argumentis quibus priorem conclusionem probavimus. Illa relege. Tertiam dumtaxat rationem instauro.

Dum utraque pars contradictionis est aeque probabilis, neutra est proprie et expedite probabilis. Ergo corruunt omnia probabilistarum principia. — Prob. ant. Illud est proprie et expedite probabile, quod est prudenter approbabile, seu quod est dignum quod approbetur et illi praebeatur assensus ut vero, licet cum formidine partis oppositae. Atqui quando utraque pars contradictionis, omnibus perpensis, apparet alicui aeque probabilis, neutram in his circumstantiis potest prudenter approbare ut veram ¹, seu neutra est sufficiens ad obtinendum prudentem ejus assensum. Ergo. — Major est adversariorum. — Prob. min. Quando utraque pars contradictionis est aeque probabilis, motiva utriusque se elidunt mutuo et aequaliter ponderant, ita ut quantum haec nituntur ad obtinendum assensum, tantum illa nituntur in oppositum; unde intellectus manet suspensus et inter utrumque vere dubius ² : sicut bilans manet suspensa in aequilibrio, dum in utraque lance aequalia sunt pondera, vel sicut lapis tractus in partes oppositas a duplici virtute aequali, immotus quiescit. Ergo.

Dicunt probabilistae : Voluntas potest imperare assensum unius partis, sicut, v. g., in dubio de probitate alicujus, voluntas imperat ut judicetur bonus ³.

Resp. juxta aliquos impossibile esse quod voluntas efficaciter imperet intellectui assensum unius partis ubi momenta sunt aequalia. Sed, dato id esse absolute possibile, saltem certo fieri non potest prudenter et rationabiliter, sed ad summum secundum animum passione aut affectu praeoccupatum, non ratione motum : quod sufficit nobis. Ratio est, quia judicare prudenter et rationabiliter, est judicare secundum merita causae et rationum momenta; non judicat autem secundum merita causae et rationum momenta, qui judicat pro una parte potius quam pro altera, quando momenta sunt utrinque aequalia. Sic nemo reputabit prudens et rationabile hoc imperium voluntatis dicentis intellectui : « Quamvis nulla ratio te moveat ad opinandum hunc contractum esse licitum, potius quam ad opinandum esse illicitum, volo tamen ut opineris esse licitum, potius quam illicitum. » Quin, e contra, nemo est qui hujusmodi imperium non improbet ut imprudens et temerarium.

Si dicas : Ex affectu in unam partem, ista pars quae antea apparebat aequalis, apparebit probabilior, resp. 1° Hoc dato, jam excurritur extra thesim. 2° Ex affectu non potest una pars apparere probabilior, nisi quatenus affectus obnubilat intellectum, et obnubilatio inclinat et facit ut levius aut nullatenus attendat ad rationes pro parte tutiori, magis aut solum ad rationes pro parte minus tuta; et hoc est imprudenter et irrationabiliter agere.

Ad exemplum de eo qui ex imperio voluntatis judicat proximum probum in dubio de ejus malitia, resp. in hoc casu adesse principium certum rectificans istud imperium, nempe legem charitatis et justitiae vetantem judicare proximum esse malum, nisi constet esse talem. Nihil autem simile habent probabilistae.

Prob. 2° et invictissime. Haec est constans et indubitata regula juris : « In dubiis tutior pars est eligenda. » Atqui qui versatur inter duas opiniones aeque probabiles est dubius ⁴, ut patet ex dictis. Ergo.

