Summa summae S. Thomae, Tomus II

sequi opinionem probabilem aut probabiliorem de honestate objectiva actus.

Opinio probabilis est mentis assensus uni parti propter motivum idoneum suadens ejus veritatem, fallibile tamen, et ideo cum formidine partis oppositae. Et hinc eo major vel minor probabilitas est, quo motivum est magis vel minus idoneum et grave.

Motivum seu fundamentum probabilitatis est duplex, intrinsecum et extrinsecum, et ideo duplex probabilitas, intrinseca et extrinseca. Fundamentum intrinsecum sunt rationes petitae ex ipsius rei natura, proprietatibus, causis, effectibus, et etiam ex inconvenientibus partis oppositae. Fundamentum extrinsecum est authoritas doctorum qui hanc opinionem tenent aut tenuerunt; quae tamen authoritas non movet nisi quatenus praesumuntur isti doctores hanc opinionem propter bonas rationes docere aut docuisse. Unde probabilitas extrinseca magis aestimanda est ex doctorum merito et eruditione, atque ex eorum studio et diligentia in re examinanda, quam ex eorum numero. Authoritatem unius junioris et moderni theologi non sufficere ad fundandam probabilitatem extrinsecam, constat ex hac propositione damnata ab Alexandro VII : « Si liber sit alicujus junioris et moderni, debet opinio censeri probabilis, dum non constat rejectam esse a Sede Apostolica ut improbabilem. »

Opinio probabilis potest considerari dupliciter, seorsim et comparative ad oppositam qua sit aeque, aut minus, aut magis probabilis, et secundum hanc ultimam considerationem procedit praesens quaestio. Non enim negamus quin opinio solide probabilis, seorsim considerata, si nihil appareat in contrarium, aut quod non sit evidenter solutum, possit tuto eligi; quia homo non potest semper in moralibus habere omnimodam certitudinem, et ille prudenter agit, qui agit secundum graves rationes quas nihil solidi infringit.

Dum consideratur opinio probabilis in concursu oppositae, quanto magis crescit unius probabilitas, tanto magis minuitur probabilitas oppositae, et cum una fit probabilior et verisimilior, altera fit minus probabilis et falsi similior, ita ut tunc desinat esse solide et expedite probabilis, utpote incapax suadere veritatem; quia motiva probabiliora unius elidunt efficaciam motivorum oppositae.

Securitas opinionis consistit in remotione a periculo peccandi, sicque est tutior qua magis removet a periculo peccandi : unde quae stat pro lege, est tutior; quae stat pro libertate, est minus tuta. Differunt ergo, ut vides, securitas et probabilitas opinionum. Probabilitas petitur ex apparentia veritatis, securitas ex remotione periculi peccandi : unde potest dari opinio tutior qua sit minus probabilis, et opinio probabilior quae sit minus tuta. Patet in exemplo communi. Opinio S. Bonaventurae, quae docet peccatorem statim a lapsu teneri ad paenitendum, est tutior, sed minus probabilis; opinio S. Thomae, qui docet oppositum, est minus tuta, sed probabilior.

Dico : In concursu duarum opinionum de honestate objectiva actionis, non est licitum sequi minus probabilem et minus tutam, relicta probabiliori et tutiori¹

Omissis pluribus probationibus ex Scriptura, Patribus, SS. Pontificibus et theologis cujusvis ordinis, quae videri possunt in priori nostro opere,

Prob. 1° ex S. Thoma, qui Quodlibeto VII, a. 13, dicit : « Si ille qui habet plures praebendas, in quamdam dubitationem inducitur ex contrarietate opinionum, et sic, si, manente tali dubitatione, plures praebendas habet, periculo se committit, et sic procul dubio peccat, utpote magis amans beneficium temporale quam propriam salutem². » Qua verba adeo aperta visa sunt Amadaeo Guimenio, authori Apologicae Casuistarum, ut Tract. de Opin. probab., n. 6, dixerit : « Haec si vera sint, vae operantibus ex opinione probabili! »

Prob. ratione multiplici : 1° Qui in conflictu opinionum de honestate objectiva actus sequitur minus probabilem stantem contra legem, relicta probabiliori stante pro lege, non potest sibi formare conscientiam moraliter certam de honestate et licitate formali sui actus, neque ex principiis directis, neque ex principiis reflexis. Ergo peccat. Consequentia patet ex his quae supra diximus, solam conscientiam moraliter certam esse regulam nostrarum actionum; quia alioquin est imprudenter agere et se exponere periculo peccandi formaliter, consequenter peccare. Et ita communiter admittitur a probabilistis. — Antecedens etiam pro prima parte constat; ex principio enim minus probabili non potest deduci directe et immediate conclusio moraliter certa : id etiam concedunt adversarii. Tota difficultas ergo est in secunda parte antecedentis. Itaque Prob. secunda pars ant. 1° Principia reflexa ex quibus probabilistae contendunt sibi posse immediate formare conscientiam moraliter certam de honestate formali suae actionis, sequendo opinionem minus probabilem et minus tutam, seu stantem pro libertate contra legem, sunt : « Qui probabiliter operatur, prudenter et tuto operatur. » — « Lex qua probabiliter judicatur non existere, est insufficienter promulgata et invincibiliter ignorata, ideoque non obligat actu. » — « In dubio melior est conditio possidentis suam libertatem ; » et quaedam alia minoris momenti, haec enim sunt praecipua. Atqui haec principia sunt incerta et ad summum probabilia. Ergo ex his non potest erui conclusio certa, seu formari conscientia moraliter certa practice de honestate formali actionis. - Patet consequentia; non enim potest conclusio esse certior suis principiis. - Prob. min. Omnes antiprobabilistae negant haec principia tamquam absolute falsa, et indubie probabiliter negant; sunt enim authores numero et pondere gravissimi, neque eorum rationes sunt improbabiles : quae duo fundant opinionem probabilem. Ergo haec principia sunt incerta et ad summum probabilia; si enim sint probabiliter falsa, non sunt nisi probabiliter vera. Quapropter, si probabilistae velint sua principia reflexa esse certa, ex quibus formari possit conscientia moraliter certa, debent ante omnia evincere omnia argumenta quae proferimus contra illos, non solum non esse certa, sed nec esse probabilia : quod ubi praestiterint, libenter eis associabimur.

