Summa summae S. Thomae, Tomus II

Suppono ut certum, causam finalem gratiae habitualis proximam esse salutem aeternam habentis illam (habitualis, inquam, quia de hac praecise quaeritur, et nonnisi indirecte de gratia actuali, quatenus scilicet est motus ad habitualem, ut ad formam et terminum); ulteriorem esse Christum; ultimam Deum, juxta illud, I Cor., III, 22 et 23 : Omnia vestra sunt, vos autem Christi, Christus autem Dei. Insuper, causa materialis est ipsa essentia animae; causa formalis nulla est, quia gratia est simplex forma; causa instrumentalis est humanitas Christi, cum sacramentis Ecclesiae; angeli et homines sunt causa ministerialis, angeli subministrando illustrationes quibus perveniamus ad gratiam, homines non solum instruendo, sed et ministrando sacramenta; tandem causa meritoria principalis est Christus, et minus principalis homo justus, qui et sibi potest mereri de condigno augmentum gratiae, et alteri de congruo primam gratiam et deinde incrementum hujus gratiae ¹. His suppositis,

Petes 1° utrum Deus solus sit causa principalis efficiens gratiae.

Resp. affirmative.

Probatur 1° ex Script. Job, XIV, 4, dicitur : Quis potest facere mundum de immundo conceptum semine? Nonne tu qui solus es? Psal. LXXXIII, 12 : Gratiam et gloriam dabit Dominus.

Probatur ratione 1. Nihil potest propria virtute efficienter producere aliquid quod sit nobilius, perfectius et altioris ordinis quam ipsum sit; causa enim principalis efficiens est majoris seu saltem aequalis perfectionis cum effectu. Atqui gratia est quid nobilius, perfectius et altioris ordinis quam quodvis agens creatum, cum sit participatio divinae naturae, ut supra dictum est. Ergo.

Confirmatur. Illius solius est producere gratiam per modum causae principalis efficientis, cujus est deificare, dare jus ad haereditatem et peccata dimittere. Atqui id Dei solius est proprium : ille enim solus potest alios deificare, qui per seipsum Deus est; ille solus potest dare jus ad haereditatem, qui haereditatis est dominus; ille solus peccata dimittit, quem peccatum offendit. Ergo.

Petes 2° utrum gratia creetur, vel educatur de potentia obedientiali animae.

Quidam tenent gratiam creari, quidam concreari, alii et communius educi de potentia animae. Cum his posterioribus

Resp. Gratia non creatur, nec concreatur, sed educitur de potentia obedientiali animae.

Probatur prima pars. Creari est proprium rei subsistentis ². Atqui gratia non est ens subsistens, sed accidens inhaerens. Ergo. — Prob. maj. Creari est quoddam fieri, et hoc fieri ordinatur ad esse, imo est esse inchoatum : unde illis solis proprie convenit fieri et creari, quibus convenit esse. Atqui esse proprie convenit solis subsistentibus, sive sint simplicia, ut substantiae separatae, sive composita, ut substantiae materiales. Ergo. — Prob. min.

³

Ii proprie convenit esse, quod habet esse et in suo esse subsistit. Atqui accidentia non dicuntur entia quasi ipsa sint, sed quia eis aliquid est tale⁴, ut albedo ea tantum ratione dicitur ens, quia ea subjectum est album : unde accidens magis dicitur entis quam ens. Ergo.

Probatur etiam secunda pars, nempe quod gratia non concreetur, et patet. Forma enim inhaerens concreari dicitur, quando producitur per ipsam actionem subjecti creativam. Atqui actio producens in nobis gratiam, non creat simul ejus subjectum, sed supponit illud, scilicet animam. Ergo.

Probatur hinc tertia pars, scilicet quod gratia educatur de potentia obedientiali animae. Creatio enim et eductio contradictorie opponuntur : creatio consistit in fieri ex nullo praesupposito subjecto; eductio, e contra, est fieri ex aliquo subjecto praesupposito. Atqui gratia non creatur nec concreatur, ut supra probatum est. Ergo educitur.

Confirmatur. Educi est fieri dependenter a subjecto. Atqui gratia in suo fieri connaturaliter dependet a subjecto. Ergo. — Prob. min. Ab eo gratia dependet in fieri, a quo dependet in esse; utriusque enim eadem est ratio, si connaturaliter fiat. Atqui in esse gratia dependet a subjecto. Ergo.

Objicies : Gratia dicitur in Scriptura creari. Psal. L, 12 : Cor mundum crea in me, Deus. Galat., VI, 15 : In Christo Jesu neque circumcisio aliquid valet, neque praeputium, sed nova creatura, scilicet gratia. Ephes., II, 10 : Ipsius sumus factura, creati in Christo Jesu in operibus bonis; quod de gratia tantum intelligi potest. Ergo.

Resp. gratiam dici creari quasi moraliter, quia nullum meritum praesupponit⁵. At non creatur physice; nam subjectum praesupponit. Unde etiam rarius in Scriptura exprimitur per creationem, saepius vero per generationem, vivificationem, reformationem, resuscitationem, et similes terminos.

