Summa summae S. Thomae, Tomus II

Quaestio est de perfecto usu rationis, qui sufficiat ad deliberandum de rebus gravissimis, ad quem puer pervenit paulatim et successive, alii citius, alii tardius.

Duplex distinguitur conversio ad Deum : una explicita et formalis ad Deum distincte et explicite cognitum, sive per fidem, sive per lumen naturale; altera virtualis et implicita, qua quis proponit vivere secundum rationem, aut amat bonum honestum, in quo Deus, ut hujus boni auctor et finis, implicite continetur. Instans quo puer qui pervenit ad perfectum usum rationis, deliberat de ultimo fine sibi praefigendo, non est physicum, sed morale, plura instantia physica complectens; quia tamen id sit brevissimo tempore, dicitur instans.

Dico : Homo in primo instanti morali usus perfecti rationis tenetur sub mortali se convertere ad Deum, vel explicite, eo modo quo potest et eum cognoscit, seu, ut dicit S. Doctor, Hebr., V, 14, qui sensum habent exercitatum ad discretionem boni et mali extranei¹.

Probatur 1°. Id quod primum occurrit homini ad usum perfectum rationis pervenienti, est cogitare et deliberare de seipso, ad quem scilicet finem se suasque actiones sit ordinaturus. Ergo tenetur tunc sibi constituere Deum pro fine, si illum explicite cognoscat, aut bonum suae naturae conveniens, nempe bonum honestum et rationi consonum, in quo Deus implicite continetur. — Prob. ant. Homo est finis cui omnium concupiscibilium, ipse autem homo est medium respectu Dei, qui est illius finis. Atqui finis est prior in intentione. Ergo quod primo occurrit homini pervenienti ad perfectum usum rationis, est cogitare et deliberare de seipso, ad quem finem se et suas actiones sit ordinaturus.

Confirmatur. Pervenire ad usum perfectum rationis, est discernere inter bonum et malum morale, sicque pro eo instanti intimatur per synderesim lex naturalis dicitans bonum honestum esse faciendum et malum fugiendum. Ergo tenetur tunc homo illam legem acceptare et ei se subjicere, proponendo agere secundum illam; sicut, dum lex evangelica est alicui sufficienter promulgata, tenetur statim eam acceptare, seque illi subjicere, proponendo vivere et agere secundum illam. Ergo.

Prubatur 2º. Est praeceptum naturale se convertendi ad Deum et ipsum super omnia diligendi, quod cum sit affirmativum, non obligat pro semper, sed determinato tempore. Atqui nullum est tempus magis conveniens et in quo magis obliget, quam primum instans morale usus rationis. Ergo. — Prob. min. multipliciter: 1° Ex ratione jam facta, quod primum quod occurrit homini in hoc instanti, sit deliberare de seipso in ordine ad finem. 2º Dum homo primum pervenit ad usum rationis, mundum tamquam agens morale ingreditur, et viam vitae rationis incipit. Ergo tunc maxime tenetur sibi praefigere finem legitimum, nempe Deum, vel bonum honestum, ad quem omnes suas actiones dirigat : alioquin exponitur continuo periculo deviandi et perdendi salutem; sicut qui prudenter inchoat magnum iter, debet sibi praefigere terminum in quem tendat. 3° Quia alia tempora assignata a theologis ad impletionem hujus praecepti, non ita sunt convenientia.

Dico 2° : Probabile est peccatum veniale non posse esse in aliquo cum solo originali²

Probatur. Si posset in homine reperiri veniale cum solo originali, id contingeret vel ante primum instans rationis, vel in ipso instanti, vel immediate post. Non ante primum instans rationis, quia tunc homo caret usu rationis et libertate, sicque est incapax peccati venialis; non in ipso instanti usus rationis, quia vel convertitur ad Deum, et justificatur a peccato originali, vel non convertitur, et sic peccat mortaliter, ut dictum est; consequenter nec immediate post primum instans potest esse veniale cum solo originali.