2° Unusquisque tenetur in controversiis et difficultatibus quotidie emergentibus, praesertim in materia fidei et morum, sincere quaerere veritatem, dum latet, et ad eam niti quantum potest. Hoc principium est certissimum et multipliciter probatur : 1° Ex illo Eccli., XXXVII, 20 : Ante omnia opera verbum verax praecedat te. 2° Quia religio Christi est schola veritatis; est enim ipse via, veritas et vita, testaturque se venisse in mundum ut testimonium perhiberet veritati, talemque religionem se velle instituuere, in qua veri adoratores adorarent Patrem in spiritu et in veritate. 3° Exigit officium probi viri ut scienter non recedat a veritate legis, quam omnes nationes quaerun et intendunt. 4° Tandem id dictat recta ratio, cujus objectum est veritas. — Subsumo. Atqui qui sequitur quod probabilius credit falsum et contrarium veritati legis, is certo certius non amat nec quaerit sincere veritatem, nec ad eam nititur quantum potest. Ergo non est licitum sequi sententiam minus probabilem contra legem, relicta probabiliori pro lege.

3° Non licet sequi sententiam minus tutam, si non sit proprie, solide et expedite probabilis. Atqui sententia minus probabilis, in conflictu probabilioris, non est proprie, solide et expedite probabilis. - Majorem admittunt modo probabilistae. — Probatur min. Illa sententia est proprie, solide et expedite probabilis, cujus motiva sunt ita gravia et solida, ut sufficiant ad obtinendum assensum viri prudentis et eruditi : ita definiunt probabilistae. Atqui motiva sententiae minus probabilis, in concursu probabilioris, non sufficiunt ad obtinendum assensum viri prudentis et eruditi, sed tantum ad ingerendam aliquam formidinem de opposito. Ergo.— Prob. min. 1° Vis et efficacia istorum motivorum superatur et eliditur a motivis fortioribus. Ergo. 2° Vir prudens non potest assentiri opinioni quam probabilius judicat falsam quam veram ; assensus enim est actus mentis, quo judicamus aliquid ut verum aut verisimilius. Ergo. Itaque, licet sententia minus probabilis secundum se, seu respective ad illum cui opposita non apparet probabilior, possit dici proprie, solide et expedite probabilis, secus tamen comparate ad illum cui opposita est probabilior.

4° Qui operatur secundum opinionem minus probabilem et minus tutam, in concursu probabilioris et tutioris, imprudenter agit. Ergo peccat. — Probatur ant. Vel dubitat de honestate sui actus, vel non. Si dubitet, imprudenter agit stante illo dubio, sicut ageret imprudenter qui assumeret escam quam dubitat esse venenatam ; si non dubitet, longe magis est imprudens, dum non dubitat ubi est tanta ratio dubitandi, sicut ille foret maxime imprudens, qui non dubitaret escam esse venenatam, dum motiva urgentiora dictant esse venenatam.

5° Juxta regulam celebratissimam juris, « in dubiis tutior pars est eligenda³. » Atqui qui probabilius judicat actionem esse illicitam, plusquam dubitat de illius honestate, ut patet ex terminis. Ergo. Et hoc solo argumento tota controversia absolute dirimitur; sed hanc cardinalem regulam, quam acriter impugnant probabilistae, omnibus suis momentis stabiliemus art. seq., et omnia probabilistarum effugia praecludemus.

Denique attende ad sequentes propositiones damnatas ab Inno. XI, 2 Martii 1679 : « Generatim, dum de probabilitate, sive intrinseca sive extrinseca, quantumvis tenui, modo a finibus probabilitatis non exeatur, confisi aliquid agimus, semper prudenter agimus. » Est n° 3a. — Item : « Ab infidelitate excusabitur infidelis non credens, ductus opinione probabili. » Est n° 4a. Ex quarum propositionum damnatione videntur damnata haec communia probabilistarum principia: « Qui probabiliter agit, prudenter agit⁴ ». Probabile est : ergo licitum⁵; et similia.

Obj. : Probabilista potest sibi formare conscientiam moraliter certam ex illo syllogismo: Qui agit quod probabiliter judicat esse licitum, prudenter agit; probabilis enim opinio ea est quae nititur gravi motivo, et cui vir prudens potest assentiri. Atqui qui sequitur sententiam minus probabilem, agit quod probabiliter judicat esse licitum. Ergo prudenter agit.

Resp. Dist. maj. Qui agit quod probabiliter judicat esse licitum, prudenter agit; si non judicet probabilius esse illicitum, transeat maj. Si judicet probabilius esse illicitum, nego maj. Et ad hunc sensum distingua min., nego conseq. Ille enim vere est imprudens, qui facit quod probabiliora existimat esse illicitum.

Inst. 1° : Qui agit secundum sententiam vere et solide probabilem, prudenter agit, quia agit ex motivo gravi et solido cui potest assentiri vir prudens. Atqui sententia etiam minus probabilis, in concursu opposita probabilioris, est vere et solide probabilis; nam nititur motivo gravi, nec est contraria Scriptura, conciliis, aut Patribus, aut evidenti rationi. Ergo.

Resp. Data maj., dist. min. Sententia enim minus probabilis, in concursu opposita probabilioris, est vere et solide probabilis respective ad eum cui opposita non apparet probabilior, conc. min.; respective ad illum cui opposita apparet probabilior, nego. Cum enim ejus motiva elidantur per motiva fortiora probabilioris, non est sufficiens ut obtineat assensum illius cui opposita apparet probabilior; illa autem sententia tantum est vere, solide et expedite probabilis, quae sufficit ad obtinendum assensum, secundum ipsos probabilistas. Vide tertiam probationem a ratione.

Inst. 2° : Comparativum supponit positivum. Ergo, si ex duabus opinionibus, una est probabilior, altera est vere probabilis.