Prob. maj. 1° Cap. Significasti, de homicid., lib. V Decretal., tit. 12, c. 18, in dubio an sacerdos occiderit hominem, debet censeri homicida et irregularis; quia, ut ait Innocentius III, « in hoc casu cessare est tutius quam temere celebrare, pro eo quod in altero nullum, in reliquo vero magnum periculum timeatur. » Cap. Petitio tua, eod. tit., c. 24, cum clericus pugnando contra inimicos fidei catholicae, aliquos percussisset, et inde dubitaret an aliquem interfecisset et irregularitatem incurrisset, Honorius III respondet sic : « Mandamus quatenus, si de interfectione cujusquam in illo conflictu tua te conscientia remordeat, a ministerio altaris abstineas reverenter : cum sit consultius in hujusmodi dubio abstinere, quam temere celebrare. » Et cap. Ad audientiam, eod. tit. ⁵, cum quidam presbyter, volens corrigere quemdam de familia sua, illum cultello e vagina casualiter elapso vulnerasset, dubium fuit utrum occasione vulneris decessisset. Respondet Clemens III sic : « Vestrae discretioni duximus respondendum quod, cum in dubiis semitam debeamus eligere tutiorem, te convenit injungere presbytero memorato ut in sacris ordinibus non ministret » ⁶.

2° Cap. Illud, de clerico excommunicato, lib. V Decretal., tit. 27, c. 5. Cum episcopus Hildesemensis dubitaret an excommunicatio lata in ipsum ab episcopo Magdeburgensi, S. Sedis Legato, non praemissa monitione ferenda nec significatione latae censurae, ipsum ligaret, et in hoc dubio divina officia celebrasset, rescripsit Innocent. III Herbipolensi Capitulo his verbis : « Licet autem in hoc non videatur omnino culpabilis extitisse, quia tamen in dubiis via tutior est eligenda, etsi de lata in eum sententia dubitaret, debuerat tamen potius se abstinere, quam sacramenta ecclesiastica pertractare... Cum ei misericordiam facientes, poenam quam canon minatur his qui post excommunicationem divina praesumpserint officia celebrare... ei non duximus infligendam » ⁷.

3° Clementina Exivi, de verborum significatione, Fratribus Minoribus interrogantibus Apostolicam Sedem, utrum sub peccato mortali tenerentur ad ea quae in regula sancti Francisci exprimuntur verbis imperativi modi, respondet Clemens V sic : « Nos itaque, quia in sinceris horum conscientiis delectamur, attendentes quod in his quae animae salutem respiciunt, ad vitandos graves remorsus conscientiae, pars securior est tenenda, etc. » ⁸

4° Cap. Dominus, de secundis nuptiis, lib. IV Decretal., tit. 21, c. 3. Lucius III docens quomodo Christiani captivi apud Saracenos, qui inierant secundum matrimonium, et jam dubitabant de morte prioris conjugis, se gerere deberent, dicit : « Si aliquis vel aliqua... de morte prioris conjugis adhuc sibi existimat dubitandum, ei quae sibi nupsit debitum non deneget postulanti, quod a se tamen nullatenus erit exigendum. » Similiter cap. Inquisitioni, de sentent. excom., lib. V Decretal., tit. 39, c. 44, Innocentius III interrogatus quid agendum conjugi anxio de impedimento conjugii et ejus valore, altera parte inscia et nihil dubitante, eo modo respondet his verbis : « Cum conscientia pulsat animum ex credulitate probabili et discreta, quamvis non evidenti et manifesta, debitum quidem reddere potest, sed postulare non debet; ne in alterutro, vel contra legem conjugii [debitum denegando], vel contra judicium conscientiae [debitum exigendo], committat offensam. » Palam est SS. Pontifices hos casus dubios resolvere juxta regulam tutioris sequendi. In hujusmodi nempe casibus, tutius est reddere debitum, ne violetur jus quod compactus bona fide certo credit se habere; tutius est non exigere : quia, cum lex conjugii non obliget exigere, se exponeret sine necessitate periculo copulae illicitae. Resolveret autem probabilista posse licite utrumque, et reddere et petere⁹

Solvuntur objectiones.

Obj. 1° : Nulla lex, etiam a parte rei existens, subditos proxime et in actu secundo obligat, quamdiu non est illis, citra eorum culpam, sufficienter intimata et promulgata. Atqui, quamdiu, post habitam omnem diligentiam, manet vere, certo et solide probabile apud omnes non dari legem actionis alicujus prohibitivam, lex illa, si forte a parte rei detur, non est subditis sufficienter intimata et promulgata. Ergo.

