Summa summae S. Thomae, Tomus II

[Nota 1° quaestionem hic absolute restringi ad solam liceitatem vel honestatem actionis, ad vitandam confusionem in quam inciderunt multi authores, qui non satis distinxerunt liceitatem actionis a validitate actus. Essentialiter enim differunt duo casus sequentes : Licetne tali die non jejunare, si vere dubia sit lex haec die jejunium praescribens, et : Licetne adhibere materiam dubiam ad conficiendum sacramentum, cum adest materia certa. In priori casu, agitur de liceitate actionis, et est ipsa quaestio probabilismi. In posteriori casu, agitur de validitate actus, et haec quaestio ad systema probabilismi nullo modo pertinet, ut infra fusius explicabitur.

Nota 2° concursum hic institui inter opinionem vere et solide probabilem faventem libertati et opinionem aeque probabilem, vel etiam probabiliorem faventem legi. Observandum est enim 1° sententias oppositas rationibus gravibus fulciri, ita ut mens anceps haereat, rem objective considerans, et tunc utraque opinio est vere et solide probabilis. 2° Differentia probabilitatis est non raro mere subjectiva. Fieri enim potest ut quod cuidam probabilius apparet, alteri minus probabile videatur, quia uterque diversimode rationibus inter se pugnantibus afficitur, propter circumstantias quae, si mutarentur, utrumque contrario modo inclinarent ad judicandum. Haec inaequalitas variabilis, quae non potest esse notabilis, efficere nequit quod una ex opinionibus oppositis ita notabilior fiat, ut altera jam non sit vere et solide probabilis. 3° Etiamsi objective una sententia prae altera reapse probabilior sit, haec posterior potest non ita extenuari, ut desinat esse vere et solide probabilis. Stat ergo nostra propositio, quotiescumque opinio libertati favens est vere et solide probabilis, quamvis opposita argumentis paulo validioribus defendi possit. Et ita intelligendus est aequiprobabilismus S. Ligorii, qui, cum negat licitum esse sequi opinionem minus probabilem, relicta probabiliori tutiori, intelligit hanc posteriorem esse certe et notabiliter probabiliorem, non vero parum aut dubie probabiliorem, quia tunc prior esset tantum dubie aut leviter probabilis et assensum viri prudentis trahere non posset.

Nota 3° propositionem nostram intelligendam esse tam de probabilitate extrinseca, quae tantum decisionibus doctorum nititur, quam de probabilitate intrinseca, quae ex consideratione et ponderatione quaestionis solvendae eruitur. Qui enim non est satis rerum theologicarum peritus, ut valeat ipse dubium practicum dirimere, prudenter judicium suum format ex doctiorum decisionibus. Unde, cum illi compertum est talem opinionem ut vere probabilem haberi ab authoribus optimae notae, habet probabilitatem requisitam ut ex ea legitime agat. Hoc a S. Sede fuit definitum, cum S. Poenitentiaria pronuntiavit, anno 1831, antequam S. Ligorius catalogo sanctorum inseriberetur et titulo Doctoris Ecclesiae decoraretur, non inquietandum esse confessarium sequentem opiniones hujus theologi, non trutinatis rationibus quibus nituntur, quia eas tutas judicat eo solo quod S. Sedes declaravit, nihil censura dignum in Alphonsianis scriptis fuisse inventum.

His positis.

Dico : Licet sequi opinionem vere et solide probabilem faventem libertati, relicta tutiore aeque probabili, vel etiam probabiliori, ubi de sola liceitate actionis agitur.

Probatur 1° ratione. Hic intercedunt principia reflexa quibus necessario statuenda est propositio.

PRINCIPIUM PRIMUM : Lex dubia non obligat.

Prob. Lex non obligat, nisi habeat actu vim obligandi. Atqui lex cui opponitur opinio vere et solide probabilis, non habet actu vim obligandi. Ergo lex talis non obligat. — Major non videtur probanda, sed tantum explicanda. Dupliciter lex considerari potest, scilicet in fieri seu in potentia, et in facto esse, seu in actu, et haec distinctio innuitur a S. Thoma, Iª 2ae, q. 90, a. 1, ad 1 : « Cum lex sit regula et mensura, dicitur dupliciter esse in aliquo. Uno modo, sicut in mensurante et regulante : et quia hoc est proprium rationis, ideo per hunc modum lex est in ratione sola. Alio modo, sicut in regulato et mensurato : et sic lex est in omnibus quae inclinantur in aliquid ex aliqua lege. » Priori modo, ut vides, lex in ratione sola existens, est in fieri, et si quemdam actum jam habet, non est alius quam actus primus, ex quo in potentia tantum existit. Quomodo vero lex sit in regulato et mensurato, id est in ejus subjecto, quantum ad actum secundum, qui est simpliciter et proprie actus, hoc declarat Angelicus infra, a. 4, c, dicens : « Lex imponitur aliis per modum regulae et mensurae.