Resp. Si probabile sumatur stricte et proprie pro eo quod est capax obtinendi assensum viri prudentis, nego suppositum antecedentis; tunc enim tò probabilior non sumitur comparative, sed adversative, ita ut sensus sit : Una est probabilis, altera non. Quo sensu dixit Apostolus, I Cor., VII, 9 : Melius est nubere, quam uri. Et Susanna, Dan., XIII, 23 : Melius est absque opere incidere in manus vestras, quam peccare in conspectu Dei : non quod sit bonum uri aut mori; sed quia bonum est non nubere et non peccare, malum uri et mori. Si vero sumatur probabile minus stricte et minus proprie, pro eo quod ingerit aliquam formidinem de opposito, tunc tò probabilior potest sumi comparative, sed nihil inde contra nos.

Inst. 3° : Minus tutum remanet vere tutum in concursu tutioris, v. g., status matrimonialis est vere tutus, licet religio sit tutior. Ergo similiter minus probabile remanet vere probabile in concursu probabilioris.

Resp. Nego conseq. Disparitas est quod securitas major et securitas minor, in his praesertim quae spectant consilia, et non praecepta, non oriantur ex contrariis rationibus quae sese destruunt, sicut probabilitas major et minor. Sic securitas in religione oritur ex possibilitate mandatorum, similiter in statu matrimonii. At, e contra, probabilitas, v. g., contractus triplicis ut liciti, oritur ex eo quod non destruatur societas; probabilitas ejusdem ut illiciti, oritur ex eo quod destruatur societas.

Inst. 4° : Ex dictis, minus tutum remanet tutum in concursu tutioris. Atqui sententia minus probabilis est minus tuta. Ergo remanet tuta in concursu probabilioris tutioris. Ergo licitum est illam sequi.

Resp. Nego min. Non enim sententia minus probabilis stans contra legem dicitur minus tuta comparative, sed adversative, id est, non est tuta, et altera est tuta, sicut diximus supra de minus probabili et probabiliori.

Inst. 5° : Sententia absolute et solitarie probabilis favens libertati contra legem, est tuta. Atqui, ex dictis, tutum non destruitur per aliud tutum. Ergo.

Resp. Omisso ant., dist. min. Tutum non destruitur per aliud tutum, quando securitas oritur aliunde quam ex probabilitate, conc. min.; si oriatur ex ipsa probabilitate, nego min. et conseq.

Alia et quidem urgentiora argumenta petita ex insufficienti promulgatione et ignorantia invincibili legis, ex possessione libertatis, ex jure sequendi partem benigniorem, etc. proponemus et solvemus art. seq. Unde sit

Plures probabilistae, victi argumentis in praecedentis conclusionis assertionem prolatis, jussu valere vago probabilismo, agnoscunt tandem, non esse licitum sequi opinionem minus probabilem et minus tutam, in concursu solide probabilioris et tutioris; sed contendunt saltem esse licitum sequi aeque aut fere aeque probabilem minus tutam, relicta aeque probabili tutiori. Contra quos

Dico : In conflictu duarum opinionum aeque probabilium de honestate objectiva actus, tenemur sequi tutiorem.

Prob. 1° omnibus ferme argumentis quibus priorem conclusionem probavimus. Illa relege. Tertiam dumtaxat rationem instauro.

Dum utraque pars contradictionis est aeque probabilis, neutra est proprie et expedite probabilis. Ergo corruunt omnia probabilistarum principia. — Prob. ant. Illud est proprie et expedite probabile, quod est prudenter approbabile, seu quod est dignum quod approbetur et illi praebeatur assensus ut vero, licet cum formidine partis oppositae. Atqui quando utraque pars contradictionis, omnibus perpensis, apparet alicui aeque probabilis, neutram in his circumstantiis potest prudenter approbare ut veram ¹, seu neutra est sufficiens ad obtinendum prudentem ejus assensum. Ergo. — Major est adversariorum. — Prob. min. Quando utraque pars contradictionis est aeque probabilis, motiva utriusque se elidunt mutuo et aequaliter ponderant, ita ut quantum haec nituntur ad obtinendum assensum, tantum illa nituntur in oppositum; unde intellectus manet suspensus et inter utrumque vere dubius ² : sicut bilans manet suspensa in aequilibrio, dum in utraque lance aequalia sunt pondera, vel sicut lapis tractus in partes oppositas a duplici virtute aequali, immotus quiescit. Ergo.

Dicunt probabilistae : Voluntas potest imperare assensum unius partis, sicut, v. g., in dubio de probitate alicujus, voluntas imperat ut judicetur bonus ³.

Resp. juxta aliquos impossibile esse quod voluntas efficaciter imperet intellectui assensum unius partis ubi momenta sunt aequalia. Sed, dato id esse absolute possibile, saltem certo fieri non potest prudenter et rationabiliter, sed ad summum secundum animum passione aut affectu praeoccupatum, non ratione motum : quod sufficit nobis. Ratio est, quia judicare prudenter et rationabiliter, est judicare secundum merita causae et rationum momenta; non judicat autem secundum merita causae et rationum momenta, qui judicat pro una parte potius quam pro altera, quando momenta sunt utrinque aequalia. Sic nemo reputabit prudens et rationabile hoc imperium voluntatis dicentis intellectui : « Quamvis nulla ratio te moveat ad opinandum hunc contractum esse licitum, potius quam ad opinandum esse illicitum, volo tamen ut opineris esse licitum, potius quam illicitum. » Quin, e contra, nemo est qui hujusmodi imperium non improbet ut imprudens et temerarium.

Si dicas : Ex affectu in unam partem, ista pars quae antea apparebat aequalis, apparebit probabilior, resp. 1° Hoc dato, jam excurritur extra thesim. 2° Ex affectu non potest una pars apparere probabilior, nisi quatenus affectus obnubilat intellectum, et obnubilatio inclinat et facit ut levius aut nullatenus attendat ad rationes pro parte tutiori, magis aut solum ad rationes pro parte minus tuta; et hoc est imprudenter et irrationabiliter agere.

Ad exemplum de eo qui ex imperio voluntatis judicat proximum probum in dubio de ejus malitia, resp. in hoc casu adesse principium certum rectificans istud imperium, nempe legem charitatis et justitiae vetantem judicare proximum esse malum, nisi constet esse talem. Nihil autem simile habent probabilistae.