Resp. 1° ex hoc argumento sequi quod qui dubitat an peccaverit mortaliter, non tenetur peccatum confiteri, dicendo legem confessionis non esse sufficienter promulgatam; item quod doctores probabilistae male doceant aliquid esse illicitum, quando sciunt illud ab aliis sustineri ut licitum. Tunc enim, juxta positum principium, lex non est sufficienter promulgata.

Resp. 2°. Nego suppositum minoris : nimirum esse certo et solide probabile in dubio non dari legem; quia, ut probavimus, duae opiniones aeque probabiles mutuo se elidunt, unde neutra est certo et solide probabilis, sed dubia ¹⁰. Sed, hoc dato,

Resp. 3° et praecipue. Dist. min. Quamdiu manet certo et solide probabile non dari legem, non est sufficienter promulgata, si non sit aeque certo et solide probabile illam dari, conc. min.; si sit aeque certo et solide probabile illam dari, nego min. Tunc enim lex fit dubia, et ideo sufficienter promulgata ut obliget, si non directe et vi sua, saltem indirecte et vi legis generalis, scilicet in dubio tutiorem partem esse eligendam ¹¹, consequenter legem dubiam esse observandam, quia hoc est tutius.

Obj. 2° : Ignorantia invincibilis legis excusat operantem ex ea. Atqui certa et solida probabilitas de non prohibitione alicujus actionis, etiam in concursu aequalis probabilitatis, necessario conjungitur cum ignorantia invincibili legis. Ergo. — Prob. min. Illa ignorantia est invincibilis, quae post tot annorum studium, tot ingeniorum desudationes superari non potuit. Atqui talis est ignorantia legis contra cujus existentiam motiva vere et certo probabilia militant. Ergo.

Resp. hoc argumentum, praecedenti affine, eodem fere modo solvi. 1° Ex illo sequuntur eadem inconvenientia ac ex praecedenti. 2° Falso supponit esse solidam probabilitatem in concursu aequalis probabilitatis ¹². 3° et praecipue, dist. min. Certa et solida probabilitas de non existentia legis, etiam in concursu aequalis probabilitatis pro parte contraria, est certo conjuncta cum ignorantia invincibili excludente distinctam et certam cognitionem legis, conc.; excludente dubiam cognitionem legis, nego. In dubio autem tutius est sequendum. Et hinc potest responderi, 4° distinguendo eamdem minorem sic : Certa et solida probabilitas de non existentia legis, etiam in concursu aequalis probabilitatis, est necessario conjuncta cum ignorantia invincibili certitudinis legis existentis, conc.; ipsius existentiae legis, nego. Et in hoc forte hallucinantur adversarii. Equidem qui fundate dubitat de existentia legis, ignorat invincibiliter certitudinem ejus existentiae, seu eam certo existere; at non ignorat invincibiliter illam existere, cum de ea habeat dubiam cognitionem ¹³. Neque ante probabilistas unquam auditum fuit, eum qui dubitaret de re aliqua, eam ignorare invincibiliter ¹⁴ : sic filius qui dubitat an vivat pater, non ignorat invincibiliter, alias posset invadere ejus bona; mulier quae dubitat de vita mariti, non ignorat invincibiliter eum vivere, alias posset transvolare ad secundas nuptias; qui dubitat an sit excommunicatus aut irregularis, non ignorat invincibiliter se esse excommunicatum aut irregularis, alias posset tuto se gerere ut non excommunicatum et irregularem, contra decisiones SS. Pontificum; mulier quae dubitat de validitate sui matrimonii, non ignorat invincibiliter esse validum, alioquin posset et reddere et petere debitum, quod prohibent jura ¹⁵.

Obj. 3° : In dubio legis existentis seu obligantis, possessio stat pro libertate. Atqui in dubio melior est conditio possidentis, L. In pari (II), de Reg. juris, et Reg. 65 in Sexto. Ergo nemo adstringitur ad observationem legis dubiae ¹⁶.