Regula autem et mensura imponitur per hoc quod applicatur his quae regulantur et mensurantur. Unde ad hoc quod lex virtutem obligandi obtineat, quod est proprium legis, oportet quod applicetur hominibus qui secundum eam regulari debent. » Atqui per hanc applicationem lex actum suum, ut supra intelligitur, id est actum secundum, obtinet. Ergo non obligat nisi per hunc actum vim obligandi obtineat. — Prob. min. Lex non habet actu vim obligandi, nisi fuerit realiter promulgata. Atqui lex cui opponitur opinio vere et solide probabilis non fuit realiter promulgata. Ergo non habet actu vim obligandi. — Prob. maj. Haec propositio sequenti aequivalet : Lex non obligat, nisi realiter existat et sit lex vera. Porro, certum est legem plenam seu veram existentiam non habere, seu non esse in actu secundo et non applicari, et consequenter non esse legem veram quae obliget, nisi fuerit promulgata. Disputatur inter theologos, an promulgatio sit de essentia legis. Quidam dicunt eam ad essentiam non pertinere, sed nihilominus esse conditionem sine qua non ut lex obliget, quia subditus teneri non potest legem aliquam servare, si eam ignoret. Alii docent, et melius, ut in tractatu de Legibus probabitur, promulgationem esse de essentia legis. S. Thomas, ibid., a. 4, solvit quaestionem sequentem : « Utrum promulgatio sit de ratione legis ? » In capite objectionum propositio negativa legitur : « Videtur quod promulgatio non sit de ratione legis. » Postquam in corp. art. dixit, ut supra legitur, legem imponi « per modum regulae et mensura, » et necesse esse, ut vim obligandi obtineat, quod applicetur seu imponatur hominibus, Angelicus prosequitur : « Talis autem applicatio fit per hoc quod in notitiam eorum deducitur ex ipsa promulgatione. Unde promulgatio ipsa necessaria est ad hoc quod lex habeat suam virtutem. » Allegato autem tritissimo axiomate juris : « Leges instituuntur cum promulgantur, » promulgationem ponit in definitione legis, quam sit statuit : « Lex nihil aliud est quam quaedam rationis ordinatio ad bonum commune, ab eo qui curam communitatis habet promulgata. » In quamcumque partem propendeat aliquis, propositionem nostram admittere cogitur, scilicet quod lex non habet actu vim obligandi, nisi fuerit realiter promulgata. — Prob. min. Lex cujus existentia non est certa (seu lex dubia), non est realiter promulgata. Atqui lex cui opponitur opinio vere et solide probabilis, non est certa (seu est lex dubia). Ergo lex talis non est realiter promulgata. — Ad praecavendam omnem ambiguitatem, notandum est non agi in hoc argumento, sicut et in tota quaestione, de promulgatione quae fit in foro externo pro communitate et ipso facto obstringit juridice omnes subditos, qui censentur eam noscere et ignorantiam communiter praetendere non possunt ad transgressiones excusandas et poenas declinandas, quia jure praesumuntur scienter legem violasse. Expendimus hic valorem legis dubiae in foro interno, et inquirendum est an lex vere dubia haberi debeat ut realiter promulgata in hoc foro, id est an conscientiam liget. Hoc statuto. — Prob. major. Dicimus cum S. Thoma, hic q. 90, a. 1, c : « Lex quaedam regula est et mensura actuum, secundum quam inducitur aliquis ad agendum, vel ab agendo retrahitur; dicitur enim lex a ligando, quia obligat ad agendum. » Unde lex considerari non debet in abstracto, sed ut est aliquid practicum, et haec regula et mensura non fit practica nisi subjecto applicetur realiter, ut docet Angelicus, ibid., a. 4, c, dicens : « Regula et mensura imponitur per hoc quod applicatur his quae regulantur et mensurantur. Unde, ad hoc quod lex virtutem obligandi obtineat, quod est proprium legis, oportet quod applicetur hominibus qui secundum eam regulari debent. » Porro, secundum eundem, ibid., « talis applicatio fit per hoc quod in notitiam eorum deducitur ex ipsa promulgatione. » Atqui qui vere incertus est de existentia legis, non habet hujus legis notitiam. Ergo ipsi non est realiter promulgata. Si respondeatur, ut aliquibus placuit, dubitantem de existentia legis hujus legis habere aliquam notitiam, quae est promulgatio sufficiens ut secundum hanc legem se regulare et mensurare teneatur, talem objectionem refutat ipse S. Thomas, explicando quid intelligendum sit per notitiam requisitam ut lex realiter applicetur per promulgationem. Dicit enim, q. 17 de Veritate, a. 3 : « Sciendum est quod ligatio metaphorice a corporalibus ad spiritualia sumpta, necessitatis impositionem importat... Ita se habet imperium alicujus gubernantis ad ligandum in rebus voluntariis, illo modo ligationis qui voluntati accidere potest, sicut se habet actio corporalis ad ligandum res corporales necessitate coactionis. Actio autem corporalis agentis nunquam inducit necessitatem in rem aliam, nisi per contactum coactionis ipsius ad rem in qua agit. Unde nec ex imperio alicujus regis vel domini ligatur aliquis, nisi imperium attingat ipsum cui imperatur. Attingit autem ipsum per scientiam. Unde nullus ligatur per praeceptum aliquid, nisi mediante scientia illius praecepti : et ideo ille qui non est capax notitiae, praecepto non ligatur, nec aliquis ignorans praeceptum Dei, ligatur ad praeceptum faciendum, nisi quatenus tenetur scire praeceptum. Si autem non teneatur scire, nec sciat, nullo modo ex praecepto ligatur. Sicut autem in corporalibus agens corporale non agit nisi per contactum, ita in spiritualibus praeceptum non ligat, nisi per scientiam... Cum praeceptum non liget nisi per virtutem scientiae, nec scientia nisi per virtutem praecepti. » Si quis autem affirmare audeat, cum Patutio, acerrimo S. Alphonsi de Ligorio oppugnatore, et cum coryphaeo Probabilismi compensativi, de quo infra, scientiam hic sumi a S. Thoma lato sensu, et intelligendam esse de quacumque notitia, etiam dubia, cujus motivum est grave, ita ut simplex opinio de existentia legis promulgationi aequivalet, Doctor noster hoc effugium claudit, dicens, IIª IIae, q. 1, a. 5, ad 4 : « Scientia cum opinione simul esse non potest simpliciter de eodem, quia de ratione scientiae est quod id quod scitur existimetur esse impossibile se aliter habere; de ratione autem opinionis est quod id quod est opinatum existimetur possibile aliter se habere. » Unde, secundum Angelicum, lex cujus non habetur scientia seu cognitio certa, non attingit nec ligat subditum, quia non ei imponitur sicut convenit hujusmodi ligamini, id est per scientiam. Atqui scientia legis non acquiritur nisi per promulgationem. Ergo lex cujus existentia non est certa, non est realiter promulgata. —

Minor est evidens. Si tamen probanda esset, sic procederemus. Duae probabilitates oppositae necessario incertitudinem seu dubium inducunt. Atqui, cum opinio vere et solide probabilis negat existentiam alicujus legis, duae probabilitates opponuntur. Ergo existentia hujus legis est incerta seu dubia.