Prob. 2° et invictissime. Haec est constans et indubitata regula juris : « In dubiis tutior pars est eligenda. » Atqui qui versatur inter duas opiniones aeque probabiles est dubius ⁴, ut patet ex dictis. Ergo.

Prob. maj. 1° Cap. Significasti, de homicid., lib. V Decretal., tit. 12, c. 18, in dubio an sacerdos occiderit hominem, debet censeri homicida et irregularis; quia, ut ait Innocentius III, « in hoc casu cessare est tutius quam temere celebrare, pro eo quod in altero nullum, in reliquo vero magnum periculum timeatur. » Cap. Petitio tua, eod. tit., c. 24, cum clericus pugnando contra inimicos fidei catholicae, aliquos percussisset, et inde dubitaret an aliquem interfecisset et irregularitatem incurrisset, Honorius III respondet sic : « Mandamus quatenus, si de interfectione cujusquam in illo conflictu tua te conscientia remordeat, a ministerio altaris abstineas reverenter : cum sit consultius in hujusmodi dubio abstinere, quam temere celebrare. » Et cap. Ad audientiam, eod. tit. ⁵, cum quidam presbyter, volens corrigere quemdam de familia sua, illum cultello e vagina casualiter elapso vulnerasset, dubium fuit utrum occasione vulneris decessisset. Respondet Clemens III sic : « Vestrae discretioni duximus respondendum quod, cum in dubiis semitam debeamus eligere tutiorem, te convenit injungere presbytero memorato ut in sacris ordinibus non ministret » ⁶.

2° Cap. Illud, de clerico excommunicato, lib. V Decretal., tit. 27, c. 5. Cum episcopus Hildesemensis dubitaret an excommunicatio lata in ipsum ab episcopo Magdeburgensi, S. Sedis Legato, non praemissa monitione ferenda nec significatione latae censurae, ipsum ligaret, et in hoc dubio divina officia celebrasset, rescripsit Innocent. III Herbipolensi Capitulo his verbis : « Licet autem in hoc non videatur omnino culpabilis extitisse, quia tamen in dubiis via tutior est eligenda, etsi de lata in eum sententia dubitaret, debuerat tamen potius se abstinere, quam sacramenta ecclesiastica pertractare... Cum ei misericordiam facientes, poenam quam canon minatur his qui post excommunicationem divina praesumpserint officia celebrare... ei non duximus infligendam » ⁷.

3° Clementina Exivi, de verborum significatione, Fratribus Minoribus interrogantibus Apostolicam Sedem, utrum sub peccato mortali tenerentur ad ea quae in regula sancti Francisci exprimuntur verbis imperativi modi, respondet Clemens V sic : « Nos itaque, quia in sinceris horum conscientiis delectamur, attendentes quod in his quae animae salutem respiciunt, ad vitandos graves remorsus conscientiae, pars securior est tenenda, etc. » ⁸

4° Cap. Dominus, de secundis nuptiis, lib. IV Decretal., tit. 21, c. 3. Lucius III docens quomodo Christiani captivi apud Saracenos, qui inierant secundum matrimonium, et jam dubitabant de morte prioris conjugis, se gerere deberent, dicit : « Si aliquis vel aliqua... de morte prioris conjugis adhuc sibi existimat dubitandum, ei quae sibi nupsit debitum non deneget postulanti, quod a se tamen nullatenus erit exigendum. » Similiter cap. Inquisitioni, de sentent. excom., lib. V Decretal., tit. 39, c. 44, Innocentius III interrogatus quid agendum conjugi anxio de impedimento conjugii et ejus valore, altera parte inscia et nihil dubitante, eo modo respondet his verbis : « Cum conscientia pulsat animum ex credulitate probabili et discreta, quamvis non evidenti et manifesta, debitum quidem reddere potest, sed postulare non debet; ne in alterutro, vel contra legem conjugii [debitum denegando], vel contra judicium conscientiae [debitum exigendo], committat offensam. » Palam est SS. Pontifices hos casus dubios resolvere juxta regulam tutioris sequendi. In hujusmodi nempe casibus, tutius est reddere debitum, ne violetur jus quod compactus bona fide certo credit se habere; tutius est non exigere : quia, cum lex conjugii non obliget exigere, se exponeret sine necessitate periculo copulae illicitae. Resolveret autem probabilista posse licite utrumque, et reddere et petere⁹

Solvuntur objectiones.

Obj. 1° : Nulla lex, etiam a parte rei existens, subditos proxime et in actu secundo obligat, quamdiu non est illis, citra eorum culpam, sufficienter intimata et promulgata. Atqui, quamdiu, post habitam omnem diligentiam, manet vere, certo et solide probabile apud omnes non dari legem actionis alicujus prohibitivam, lex illa, si forte a parte rei detur, non est subditis sufficienter intimata et promulgata. Ergo.

Resp. 1° ex hoc argumento sequi quod qui dubitat an peccaverit mortaliter, non tenetur peccatum confiteri, dicendo legem confessionis non esse sufficienter promulgatam; item quod doctores probabilistae male doceant aliquid esse illicitum, quando sciunt illud ab aliis sustineri ut licitum. Tunc enim, juxta positum principium, lex non est sufficienter promulgata.

Resp. 2°. Nego suppositum minoris : nimirum esse certo et solide probabile in dubio non dari legem; quia, ut probavimus, duae opiniones aeque probabiles mutuo se elidunt, unde neutra est certo et solide probabilis, sed dubia ¹⁰. Sed, hoc dato,

Resp. 3° et praecipue. Dist. min. Quamdiu manet certo et solide probabile non dari legem, non est sufficienter promulgata, si non sit aeque certo et solide probabile illam dari, conc. min.; si sit aeque certo et solide probabile illam dari, nego min. Tunc enim lex fit dubia, et ideo sufficienter promulgata ut obliget, si non directe et vi sua, saltem indirecte et vi legis generalis, scilicet in dubio tutiorem partem esse eligendam ¹¹, consequenter legem dubiam esse observandam, quia hoc est tutius.