Huic argumento, quod est alterum ex praecipuis fundamentis totius probabilismi, duplex est solutio adaequata. Prima negat majorem; altera negat minorem extra materiam justitiae. Itaque

Resp. 1°. Nego maj.; quia, in dubio legis existentis, aut nulla aut saltem dubia est possessio libertatis. Constat autem dubiam possessionem non facere meliorem conditionem possidentis, ne quidem in materia justitiae. — Prob. ant. 1° Possessio libertatis nihil est aliud quam jus faciendi quod libuerit. Non enim est hic possessio legalis, quae definitur : « Rei detentio, corporis, animi et juris adminiculo. » Unde non potest aliud intelligi quam jus seu potestas aliquid licite faciendi. Atqui homo nunquam habuit jus faciendi quod libuerit in dubio legis; nunquam enim habuit jus faciendi quodlibet temere et inconsulta ratione, quod accideret, si in dubio legis non eligeret tutius. 2° Qui dubitat de lege, dubitat de obligatione legis, id est utrum teneatur observare id quod lex jubet aut prohibet. Ergo possessio libertatis in illo non est certa, sed dubia. 3° Dum probabilistae dicunt aliquem posse licite agere contra legem dubiam, quia possidet libertatem, petunt principium et probant idem per idem. Etenim libertas hic intelligitur, non physica, sed moralis, quae, ut dictum est, nihil est aliud quam jus et potestas aliquid licite faciendi. Unde probare quod possit quis licite agere contra legem, quia habet libertatem, est probare quod possit licite hanc actionem ponere, quia habet jus et potestatem illam licite ponendi; quod est aperte supponere quod est in quaestione, et probare idem per idem. 4° Ubi est certa existentia legis, ibi est certa non existentia libertatis. Ergo ubi est dubia existentia legis, ibi est dubia libertas.

Resp. 2°. Nego, seu potius dist. min. Melior est conditio possidentis in materia justitiae, conc.; in materiis aliarum virtutum, nego. Ideo enim in materia justitiae melior est conditio possidentis : 1° quia, cum homines, ex una parte, rerum avidi, non soleant suas apud alios relinquere, et ex altera, vir probus non soleat acquirere possessionem alicujus rei sine titulo, hinc in dubio possessio infert praesumptionem, hunc esse rei dominum qui illam possidet; 2° quia, cum bona fortunae sint subjecta potestati humanae in ordine ad bonum commune, statuerunt legislatores, in dubio possessorem posse retinere, tamquam sua, bona quae possidet, propter bonum commune, ne scilicet incerta manerent rerum dominia et lites forent interminabiles, ut latius exponimus in tract. de Jure et Justit., dissert. IV, a. 3. Atqui in materia aliarum virtutum neutra ratio currit. Et revera nunquam nec ullibi reperitur in jure, hanc legem fuisse statutam extra materiam justitiae; sed, e contra, jura ubique statuunt, in materiis aliarum virtutum, tutiorem partem in dubio esse eligendam.

Obj. 4°: Secundum regulam juris 57 ff de Regulis juris, lib. 50, tit. 17, et alibi: « Opinio benignior est praeferenda. » Ergo tutior non est semper eligenda.

Respondent quidam, hanc regulam esse latam pro foro externo, quoad poenas infligendas in dubiis facti, et hoc est sequi tutius; est enim tutius reum dimitti impunitum, quam innocentem injuste puniri. Respondent alii, quod opinio benignior in jure non dicatur quae favet libertati aut concupiscentiae, haec enim debet potius dici maligna et perversa; sed ea dicitur benignior, secundum jurispritos, quae favet testamento, religioni, aut sacramento; vel, juxta Sylvestrum, quae favet egenis, orphanis, viduis et peregrinis. Caeterum opinio benignior, quovis modo intelligatur, est praeferenda, quando est regulis prudentiae consona, qualis non est opinio favens libertati contra legem, in concursu alicujus probabilis faventis legi.