Omnis ulterior probatio est inutilis, imo esset impossibilis, nam evidentia demonstrationem nec requirit, nec patitur.

Superior argumentatio sic resolvitur :

Lex quae probabiliter tantum existit est lex dubia.

Lex dubia non est realiter promulgata.

Lex quae non est realiter promulgata, non habet actu vim obligandi.

Lex quae non habet actu vim obligandi, non potest realiter obligare.

Confirmatur hoc argumento a Billuart instituto in favorem probabiliorismi : « Ille qui facit quod probabiliter judicat esse objective honestum, seu nulli legi contrarium, si forte sit lex prohibens, illam invincibiliter ignorat. Atqui ignorantia invincibilis legis excusat a peccato formali, ut patet ex hac propositione secunda damnata ab Alexandro VIII : « Tametsi detur ignorantia invincibilis juris naturae, haec in statu naturae lapsae operantem ex ipsa non excusat a peccato formali. » — Prob. min. Qui serio enititur ad veritatem, facitque totum quod moraliter potest ut eam assequatur, si forte non attingat, invincibiliter illam ignorat; quia ea ignorantia est invincibilis, quae humano studio vinci non potest, ut dicit S. Thomas Iª IIae, q. 76, a. 2, c. Atqui totum hoc praestat qui, post sufficiens examen, sequitur opinionem probabilem. Ergo. »

Ubi dicit Billuart probabilior, nos dicimus probabilis, et quidem pari jure. Cum enim opinio libertati favens est vere et solide probabilis, ipsa legis existentia non est nisi probabilis et demonstrari non potest. Agens igitur constituitur in ignorantia « quae humano studio vinci non potest, » id est in ignorantia invincibili legis, si forte lex existat. Atqui agens « non ligatur nisi mediante scientia praecepti, » ut dicit Angelicus. Ergo.

Ergo lex dubia non obligat.

Dices forsan : Lex naturae non fuit promulgata. Atqui nihilominus lex naturae omnes homines obligat, et leges humanae ab hac lege procedunt. Ergo promulgatio non est necessaria ut lex obliget.

Respondeo. Hanc difficultatem sibi obiecit S. Thomas, 1ª 2ª, q. 90, a. 4, primo loco, dicens : « Lex naturalis maxime habet rationem legis. Sed lex naturalis non indiget promulgatione. Ergo non est de ratione legis quod promulgetur. » Et respondet : « Dicendum quod promulgatio legis naturae est ex hoc ipso quod Deus eam mentibus hominum inseruit naturaliter cognoscendam. » Id clarius explicans Sylvius ait, in 1am 2ª, q. 90, a. 4, in fine : « Actualiter tunc unicuique [lex naturae] promulgatur, quando cognitionem a Deo accipit, dictantem quid juxta rectam rationem sit amplectendum, quid fugiendum. » Ibid., q. 19, a. 4, ad 3, Angelicus obtendens quod necesse est ut lex, quatenus est mensura, sit certissima, dicit de lege naturae, quae est in nobis participatio legis aeternae : « Licet lex aeterna sit nobis ignota secundum quod est in mente divina, innotescit tamen nobis aliqualliter per rationem naturalem, quae ab ea derivatur ut propria ejus imago, vel per aliqualem revelationem superadditam. » Adverte haec ultima verba, ex quibus infertur quod, si ratio non sufficeret ad manifestandum nobis divinam voluntatem, saltem in necessariis, ignorantia hominis esset depellenda per aliqualem revelationem supernaturalem, ut lex naturalis fieret certissima, ita ut ante hanc promulgationem specialem non posset actu obligare.

PRINCIPIUM SECUNDUM. Lex incerta non potest inducere obligationem certam.

Videtur nostram propositionem sufficienter et etiam inconcusse fuisse demonstratam praecedenti argumento, quo essentiam legis expendimus, eam praecipue ut causam obligationis considerantes. Attamen, ad abundantiam juris, effectum legis et ejus processum a lege juvabit insuper examinare, probando legem incertam obligationem certam non posse inducere. Itaque

Probatur sic. Effectus naturalis est necessario proportionatus et homogeneus causae. Atqui obligatio est effectus naturalis legis. Ergo obligatio est necessario proportionata et homogenea legi. — Prob. 1ª pars majoris. Effectus naturalis continetur in causa. Atqui contentum necessario proportionatur continenti et illud excedere non potest; alioquin esset simul contentum et saltem ex parte non contentum, quod implicat. Ergo effectus naturalis est necessario causae proportionatus. — Prob. 2ª pars majoris. Secundum D. Thomam, 1a p., q. 43, a. 7, c, « omnis effectus aliqualiter repraesentat suam causam. » Et idem dicit, ibid., q. 4, a. 2, c : « Quidquid perfectionis est in effectu, oportet inveniri in causa effectiva... Manifestum est enim quod effectus praeexistit virtute in causa agente; praeexistere autem in virtute causa agentis, non est praeexistere imperfectiori modo, sed perfectiori. » Atqui praeexistere virtute in causa agente, supponit homogeneitatem effectus naturalis ad causam. Ergo effectus naturalis est necessario homogeneus causae. — Prob. min. Effectus naturalis legis est id ad quod instituitur et ex ejus natura procedit. Atqui id nihil aliud est quam obligatio; nam, ut dicit Angelicus, 1a 2ª, q. 90, a. 1, c, « dicitur lex a ligando, quia obligat ad agendum, » et ibid., arg. Sed contra : « Ad legem pertinet praecipere et prohibere, » quod est obligare. Ergo obligatio est effectus naturalis legis. — Unde jure concluditur : Ergo obligatio est necessario proportionata et homogenea legi.