Obj. 2° : Ignorantia invincibilis legis excusat operantem ex ea. Atqui certa et solida probabilitas de non prohibitione alicujus actionis, etiam in concursu aequalis probabilitatis, necessario conjungitur cum ignorantia invincibili legis. Ergo. — Prob. min. Illa ignorantia est invincibilis, quae post tot annorum studium, tot ingeniorum desudationes superari non potuit. Atqui talis est ignorantia legis contra cujus existentiam motiva vere et certo probabilia militant. Ergo.

Resp. hoc argumentum, praecedenti affine, eodem fere modo solvi. 1° Ex illo sequuntur eadem inconvenientia ac ex praecedenti. 2° Falso supponit esse solidam probabilitatem in concursu aequalis probabilitatis ¹². 3° et praecipue, dist. min. Certa et solida probabilitas de non existentia legis, etiam in concursu aequalis probabilitatis pro parte contraria, est certo conjuncta cum ignorantia invincibili excludente distinctam et certam cognitionem legis, conc.; excludente dubiam cognitionem legis, nego. In dubio autem tutius est sequendum. Et hinc potest responderi, 4° distinguendo eamdem minorem sic : Certa et solida probabilitas de non existentia legis, etiam in concursu aequalis probabilitatis, est necessario conjuncta cum ignorantia invincibili certitudinis legis existentis, conc.; ipsius existentiae legis, nego. Et in hoc forte hallucinantur adversarii. Equidem qui fundate dubitat de existentia legis, ignorat invincibiliter certitudinem ejus existentiae, seu eam certo existere; at non ignorat invincibiliter illam existere, cum de ea habeat dubiam cognitionem ¹³. Neque ante probabilistas unquam auditum fuit, eum qui dubitaret de re aliqua, eam ignorare invincibiliter ¹⁴ : sic filius qui dubitat an vivat pater, non ignorat invincibiliter, alias posset invadere ejus bona; mulier quae dubitat de vita mariti, non ignorat invincibiliter eum vivere, alias posset transvolare ad secundas nuptias; qui dubitat an sit excommunicatus aut irregularis, non ignorat invincibiliter se esse excommunicatum aut irregularis, alias posset tuto se gerere ut non excommunicatum et irregularem, contra decisiones SS. Pontificum; mulier quae dubitat de validitate sui matrimonii, non ignorat invincibiliter esse validum, alioquin posset et reddere et petere debitum, quod prohibent jura ¹⁵.

Obj. 3° : In dubio legis existentis seu obligantis, possessio stat pro libertate. Atqui in dubio melior est conditio possidentis, L. In pari (II), de Reg. juris, et Reg. 65 in Sexto. Ergo nemo adstringitur ad observationem legis dubiae ¹⁶.

Huic argumento, quod est alterum ex praecipuis fundamentis totius probabilismi, duplex est solutio adaequata. Prima negat majorem; altera negat minorem extra materiam justitiae. Itaque

Resp. 1°. Nego maj.; quia, in dubio legis existentis, aut nulla aut saltem dubia est possessio libertatis. Constat autem dubiam possessionem non facere meliorem conditionem possidentis, ne quidem in materia justitiae. — Prob. ant. 1° Possessio libertatis nihil est aliud quam jus faciendi quod libuerit. Non enim est hic possessio legalis, quae definitur : « Rei detentio, corporis, animi et juris adminiculo. » Unde non potest aliud intelligi quam jus seu potestas aliquid licite faciendi. Atqui homo nunquam habuit jus faciendi quod libuerit in dubio legis; nunquam enim habuit jus faciendi quodlibet temere et inconsulta ratione, quod accideret, si in dubio legis non eligeret tutius. 2° Qui dubitat de lege, dubitat de obligatione legis, id est utrum teneatur observare id quod lex jubet aut prohibet. Ergo possessio libertatis in illo non est certa, sed dubia. 3° Dum probabilistae dicunt aliquem posse licite agere contra legem dubiam, quia possidet libertatem, petunt principium et probant idem per idem. Etenim libertas hic intelligitur, non physica, sed moralis, quae, ut dictum est, nihil est aliud quam jus et potestas aliquid licite faciendi. Unde probare quod possit quis licite agere contra legem, quia habet libertatem, est probare quod possit licite hanc actionem ponere, quia habet jus et potestatem illam licite ponendi; quod est aperte supponere quod est in quaestione, et probare idem per idem. 4° Ubi est certa existentia legis, ibi est certa non existentia libertatis. Ergo ubi est dubia existentia legis, ibi est dubia libertas.

Resp. 2°. Nego, seu potius dist. min. Melior est conditio possidentis in materia justitiae, conc.; in materiis aliarum virtutum, nego. Ideo enim in materia justitiae melior est conditio possidentis : 1° quia, cum homines, ex una parte, rerum avidi, non soleant suas apud alios relinquere, et ex altera, vir probus non soleat acquirere possessionem alicujus rei sine titulo, hinc in dubio possessio infert praesumptionem, hunc esse rei dominum qui illam possidet; 2° quia, cum bona fortunae sint subjecta potestati humanae in ordine ad bonum commune, statuerunt legislatores, in dubio possessorem posse retinere, tamquam sua, bona quae possidet, propter bonum commune, ne scilicet incerta manerent rerum dominia et lites forent interminabiles, ut latius exponimus in tract. de Jure et Justit., dissert. IV, a. 3. Atqui in materia aliarum virtutum neutra ratio currit. Et revera nunquam nec ullibi reperitur in jure, hanc legem fuisse statutam extra materiam justitiae; sed, e contra, jura ubique statuunt, in materiis aliarum virtutum, tutiorem partem in dubio esse eligendam.

Obj. 4°: Secundum regulam juris 57 ff de Regulis juris, lib. 50, tit. 17, et alibi: « Opinio benignior est praeferenda. » Ergo tutior non est semper eligenda.