Petes 3° utrum ad gratiam requiratur aliqua praeparatio seu dispositio ex parte hominis.

Resp. 1°. Quantum ad gratiam actualem, certum est quod nulla praeparatio requiratur ex parte hominis, quasi praeveniens divinum auxilium, sed potius quaecumque praeparatio qua in homine esse potest, est ex illo auxilio Dei moventis animam ad bonum.

Resp. 2°. Juxta communem providentiae divinae cursum, requiritur ex parte hominis adulti sui compotis quaedam dispositio ad gratiam : quae dispositio est actus et motus liberi arbitrii in Deum. Dixi, « hominis adulti sui compotis ; » nam constat infantibus non conferri gratiam per baptismum mediante dispositione liberi arbitrii, cujus non sunt capaces, sicut nec amentes perpetui.

Utraque pars responsionis videtur de fide decisa a concilio Trid., sess. VI, cap. 6, his verbis : « Disponuntur autem [adulti] ad ipsam justitiam, dum excitati divina gratia et adjuti, fidem ex auditu concipientes, libere moventur in Deum. » Et can. 9 : « Si quis dixerit, sola fide impium justificari, ita ut intelligat nihil aliud requiri quod ad justificationis gratiam consequendam cooperetur, et nulla ex parte necesse esse eum suae voluntatis motu praeparari atque disponi ; anathema sit. »

Id etiam aperte innuit S. Scriptura. I Reg., VII, 3 : Praeparate corda vestra Domino. Zach., I, 3 : Convertimini ad me, dicit Dominus exercituum, et convertar ad vos.

Probatur prima pars ratione⁶. Forma perfecta et completa, dans esse fixum et permanens, juxta communem providentiae divinae cursum non introducitur in subjectum, nisi sit dispositum et praeparatum. Atqui gratia habitualis est forma perfecta et completa, dans esse supernaturale fixum et permanens. Ergo. — Minor constat. Major etiam patet, tam in naturalibus quam in supernaturalibus. Sic in naturalibus, formae substantiales, sive animatae sive inanimatae, non introducuntur nisi in materiam dispositam ; in supernaturalibus, divina essentia, ut forma intelligibilis, non unitur intellectui beato nisi per lumen gloriae disposito.

Probatur secunda pars item ratione⁷. Confertur gratia homini adulto a Deo movente ipsum. Atqui Deus movet omnia secundum modum cujusque ; homo autem est secundum naturam liberi arbitrii, ideoque proprium est illi moveri per liberum arbitrium. Ergo in adulto non fit a Deo motio ad gratiam sine motu liberi arbitrii.

Confirmatur. Secundum communem divinae providentiae cursum, forma non introducitur nisi in subjectum juxta proprium modum dispositum. Atqui proprius modus quo homo sui compos se disponit ad bonum, est per actum liberi arbitrii. Ergo.

Dixi, « secundum communem divinae providentiae cursum ; » quia negari non debet quin Deus de potentia absoluta possit conferre gratiam non disposito, ut dormienti, cum in hoc nulla sit repugnantia. Sed de communiter contingentibus tantum, utpote regulam et legem constituentibus, ratiocinandum est.

Nota, actus liberi arbitrii a Deo motos, non effective, sed dispositive tantum ad gratiam concurrere. Nam concilium Trid., sess. VI, cap. 7, hoc docet : « Hujus justificationis causae sunt :... efficiens, misericors Deus ;... instrumentalis, sacramentum baptismi. » Et D. Thomas dicit, q. 28 de Veritate, ad 2 : « Poenitentiae sacramentum habet conferre gratiam ex virtute clavium, quibus se poenitens subjicit. Contritio igitur, si secundum se consideretur, non se habet ad gratiam nisi per modum dispositionis ; sed, si consideretur in quantum habet virtutem clavium in voto, sic sacramentaliter operatur in virtute sacramenti poenitentiae, sicut et in virtute baptismi, ut patet in adulto qui habet sacramentum baptismi in voto tantum. Ex hoc igitur non habetur quod contritio sit causa efficiens remissionis culpae, per se loquendo, sed virtus clavis vel baptismus. » Idem docet in IV Sentent., dist. 17, q. 2, a. 5, quaestiunc. 1.

Petes 4° utrum gratia sit major in uno quam in alio.

Resp. affirmative⁸. Id passim indicant Scripturae.

Ratio est, quia commune est omni subjecto ut plus vel minus formam recipiat, secundum quod est plus vel minus dispositum ad illam. Proxima ergo ratio hujus inaequalitatis gratiae est inaequalitas dispositionum ex parte hominis ; prima et remota est voluntas Dei, quae non solum gratiae, sed etiam dispositionis ad illam est author, dividens singulis prout vult, I Cor., XII, 11, et unicuique dans gratiam secundum mensuram donationis Christi, Ephes., IV, 7. Unde, sicut inaequalem gratiam, ita et inaequalem dispositionem ad illam tribuit, ad consummationem sanctorum, in aedificationem corporis Christi, ut ibidem additur, id est, ut ex diversis gradibus pulchritudo et perfectio Ecclesia consurgat, sicut etiam in rebus naturalibus diversos gradus entium instituit, ut esset universum perfectum.