Hac conclusione obtenta, instituitur argumentum sequens : Obligatio est necessario proportionata et homogenea legi. Atqui, si lex incerta induceret obligationem certam, haec obligatio non esset proportionata et homogenea legi. Ergo lex incerta non potest inducere obligationem certam. — Prob. 1ª pars minoris. Certum excedit incertum, ut ulterius procedens. Ergo obligatio certa non proportionatur legi incertae. — Prob. 2ª pars minoris. Certum opponitur incerto et illud excludit. Ergo obligatio certa non est homogenea legi incertae. — Ergo, ut asseritur in propositione, lex incerta non potest inducere obligationem certam.

Confirmatur his verbis S. Thoma jam in gratiam praecedentis principii allegatis, q. 17 de Veritate, a. 3, c : « Nec ex imperio alicujus regis vel domini ligatur aliquis, nisi imperium attingat ipsum cui imperatur. Attingit autem ipsum per scientiam. Unde nullus ligatur per praeceptum aliquod, nisi mediente scientia illius praecepti. » Atqui, ut jam animadvertimus, scientia praecepti est cognitio certa legis. Ergo lex incerta non potest inducere obligationem certam.

PRINCIPIUM TERTIUM. Melior est conditio possidentis.

Observandum est praesentem quaestionem poni inter legem et libertatem hominis. Porro sua libertate uti homini licet, quamdiu ea legitime, id est aliqua vera lege, non privatur, quia ante legem libertatem possidet, et haec possessio jus certum illi confert, si jus superius et contrarium illud non destruat.

Probatur. Nemo potest jure certo privari, nisi ab eo qui jus superius et certum habet. Atqui ante legem libertas jus certum possidet, et hoc ita esse evidens; nam jus aliquod subsistit quamdiu jus aliud superius illud non destruit, secundum axioma notum : « Non datur jus contra jus; » quod intelligitur de jure vere existente. Quicumque tale jus possidet, illud defendere potest contra quemcumque non probantem se jus contrarium habere, quod praevalet. — Prob. min. Ad naturam intellectualem hominis libertas arbitrii essentialiter pertinet, ut demonstrat D. Thomas, dicens, 1a p., q. 59, a. 3, c : « Quaedam sunt quae non agunt ex aliquo arbitrio, sed quasi ab aliis acta et mota, sicut sagitta a sagittante movetur in finem. Quaedam vero agunt quodam arbitrio, sed non libero, sicut animalia irrationalia : ovis enim fugit lupum ex quodam judicio, quo existimat eum sibi noxium ; sed hoc judicium non est ipsi liberum, sed a natura inditum. Sed solum id quod habet intellectum potest agere judicio libero, in quantum cognoscit universalem rationem boni, ex qua potest judicare hoc vel illud esse bonum. Unde ubicumque est intellectus, ibi est liberum arbitrium. » Advertendum est Doctorem nostrum hic non loqui de libertate contrarietatis, qua non est dos essentialis naturae intellectualis, sed de libertate contradictionis, qua utitur agens « in quantum cognoscit universalem rationem boni, » quam tribuit hoc loco angelis beatis et tribui debet pariter homini etiam viatori. Atqui natura intellectualis regulanda, mensuranda, liganda per legem, concipitur ante regulam, mensuram et ligamen qua ipsi sunt imponenda. Et hoc docet Angelicus, 1a 2ª, q. 91, a. 1. Quaerit « utrum sit aliqua lex aeterna. » Primum sibi objicit : « Videtur quod non sit aliqua lex aeterna. Omnis enim lex aliquibus imponitur. Sed non fuit ab aeterno cui aliqua lex posset imponi; solus enim Deus fuit ab aeterno. Ergo nulla est lex aeterna. » Respondet : « Dicendum quod ea quae in seipsis non sunt, apud Deum existunt, in quantum sunt ab ipso cognita et praeordinata, secundum illud, Rom., IV, 17 : Qui vocat ea quae non sunt, tamquam ex quae sint. Sic igitur aeternus divinae legis conceptus habet rationem legis aeternae, secundum quod a Deo ordinatur ad gubernationem rerum ab ipso praecognitarum. » Adverte hoc : « Aeternus divinae legis conceptus ordinatur ad gubernationem rerum praecognitarum. » Ergo prioritate rationis prius a Deo consideratus fuit homo tamquam liber, et deinde posterioritate ejusdem generis considerata fuit lex qua homo ligandus erat. Si hoc verum est de lege aeterna, a fortiori verum est de lege naturae et de lege humana. Ergo ante legem libertas hominis jus certum possidet. Et confirmatur his verbis S. Scriptura, Eccli., XV, 14-16 : Deus ab initio constituit hominem, et reliquit illum in manu consilii sui. Adjecit mandata et praecepta sua. Si volueris mandata servare, conservabunt te. Inde patet, hominem constitutum fuisse essentialiter liberum. Ejus libertas non restringitur nisi mandatis et praeceptis quae Deus adjecit. Nota bene hoc ultimum verbum adjecit. Ergo ut supra. Ergo libertas jure suo certo privari non potest nisi lege certa.

Unde argumentum sequens, quod rem conficit : Libertas jure suo certo privari non potest nisi lege certa. Atqui lex probabilis non est lex certa. Ergo lex probabilis non potest libertatem jure suo certo privare. — Atqui jus illud est possessio. Ergo in hac materia melior est conditio libertatis possidentis.

Ope trium superiorum principiorum, demonstrata est inefficacitas legis dubiae, in se, ut est causa, quoad effectum et in subjecto. Nihil amplius requiri potest, ut probetur ratione talem legem practice nullius valoris esse.

Argumentum ex authoritate.