Respondent quidam, hanc regulam esse latam pro foro externo, quoad poenas infligendas in dubiis facti, et hoc est sequi tutius; est enim tutius reum dimitti impunitum, quam innocentem injuste puniri. Respondent alii, quod opinio benignior in jure non dicatur quae favet libertati aut concupiscentiae, haec enim debet potius dici maligna et perversa; sed ea dicitur benignior, secundum jurispritos, quae favet testamento, religioni, aut sacramento; vel, juxta Sylvestrum, quae favet egenis, orphanis, viduis et peregrinis. Caeterum opinio benignior, quovis modo intelligatur, est praeferenda, quando est regulis prudentiae consona, qualis non est opinio favens libertati contra legem, in concursu alicujus probabilis faventis legi.

Dico: Quando agitur de sola honestate objectiva actus, licitum est sequi opinionem manifeste et solide probabiliorem minus tutam, seu faventem libertati, in concursu minus probabilis tutioris seu faventis legi. Est communissima contra Wendrockium¹, in notis ad Epist. v Ludovici Montaltii, Sinnichium in Saule exrege, et paucos alios qui volunt semper sequendum esse tutius.

Dixi: « Quando agitur de sola honestate objectiva actus, » scilicet an liceat necne, sive quando agitur de probabilioritate juris, et quaeritur utrum praeceptum aut lex obliget. Si enim agatur de probabilioritate rei seu facti, hoc est de validitate, substantia, qualitate, conditione alicujus rei, non semper est licitum sequi probabilius, propter periculum nullitatis rei, aut alteri nocendi, quod probabilioritas opinionis de facto non abstergit. Sic, v. g., quamvis sit probabilius baptismum valere in tenui cerevisia; feram, non hominem latere in dumo: non tamen licet sine necessitate conferre baptismum in tenui cerevisia, neque explodere in hunc dumum, quia ista probabilioritas facti, cum nihil immutet in rebus, nec faciat quod id quod requiritur ad validitatem actus non requiratur, nec quod id quod adest non adsit aut non noceat, non abstergit periculum². Secus, quando est probabilioritas juris, an liceat actio, an sit lex prohibens; quia, cum lex quae prudenter creditur non existere, non obliget actu, probabilioritas opinionis secundum quam creditur prudenter non existere, abstergit periculum agendi formaliter contra legem actu obligantem. Unde damnata est haec propositio: « Non est illicitum, in sacramentis conferendis, sequi opinionem probabilem de valore sacramenti, relicta tutiore, nisi id vetet lex, conventio aut periculum gravis damni incurrendi. Hinc sententiae probabili tantum utendum non est in collatione baptismi, ordinis sacerdotalis aut episcopalis. » Est prima inter damnatas ab Innocentio XI.

Prob. conclusio 1° ex definitione Sedis Apostolicae. Licitum est sequi opinionem inter probabiles probabilissimam. Ergo et solide probabiliorem. — Antecedens constat ex condemnatione hujus propositionis, quae est Sinnichii: « Non licet sequi opinionem inter probabiles probabilissimam. » Est tertia inter damnatas ab Alexandro VIII. — Probatur consequentia. Si non esset licitum sequi opinio nem solide probabiliorem, ideo esset, juxta adversarios, quia manet formido de opposito et periculum transgrediendi legem. Atqui opinio probabilissima etiam includit necessario formidinem de opposito. Ergo, si, hoc non obstante, licitum sit sequi illam, licitum est etiam sequi solide probabiliorem. — Probatur min. Opinio probabilissima remanet intra fines probabilitatis. Ergo est necessario cum formidine partis oppositae; opinio enim probabilis est essentialiter assensus uni parti ex motivo idoneo ad suadendum moraliter, tamen fallibili, et ideo cum formidine partis oppositae.

Si dicas, cum Daelman et quibusdam aliis, quibus solus probabilissimus est licitus, quod in opinione probabilissima remaneat quidem formido, sed quae in praxi a viro prudenti non meretur attendi: hoc ipsum etiam dicimus de opinione manifeste et solide probabiliori.

Prob. 2° authoritate. 1° S. Thomas, 2a 2ae, q. 70, a. 2, ad 1: « In actibus humanis, inquit, super quibus constituuntur judicia, non potest haberi certitudo demonstrativa, eo quod sint circa contingentia et variabilia, et ideo sufficit probabilis certitudo, quae ut in pluribus veritatem attingat, etsi in paucioribus deficiat. »

2° S. Antoninus in Summa, I p., tit. 3, c. 10, § 10, dicit aliquem posse agere secundum opinionem probabilem, « modo habeat rationes probabiles magis pro re ipsa quam pro opposita opinione. »

3° Summi Pontifices in dispensationibus et in variis casibus saepe usi sunt et utuntur opinione probabiliori aut absolute probabili³, licet minus tuta, sed et reges, in ministrandis regni negotiis, judices tam ecclesiastici quam saeculares, in dirimendis litibus, sequuntur non semper quod est tutius, sed quod est probabilius. Unde hae regulae seu communiae juris axiomata: « Quod verisimilius praeferatur. » — « Ubi sunt opiniones discordes, judex sequatur communem. »

Prob. 3° ratione⁴. 1° Ille non peccat formaliter, qui facit quod prudenter, quod rationabiliter et bona fide judicat nequidem esse peccatum materiale contra legem. Atqui qui sequitur opinionem solide probabiliorem de honestate objectiva sui actus, facit quod prudenter, quod rationabiliter et bona fide judicat nequidem esse peccatum materiale contra legem. Ergo. — Major est certa; nam prudentia, ratio, bona fides sunt regulae nostrarum actionum. — Prob. minor. 1° Ille prudenter et rationabiliter judicat, qui judicat secundum merita causae, ut patet ex terminis, et in omnibus judiciis tam publicis quam privatis. Atqui qui id quod sibi probabilius est licitum, seu id quod graviora et solidiora motiva suadent esse licitum, judicat esse licitum, judicat secundum merita causae, ut patet. Ergo.

2° Ille prudenter judicat, qui judicat ex motivo quo vir prudens solet determinari ad judicandum. Atqui vir prudens solet determinari ad judicandum ex motivo graviori et solidiori. Ergo. 3° Ille prudenter judicat, qui, si secus judicaret, imprudenter judicaret. Atqui qui judicaret id quod probabilius est licitum esse illicitum, imprudenter judicaret, sicut imprudenter judicaret, qui colorem similiorem albo quam nigro judicaret esse nigrum. Ergo.