Petes 5° utrum aliquis possit esse certus se esse in gratia.

Resp.⁹ Seclusa speciali revelatione, nemo potest esse certus se esse in gratia certitudine absoluta, cui non possit subesse falsum, aut saltem quae excludat omnem formidinem ; sed solum certitudine secundum quid, morali et conjecturali. Est contra Lutheranos et Calvinistas asserentes unumquemque christianum credere teneri se fuisse justificatum, et hac sola fide homines justificari. Est etiam contra quosdam catholicos, inter quos Catharinus contendit hominem posse esse certum se habere gratiam certitudine absoluta, non quidem fidei immediate, sed mediante discursu theologico ; Vega vero certitudine morali quae omnem excludat formidinem, qualis est certitudo de existentia urbis Romae.

Probatur prima pars. 1° Ex S. Scriptura. Eccles., IX, 1 :

Sunt justi atque sapientes, et opera eorum in manu Dei ; et tamen nescit homo utrum amore an odio dignus sit. Eccli., V, 3 : De propitiato peccato noli esse sine metu. I Cor., IV, 4 : Nihil mihi conscius sum, sed non in hoc justificatus sum ; qui autem judicat me, Dominus est. Hoc de seipso dicit Paulus, qui tunc certe justus erat.

2° Ex concilio Trid., sess. VI, cap. 9 : « Quamvis necessarium sit credere, neque remitti neque remissa unquam fuisse peccata, nisi gratis, divina misericordia, propter Christum ; nemini tamen fiduciam et certitudinem remissionis peccatorum suorum jactanti, et in ea sola quiescenti, peccata dimitti vel dimissa esse dicendum est... Sed neque illud asserendum est, oportere eos qui vere justificati sunt, absque ulla omnino dubitatione apud semetipsos statuere se esse justificatos, neminemque a peccatis absolvi ac justificari, nisi eum qui certo credat se absolutum et justificatum esse, atque hac sola fide absolutionem et justificationem perfici : quasi qui hoc non credit, de Dei promissis deque mortis et resurrectione Christi efficacia dubitet. Nam, sicut nemo pius de Dei misericordia, de Christi merito, deque sacramentorum virtute et efficacia dubitare debet ; sic quilibet, dum seipsum suamque propriam infirmitatem et indispositionem respicit, de sua gratia formidare et timere potest, cum nullus scire valeat certitudine fidei, cui non potest subesse falsum, se gratiam Dei esse consecutum. » Hoc decreto supradicti errores conficiuntur.

3° Ratione ex S. Thoma. Postquam hic q. 112, a. 3, c. demonstravit hoc certo sciri non posse nisi per revelationem, si forte adsit, addit secundum modum quo idem sciri nequit : « Alio modo homo cognoscit aliquid per seipsum, et hoc certitudinaliter. Et sic nullus potest scire se habere gratiam. Certitudo enim non potest haberi de aliquo, nisi possit dijudicari per proprium principium ; sic enim certitudo habetur de conclusionibus demonstrativis per indemonstrabilia universalia principia. Nullus autem posset scire se habere scientiam alicujus conclusionis, si principium ignoraret. Principium autem gratiae et objectum ejus est ipse Deus, qui propter sui excellentiam est nobis ignotus... Et ideo ejus praesentia in nobis et absentia per certitudinem cognosci non potest, secundum illud, Job, IX, 11 : Si venerit ad me, non videbo eum ; si autem abierit, non intelligam. Et ideo homo non potest per certitudinem dijudicare utrum ipse habeat gratiam, secundum illud, I Cor., IV, 3 et 4 : Sed neque meipsum judico... Qui autem judicat me, Dominus est. »

Probatur secunda pars. Hominem posse scire certo certitudine secundum quid, morali et conjecturali, ex signis et indiciis, se esse in gratia, nemo negat. Quae vero sint haec signa et indicia explicat Angelicus, ibidem : « Tertio modo cognoscitur aliquid conjecturaliter per aliqua signa. Et hoc modo aliquis cognoscere potest se habere gratiam, in quantum scilicet percipit se delectari in Deo et contemnere res mundanas, et in quantum homo non est conscius sibi alicujus peccati mortalis. Secundum quem modum potest intelligi quod habetur Apocal., II, 17 : Vincenti dabo manna absconditum,... quod nemo novit, nisi qui accipit ; quia scilicet ille qui accipit, per quamdam experientiam dulcedinis novit, quam non experitur ille qui non accipit. Ista tamen cognitio imperfecta est. Unde Apostolus dicit, I Cor., IV, 4 : Nihil mihi conscius sum, sed non in hoc justificatus sum ; quia, ut dicitur in Psal. XVIII, 13 et 14 : Delicta quis intelligit ? Ab occultis, etc. »

Suadet etiam suavis divina providentiae dispositio ut, quemadmodum non oportuit ut homo omnimodam suae justitiae certitudinem haberet, ne in superbiam et praesumptionem efferretur ; ita congruebat ut moralem et conjecturalem certitudinem haberet, ne perpetua animi turbatione cruciaretur, sed inter timorem et spem salutem suam operaretur.