Hoc argumentum a P. Gury optime sic exponitur^1 : « Ex variis capitibus constat, scilicet :

» 1° Ex communiori authorum per plura saecula consensu. Ex quo enim orta est disputatio de probabilismo, nempe a medio saeculo XVI, innumeri confestim ex omni natione, statu, conditione, et ex omnibus religiosis ordinibus authores patrocinium ejus susceperunt, e quibus non pauci doctrinae fama insignes elucent, uti Suarez, cardinalis de Lugo, Lessius, Eusebius Amort, Bonacina, etc., et recentioribus temporibus S. Alphonsus de Ligorio. Quod si nonnulli in tanta doctorum multitudine probabilismi limites nimis extendisse forte videantur, hujusmodi sane periculum praecaveamus, limites veri probabilismi retinentes, scilicet non admittendo opinionem ut probabilem, nisi solido fundamento innitatur, seu nisi solidae rationes pro ea militent, prout plerique omnes, etiam ante S. Ligorium, probabilismum intellexerunt. » — Authoribus a Gury enumeratis, addendus est S. Antoninus, qui re-

¹

censet sententias plurium doctorum antiquorum, et signanter S. Thomae, quae nonnisi per principia probabilismi demonstrari possunt.

» 2° Ex doctrina hujusce temporis communiter tradita. Etenim, si inspiciantur scholae per totum orbem diffusae, in plerisque invenientur tradita et propugnata probabilismi moderati doctrina, praesertim Romae, quae merito haberi debet ut centrum scientiarum theologicarum, et ubi falsa doctrina, et quidem publice, tacente Ecclesia, doceri profecto nequit. Sic pariter in tota Italia, Hispania, Germania, etc. — In ipsa quoque Gallia jam unanimo fere plausu in dies nunc excipitur S. Ligorii doctrina, qua sane a probabiliorismo prorsus abhorret. » — A tempore quo Gury scribebat, ortum est quidem in Gallia systema Probabilismi compensativi, quod immerito nomen probabilismi usurpavit, ut doctrinae Ligorianae principia funditus ever tens. Sed illud systema paucissimos sequaces attraxit, et brevi, ut res inanis, evanescet.

» 3° Ex approbatione Ecclesiae, saltem implicita, in approbatione operum S. Ligorii. Etenim solemniter declaravit sacra Rituum Congregatio [in judicio de scriptis ante canonisationem lato] « nihil esse censura dignum » in operibus S. Doctoris. Iterum in decreto S. Poenitentiariae (5 julii 1831) a S. P. Gregorio XVI approbato, professor quivis theologiae sequi et docere potest omnes opiniones quas in sua theologiae morali profitetur S. Ligorius, nec inquietandus est confessarius qui easdem in praxi sacri tribunalis poenitentiae sequitur. [Expressius laudatur S. Doctor in Brevi a SS. D. N. Pio IX scripto, 7 aprilis 1847, ad Petrum Scavini, qui in suo Compendio theologiae probabilismum Ligorianum apertissime docet : « Tibi vehementer gratulamur, ait Pontifex, quod in hisce Institutionibus conficiendis nihil antiquius habueris, quam salutares sanctissimi et doctissimi viri Alphonsi Maria de Ligorio doctrinas magis magisque propagare, iisque ecclesiasticae praesertim juventutis animos imbuere. »] Litteris tandem apostolicis die 7 julii 1871 datis, quibus S. Ligorius universalis Ecclesiae Doctor declaratur, haec statuit S. P. Pius iX : « Praeterea hujus Doctoris libros, commentaria, opuscula, opera denique omnia, ut aliorum Ecclesiae Doctorum, non modo privatim, sed publice in gymnasiis, academiis, scholis, collegiis, lectionibus, disputationibus, interpretationibus, concionibus, sermonibus, omnibusque aliis ecclesiasticis studiis, christianisque exercitationibus, citari, proferri, atque, cum res postulaverit, adhiberi volumus ac decernimus. » — Jam vero S. Ligorius in suis operibus : 1° Expresse docet ac mira eruditione confirmat speculativa omnia principia in quibus, fatentibus ipsismet adversariis, tota veluti substantia nostrae doctrinae consistit, nempe : neminem ad aliquam legem servandam teneri, nisi illa ut certa ei manifestetur; — non posse legem incertam certam obligationem inducere; — legem dubiam non obligare, etc. (Morale systema, n. 63-69). 2° Quoad praxim, nobiscum asserit licitum esse usum verae et solidae probabilitatis contra legem, dummodo qui ea utitur conscientiam sibi efformet ope principiorum reflexorum saepius memoratorum. Eam equidem solam ut talem habet quae sit aequalis aut fere aequalis probabilitati oppositae : nos, e contra, admisimus eam aliquando talem esse ac manere, quamvis opposita sit probabilior; sed id non impedit quominus nobiscum consentiat quoad essentialia; [nam, ut notavimus, S. Ligorius id tantum requirit, ut opinio favens libertati sit vere et solide probabilis, et etiamsi opinio opposita sit probabilior, non destruit veritatem et soliditatem sententiae contrariae, quoties non est notubiliter probabilior, quo in casu prior fieret leviter probabilis et extra quaestionem poneretur]. Ergo in ejus operibus elucet approbatio Ecclesiae ac doctrinae nostrae principia.

» Adde cum Theologia Wirceburgensi, n. 252, iis qui cum debita moderatione probabilismo utuntur, sectando unice opiniones vere ac solide probabiles, « paucas esse opiniones manifeste et notabiliter probabiliores, et de quarum excesu certo constat, quaelibet ipsis affirmavit manifeste et notabiliter probabiliorem, quamdiu oppugnatum noscit, verae theologicae probabilitatem. Inde aequiprobabilismus S. Ligorii et probabilismus noster moderatus fere in idem recidunt. »]

Argumentum ex consectariis.