2° Ille qui facit quod probabilius judicat esse objective honestum, seu nulli legi contrarium, si forte sit lex prohibens, illam invincibiliter ignorat. Atqui ignorantia invincibilis legis excusat a peccato formali, ut patet ex hac propositione secunda damnata ab Alexandro VIII: « Tametsi detur ignorantia invincibilis juris naturae, haec in statu naturae lapsae operantem ex ipsa non excusat a peccato formali. » — Prob. min. Qui serio enititur ad veritatem, facitque totum quod moraliter potest ut eam assequatur, et sequitur quod propius ad eam accedit, si forte non attingat, invincibiliter illam ignorat; quia ea ignorantia est invincibilis, quae humano studio vinci non potest, ut dicit Author 1a 2ae, q. 76, a. 2, ad 1. Atqui totum hoc praestat qui, post sufficiens examen, sequitur opinionem probabiliorem. Ergo.

Dices, cum Daelman, quod ignorantia legis seu malitiae objectiva actionis non censeatur invincibilis, ubi quaedam argumenta reperiuntur ipsi operanti nota pro ipsa lege seu malitia. Unde, quamvis forte tunc invincibiliter ignoret malitiae certitudinem, non tamen invincibiliter ignorat malitiam seu legem quam probabiliter novit talem.

Sed contra: 1° Ex hoc argumento sequitur quod neque ex opinione probabilissima habeatur ignorantia invincibilis legis, siquidem cum ea reperiantur etiam argumenta operanti nota de legis existentia. 2° Quamvis sint argumenta in contrarium tam in probabilissima quam in probabiliori, ista sunt negligenda et postponenda probabilioribus et gravioribus; ex quo fit quod operans qui serio quaerit veritatem, et ad illam, quantum potest, nititur, non possit prudenter judicare partem illam minus probabilem esse veram, sed contrariam quae est verosimilior. Unde, respectu ipsius, quantum ad judicium prudens, perinde se habent illa leviora momenta, quasi non essent, et sic non impediunt quin ignorantia legis, saltem actu obligantis, sit moraliter invincibilis.

Prob. 4° ab inconvenientibus. Si semper sit sequendum tutius, sequitur 1° prorsus esse inutile studium theologiae moralis. Frustra enim fatigamur, libros evolvimus, noctes et dies insumimus inquirendo quae sententiae sint veriores aut probabiliores, frustra congerimus argumenta plerumque non demonstrativa ad eas stabiliendas, frustra indocti consulunt doctos, an hoc vel illud sit licitum; si quidem ante omne studium, ante omnem inquisitionem et consultationem, norunt omnes tutius et solum tutum esse ab his abstinere.

Sequitur 2° prohibendos esse et removendos omnes libros theologiae moralis, etiam opera SS. Thoma, Bonaventura, Antonini, etc., tamquam scandalosos et inductivos in peccatum, cum sit vix unus author qui non saepe doceat opiniones probabiliores faventes libertati, contra tutiores stantes pro lege.

Sequitur 3° hos SS. Doctores et innumeros alios doctrina et pietate insignes graviter peccasse, docendo istas opiniones probabiliores minus tutas, et gravius quam qui illas sequuntur in praxi; quia doctrina magis serpit, plures inficit et diutius permanet.

Sequitur 4° ultra modum aggravari jugum Christi et fieri prorsus intolerabile, ut patebit discurrenti per varios status et casus.

Nota, omnia fere argumenta quae objiciuntur, si quid valeant, probare neque licitum esse sequi opinionem probabilissimam: quod est damnatum. Unde, cum nimium probent, nihil probant.

Obj. 1°: S. Thomas, Quodlibeto VIII, a, 13, dicit: « Illud quod agitur contra legem, semper est malum, nec excusat per hoc quod est secundum conscientiam. » Ergo non est licitum agere secundum opinionem probabiliorem; quia, si contingat esse contra legem, ut potest contingere, peccat agens.

Resp. S. Thomam loqui de eo quod est contra legem culpabiliter et vincibiliter ignoratam, et secundum conscientiam culpabiliter et vincibiliter erroneam. Ita hunc textum explicant S. Antoninus, Sylvester, Adrianus et alii communiter, tam Thomistae, quam extranei. « Haec verba B. Thomae, inquit S. Antoninus in Summa, I p., tit. 3, cap. 10, § 10, post medium, non possunt intelligi nisi de his ubi manifeste patet, ex Scripturis vel Ecclesia determinatione, quod sit contra legem Dei, et non de illis ubi non apparet: alias sibi contradiceret in eodem libro, quod non esset credendum. »

Obj. 2°: Ex opinione tantum probabiliori de honestate objectiva actus, non potest formari conclusio practica moraliter certa de honestate formali; non enim potest conclusio esse certior principio. Ergo.

Resp. 1°. Retorqueo argumentum. Ex opinione tantum probabilissima non potest formari conclusio practice certa,

Ergo. — Resp. 2°. Dist. ant. Ex opinione tantum probabiliori non potest immediate formari conclusio practice certa, conc.; mediate, nego. Posita enim opinione probabiliori de honestate objectiva actus, agens, mediante judicio reflexo moraliter certo quod ipsam opinionem probabiliorem habet pro objecto, format dictamen practicum moraliter certum, eo modo quo dictum est in probationibus, scilicet: Ille non peccat formaliter, qui facit quod prudenter judicat esse objective licitum. Atqui qui agit secundum opinionem solide probabiliorem, facit quod prudenter judicat esse objective licitum. Ergo non peccat. — Major est physice certa. — Minor est moraliter certa.

Inst. 1°: Tutioristae, et qui stant pro opinione probabilissima, negant minorem hujus judicii reflexi. Ergo non est moraliter certa.

Resp. 1°. Retorqueo argumentum. Tutioristae negant minorem similis judicii reflexi ubi agitur de opinione probabilissima. Ergo ista minor non est moraliter certa. Ergo non licet sequi opinionem probabilissimam; quod est damnatum.