[Haec consectaria exponuntur ab eodem P. Gury, ibid., n. 66-68. « 1° Sequeretur in systemate probabilioristarum difficultas nimis gravis pro confessariis. Etenim confessarius se exponeret periculo peccandi ob defectum sufficientis diligentiae in perpendendis variis gradibus probabilitatis, praesertim in materia restitutionis, quando ex duabus opinionibus aeque probabilibus unam sequeretur. Si enim sententiam benigniorem assumeret, peccaret illud permittendo in quo deformitatem probabiliter existentem apprehenderet. Si juxta sententiam rigidiorem ageret, peccaret jugum incertum poenitenti imponendo. Insuper, licet sententia rigidior ipsi appareat probabilior, quandonam certus erit eam revera talem esse, atque alteri confessario oppositam probabiliorem non videri? Nec quisquam munus confessarii subire posset, nisi forte ita versatus foret in theologia morali, ut distinguere inter opiniones probabiliores et minus probabiles certo posset; onus enim faciendi includit onus sciendi : paucissimi autem hoc praestare valent.

» Hinc sequitur etiam illa contradictio confessariorum qui, utut probabiliorismum profitentes, haud raro tamen dicunt se non posse in administratione sacramenti poenitentiae principia probabiliorismi rigorose applicare, et ideo aliud in theoria, aliud vero omnino oppositum in praxi tenent. Nec desunt qui, in angustiis constituti, facile id probabilius judicent quod alias minus probabile habebant. [Hoc ipsi supra animadvertimus, scilicet probabilioritatem saepe mere subjectivam esse.] Nonne praestaret principia mitiora cum tot sapientissimis doctoribus statuere et admittere, eaque exactius in praxim deducere?

» 2° Sequeretur molestissima difficultas pro fidelibus.

Etenim in dubiis imponeretur ipsis obligatio inquirendi, quaenam opinio sit probabilior : quippe obligatio operandi secundum probabiliorem includit necessarium officium eam inquirendi. Porro plerumque datur impossibilitas moralis distinguendi inter probabiliorem et probabilem. Et sane quaero, an tenear ad probabilius in se seu absolute, vel quoad me seu relative. Si prius, unde noscam? Si posterius, iterum agitur de probabilitate intrinseca vel extrinseca. Si de posteriori, qua schola sequenda? qui doctores interrogandi? Si de priori, crescit difficultas : unde sciam an sim satis ad hoc judicium idoneus, an in ignorantia invincibili verser, vel non? Anceps igitur dubiisque pressus, quid agam? Recurram ad magistros? At, ex hypothesi, meum est judicare. Quot itaque quantaeque angustiae impendeant fidelibus ex illa necessitate probabilius tutiusve sequendi, manifestum est. — Ita Segneri, opusc. de Probabilitate.

» 3° Sequeretur fluctuatio perpetua doctrinae. Ex probabiliorismo enim sequitur perpetua fluctuatio doctrinae inter ipsos probabilioristas, uti comprobat quotidiana experientia. Sed et ex ipsa natura probabiliorismi oritur ista discrepantia. Impossibile est siquidem ut reipsa conveniant; nam, posita obligatione sequendi opinionem quae cuique probabilior apparet, necessario alii pro affirmativa parte, alii pro negativa resolvent. Ligabit unus, solvet alter, et quod tibi probabilius apparebit, facile alteri aeque vel minus probabile videbitur. Hinc sequuntur confusio decisionum, perplexitas fidelium et angustiae modis, saltem plerumque, caret. Duo enim tantum sunt probabilistis perpendenda, scilicet obligationes certae et obligationes mere probabiles. Quamvis vero non semper constet de vera probabilitate, nemo tamen non videt, ordinarie loquendo, multo facilius esse discernere, an solida ratio vel authoritas contra legem habeatur, quam de excessu aliquo probabilitatis proferre. Ergo... etc. »

4° His incommodis a P. Gury expositis, superadditur sequens, quod nobis grave videtur. Nemo diffitebitur confessarium non aliud munus habere quoad legem, quam eam poenitenti applicare per modum judicii : unde in hac parte non est legislator, sed tantum minister legis. Atqui, si confessarius sit probabiliorista, et ut talis imponat poenitenti observationem legis dubiae, quia ipsi probabilior apparet, opinione opposita vere ac solide probabili remanente, non applicat legem, sed eam conficit et propria authoritate seipsum legislatorem constituit, ex lege vere dubia legem certam faciens; nam supra probavimus, cum S. Thoma, legem non posse imponi subdito nisi sit vera lex, id est nisi fuerit promulgata, qualis non est lex vere dubia. Ergo confessarius, in casu supposito, limites mandati sui transgreditur et ordinem statutum subvertit.

Hoc ultimum incommodum invocari potest a fortiori contra tutiorismum, quod de caetero fuit damnatum, ut infra videbitur.]

Solvuntur objectiones.

[Obj. 1° ex Scriptura : Legitur Eccli., XI, 27 : Qui amat periculum, in illo peribit. Ibid., XXXVII, 20 : Ante omnia opera tua verbum verax praecedat te, et ante omnem actum, consilium stabile. I Thessal., V, 22 : Ab omni specie mala abstinete vos. Atqui qui doctrinam probabilismi practice sequitur, 1° amat periculum, quia se exponit peccato; 2° ante opus suum non habet verbum verax, nam opinio quam praeterit est dubia; 3° non habet ante actum suum consilium stabile, consilium enim quod admittit non nititur nisi fundamento fragili; 4° non abstinet ab omni specie mala, cum transgressio legis etiam dubiae bona dici non possit. Ergo. Sic argumentantur ipsi probabilioristae.

Resp. 1°. Retorqueri potest hoc argumentum in probabilioristas; nam, etiam cum agunt contra legem dubiam ex opinione probabiliori, vel qua talis ipsis videtur, adest periculum peccandi materialiter, quod omnino non amovetur nisi cum certo lex non existit; et idem dicendum de aliis incommodis quae objiciunt, quae, si leviter minuuntur in eorum systemate, non tamen penitus avertuntur.

Resp. 2° directe. Ad 1um. 1° Agitur ibi de impoenitentia finali, ut patet ex contextu : Cor durum habebit male in novissimo, et qui amat periculum, in illo peribit. Ergo non apposite allegatur hic textus. 2° Qui amat periculum reale, in illo peribit. Atqui, in nostra sententia, nullum est periculum peccati, cum ex conscientia recta agatur. Si forte lex vere, id est objective, existens violetur, peccatum erit mere materiale et peccatum formale tantum vitare tenemur. Ergo. — Ad 2um. Si opinio quam sequitur probabilista in casu particulari non sit intrinsece verbum verax, principium reflexum ex quo conscientiam suam format est verum, ut supra probavimus, et cum conscientia sit practice certa, judicium quo pronuntiatur legem esse nullam et non obligare, veritati consonat. Ergo. — Ad 3um. Ut ad 2um. — Ad 4um. Praecipit quidem Apostolus ut abstineatur ab omni actu qui agenti speciem peccati offert. Atqui, in hypothesi, actus non offert agenti speciem peccati, cum moraliter certus sit talem actum nulli legi opponi. Ergo.

Obj. 2° : In jure canonico regula sequens passim enuntiatur : « In dubio pars tutior est eligenda. » Atqui probabilista partem tutiorem non amplectitur; nam pars tutior ea est quae, stans pro lege, peccatum omnino amoveret. Ergo. Ita etiam probabilioristae.

Resp. 1°. Retorqueo argumentum. Probabiliorista partem tutiorem non amplectitur; nam, etc. Ergo. — Ergo confugiendum est ad tutiorismum absolutum. Atqui hoc systema fuit ab Ecclesia damnatum. Ergo.

Resp. 2° directe. 1° Verum est quod in dubio practico pars tutior sit eligenda, si agatur stante illo dubio. Atqui, quamvis dubium speculative practicum non exutiatur, probabilista non agit cum dubio practico, cum ejus conscientia, ope principii reflexi certi, facta fuerit moraliter certa de honestate actionis. Ergo regula allegata immerito contra probabilismum invocatur. 2° Ut supra probatum est, hoc principium restringitur in jure ad dubia facti, quae fiunt practica, et ad casus in quibus validitas actuum ex officio ponendorum periclitatur, et extra quaestionem praesentem vagantur, ut mox demonstrabitur. Ergo non potest nobis opponi.

Obj. 3° : plures Patres axioma supra citatum juris canonici diversimode proclamasse.

Resp. : has authoritates eo modo intelligendas esse quo axioma juris interpretatur. Aliunde non desunt testimonia quibus doctrina probabilismi fulciri potest. Aug. ait, Epist. 54, c. 2, n. 2 : « Quod neque contra fidem, neque contra mores esse convincitur, indifferenter habendum est. » Greg. Naz., orat. 39 : « Quod si dubia res est, vincat humanitas et fragilitas. »

Obj. 4° : Opinio probabilis non remanet probabilis in concursu probabilioris; minor enim probabilitas a majori eliditur. Ergo.

Resp. Nego ant. Si enim opinio opposita est vere probabilior, hoc fit ex hoc quod altera est probabilis; nam comparativum supponit positivum. Unde, si quod objicitur verum esset, opinio probabilior jam non probabilior esset, sed certa. Hoc autem falsum esse manifestum est. — Insuper, rationes ex principiis disparatis et non subordinatis petitae se invicem elidere nequeunt. Rationes enim meae, non obstante opposita probabilitate, et etiam probabilioritate, in toto suo robore stabunt, usquedum eas falsas esse probaveris.

Obj. 5° : Probabilistae non agunt cum morali certitudine, ne ex principio quidem reflexo, cum opinionem suae opinioni oppositam improbabilem dicere nequeunt. Ergo. Ita noster Billuart, dissert. VI, art. 1^1.

Resp. 1°. Retorqueo contra probabilioristas, ex paritate rationis.

Resp. 2° directe. Probabilistae non agunt cum morali

²

certitudine ex principio directo ex ipsa quaestione sumpto, conc.; nam, si ita esset, certitudo locum probabilitatis occuparet. Non agunt cum morali certitudine de honestate actionis qua ope principii reflexi certi acquiri-tur, nego; dubium enim practicum discutiunt probabilistae eodem modo quo probabilioristae, scilicet conscientiam suam certam reddendo principiis extra rem dubiam quaesitis, quibus demonstratur, legem probabilem non esse, erga agentem, veram legem quae eum attingat et obstringat. Ergo.

Obj. 6° : Prudentia exigit ut peccatum omnino vitetur. Atqui probabilista non vitat omnino peccatum, cum faciat quod judicat esse probabiliter, vel etiam probabilius peccatum. Ergo imprudenter agit. Ergo peccat.

Resp. 1°. Retorqueo contra probabilioristam, cui quod agit est etiam probabiliter peccatum, et suo argumento cogitur ipse tutiorismum amplecti.

Resp. 2° directe. Dist. maj. Prudentia exigit ut peccatum omnino vitetur, cum actus est certo et formaliter peccatum, conc.; cum actus nequidem est certo peccatum materiale et certo non est peccatum formale, nego. Atqui probabilista prudenter judicat actum suum non esse peccatum materiale, quia legem dubiam, si forte existat objective, rationabiliter tenet ut erga ipsum non existentem, defectu promulgationis debita; et certo pronuntiat, ex eodem principio inconcusso, talem actum non esse peccatum formale. Ergo non agit imprudenter. Ergo non peccat.

Obj. 7° : Velle aliquid, etiamsi forte sit peccatum materiale, est velle peccatum formale. Atqui ita agit probabilista. Ergo formaliter peccat.

Resp. 1°. Retorqueo contra probabilioristam, qui admit-tit ipse quod actus contra legem dubiam positus possit esse peccatum materiale.

Resp. 2° directe. Transeat maj. et etiam eam conc. — Nego min. Probabilista enim, prudenter judicando, ex principio certo, legem non existere, non admittit actum suum esse materialiter malum, et eum nullo modo vult sub hoc respectu. Ergo non peccat formaliter.

Obj. 8° : Si quis aegrotans eligat remedium probabiliter tantum efficax, relinquens aliud quod est probabilius efficax, imprudenter agit. Atqui adhibenda est cura major animae quam corporis. Ergo. Ita Collet, cum aliis probabilioristis non paucis.

Resp. hoc exemplum extra quaestionem esse; nam agitur hic, non de honestate actionis, sed de efficacitate medii adhibendi. Aliunde probabilista non judicat probabiliter tantum, sed certo et legitime pronuntiat actum suum non esse animae suae nocivum.

Obj. 9° : Judex, in ferenda sententia, sequi debet opinionem probabiliorem, ut patet ex damnatione sequentis propositionis ab Innocentio XI facta : « Probabiliter existimo, judicem posse judicare juxta opinionem etiam minus probabilem. » Item, medicus non adhibet licite remedium dubium, cum ipsi suppetit remedium certum vel probabilius efficax. Ergo, a pari, non licet, in agendis, sequi opinionem minus probabilem.

Resp. Exempla in antecedente allata non sunt ad rem. Non agitur enim in hoc duplici casu de honestate morali seu de liceitate actionis ponendae, sed de obligatione finem determinatum per media certa vel aptiora assequendi, ratione officii vel quasi contractus. Equidem antecedens argumenti absolute concedimus, et idem demonstrabimus in articulo sequenti; sed, negata paritate, negamus consequens et consequentiam.]

Consectaria.

[Colliges ex superioribus :

1° Si licitum sit sequi opinionem vere et solide probabilem de honestate actionis, etiamsi opposita sit probabilior, licet a fortiori agere secundum opinionem probabi-liorem et probabilissimam faventem libertati. Hoc non est jam demonstrandum. Caeterum, quoad probabilissimam, damnata est propositio sequens Sinnichii, qua est tertia ex

31 ab Alexandro III damnatis : « Non licet sequi opinionem vel inter probabiles probabilissimam. » Insuper, opinio libertati favens non potest esse probabilissima quin opposita sit tenuiter tantum vel etiam tenuissime probabilis, et praeter rationes superius allatas, invocandum est principium : « In moralibus parum pro nihilo reputatur. » Unde tune habetur quaedam certitudo moralis de non existentia legis.

2° Non licet sequi opinionem tenuiter probabilem, relicta tutiore. Nam, nemo licite agit, nisi prudenter agat, id est nisi moraliter certus sit de honestate actionis suae. Atqui, quando opinio libertati favens est tantum tenuiter probabilis, ex ea non agitur cum morali certitudine de honestate actionis, seu prudenter, quia, e contra, practice moraliter certum est legem existere. Ergo. Unde damnata fuit ab Innocentio XI haec propositio, n. 3 : « Generatim, dum probabilitate intrinseca seu extrinseca, quantumvis tenui, modo a probabilitatis finibus non exeatur, confisi, aliquid agimus, semper prudenter agimus. » Reprobata est pariter ab Alexandro VII, n. 27, haec altera propositio quae refertur ad probabilitatem extrinsecam : « Si liber sit alicujus junioris et moderni, debet opinio censeri probabilis, dum non constet rejectam esse a sancta Sede apostolica tamquam improbabilem. » Quae propositio intelligenda est in hoc sensu, quod opinio sit nova, a doctrina communi recedens, cujus author nullo titulo inter theologos bonae notae computatur.

3° Non licet sequi opinionem probabiliter tantum probabilem contra legem, quia probabilitas libertati favens non est vera et solida, et prudenter pronuntiari non potest legem de jure erga agentem non existere. Qui ex tali probabilitate ageret, probabiliter tantum ageret, id est in dubio practico et non cum morali certitudine de honestate actionis. Porro qui sic agit, non ex fide agit, et peccat.

4° Non licet sequi sententiam aliis, etiam doctioribus, probabilem, qua agenti est actu improbabilis. Ratio est quia, quamdiu ita judicat, actio ipsi apparet ut illicita, vel saltem ut non certo licita, et contra judicium proprium agendo, vim conscientiae suae inferret, et ratione dubii practice practici peccaret. Non debet ergo aliquis secundum sententiam alienam agere, nisi rationes quibus nititur noscat et approbet, vel saltem prudenter judicare possit tutum esse talis theologi, v. g., S. Ligorii, opiniones amplecti.

5° Etiamsi opinio contra legem militans sit vere et solide probabilis et in se licitum sit eam sequi, accidere potest, propter circumstantias, aliquis debeat in casu particulari partem tutiorem practice praetereire, ne scandalum praebeat iis quibus videretur legem existentem violare. Certe non tenetur onus legis dubiae declinare, et certo tenetur proximum non scandalizare. Hoc pertinet ad quaestionem obligationis indirectae, de qua alibi.

6° Nota diligenter, quaestionem probabilismi esse juris stricti. Id unum probare intendimus, scilicet nullam existere obligationem legem vere dubiam observandi, ita ut in hoc casu libertas agentis integra maneat, et non adsit periculum formaliter peccandi, tali lege praetermissa, etiamsi de facto lex forsan existat et actus contra eam positus sit in se peccatum materiale, seu melius materia peccati. Equidem laudandus erit qui, zelo perfectionis correptus, studebit, in casibus dubiis, etiam peccatum materiale possibile vitare, usum legitimum libertatis suae abnegando et agendo non secus ac si lex dubia esset lex certa. Sed hic non instituendus erat sermo hortatorius ad perfectionem, bene vero statuendum eos qui vias communes sequuntur nonnisi legibus certis obstringi.]