Resp. 2°. Dist. ant. Tutioristae, et qui stant pro opinione probabilissima, negant minorem hujus judicii reflexi, et hi sunt admodum pauci comparative ad eos qui affirmant, et infundate negant, conc. ant.; et hi sunt comparative plures et fundate negant, nego ant.: praesertim cum omnia quae opponunt contra probabiliorismum, militent pariter contra probabilissimum, ut patet ex jam dictis, et nihilominus certum manet, licitum esse sequi probabilissimum. Unde ex eorum negatione non tollitur certitudo moralis hujus minoris; ut enim recte advertit Cajetanus, verbo Opinione uti, n. 4, « non propterea aliquid opinione tenetur [intelligit opinionem proprie dictam, quae sit cum formidine fundata partis oppositae], quia diversi doctores illustrant

⁵

contraria sentiunt, quoniam cum hujusmodi contrarietate stat quod una pars sit ratione sufficiente ad moralem certitudinem fulta, et jam non est opinio apud capientes illam rationem; sed, quia nesciunt multi discernere inter certitudinem moralem et mathematicam, omnia quodammodo locant sub opinione. »

Inst. 2°: Istud judicium reflexum non tollit periculum probabile agendi contra legem, cum probabilius possit esse falsum. Ergo.

Resp. 1° Retorqueo argumentum contra probabilissimum. 2° Dist. ant. Non tollit periculum agendi formaliter contra legem, nego; agendi materialiter contra legem, subdistinguo. Non tollit periculum quod a viro prudenti contemni debet, conc.; quod a viro prudenti non debet contemni, nego.

Petes 1° quantus debeat esse, in opinione minus tuta, probabilitatis excessus, ut liceat illam sequi.

Resp. Non requiritur quod sit probabilissima, nec sufficit quicumque levis excessus in probabilitate; sed requiritur notabilis et moraliter gravis.

Ratio prima partis est: 1° Quia qui sequitur probabiliorem, prudenter agit, ut probatum est. Ergo ea sufficit, nec requiritur probabilissima. 2° Quia, si requireretur probabilissima, ideo esset, secundum suos patronos, ut non remaneret periculum probabile peccati. Atqui tunc desineret esse probabilissima et fieret moraliter certa, sicque nunquam liceret sequi inter probabiles probabilissimam; quod est reprobatum. Ergo. 3° Nihil opponitur contra probabiliorem, quod non possit opponi contra probabilissimam, ut patet ex dictis. Atqui, hoc non obstante, sufficit probabilissima. Ergo et probabilior. 3° Contraria sententia praeberet occasionem continuis scrupulis et anxietatibus, cum vix dignosci posset quandonam opinio foret probabilissima, nisi forte per probabilissimam intelligant graviter probabiliorem.

Ratio secundae partis est, quia talis ac tantus debet esse excessus, ut, moraliter loquendo, excutiat dubium, et moveat virum gravem atque prudentem, ut assentiatur illi potius quam alteri. Atqui, moraliter loquendo, ad id non sufficit quivis tenuis et levis excessus; parum enim in moralibus pro nihilo reputatur. Ergo.

Petes 2° quomodo confessarius aut vir doctus consultus super licitate aut illicitate alicujus actionis, v. g., an contractus triplex sit licitus, debeat respondere consulenti.

Resp. Non potest respondere secundum opinionem minus probabilem, sive minus tutam, sive tutiorem; quia, vel diceret licitum quod ipse probabilius judicat illicitum, vel diceret illicitum quod ipse probabilius judicat licitum; sicque induceret consultantem ad faciendum id quod ipse consultus judicat esse malum, vel ad abstinendum ab eo quod judicat bonum, ipsumque ideo consultantem utrinque deciperet, vel nimis laxando, vel nimis coarctando ejus conscientiam.

Debet ergo respondere secundum probabiliorem sententiam quam tenet, non tamen semper simpliciter et absolute. Si enim opposita sententia sit etiam vere probabilis et a pluribus viris doctis sustineatur ut probabilior, pericliteturque damnum tertii, puta quia agitur de restitutione facienda aut contractu ineundo; respondere debet se ita probabilius sentire propter tales et tales rationes, non deesse tamen viros doctos et graves qui oppositum sentiunt, quos potest adire, et eligere coram Deo quod ipsi erit probabilius. Ratio est, quia, si responderet simpliciter et absolute secundum sententiam sibi probabiliorem, exponeret consulentem periculo, puta restituendi quod non debet restituere, vel non restituendi quod debet restituere, vel ineundi contractum alteri nocivum, aut abstinendi a contractu sibi proficuo.

Petes 3° utrum confessarius possit et debeat absolvere poenitentem reluctantem suae opinioni.

Resp. 1° Si opinio poenitentis sit certo minus probabilis, et eam ut talem agnoscat ponitens, velitque illam sequi, debet confessarius illi denegare absolutionem, tamquam indisposito, etiamsi dicat se esse probabilistam¹. Patet ex dictis art. 1.

2° Si opinio poenitentis sit singularis, nulla ratione solida fulta et vix a quoquam alicujus ponderis propugnata, quantumvis poenitens ex pertinacia reputet probabiliorem, debet confessarius ipsum instruere de improbabilitate suae opinionis, et si nolit acquiescere, ipsum dimittere inabsolutum; quia irrationabiliter et ex pertinacia adhaerens opinioni improbabili, non est sufficienter dispositus.

3° Tandem, si opinio poenitentis, quam credit probabiliorem, sit revera solide probabilis et a pluribus gravibus et doctis viris ut probabilior propugnata, distinguendum est. Vel secundum illam periclitatur validitas sacramenti, ut si poenitens existimet probabilius attritionem mere formidolosam sufficere, nec aliter dispositus accedat; nisi eam deserat, non debet absolvi, quia proprio judicio exponit sacramentum nullitati². Vel secundum eam non periclitatur valor sacramenti, puta si probabilius existimet se in tali casu non teneri ad restituendum, aut a tali contractu abstinendum; etiam si nolit acquiescere confessario, et sit aliunde dispositus, debet in sua opinione relinqui et absolvi; quia 1° in pari causa, non debet sibi blandiri confessarius, nec credere se habere clavem scientiae, quasi ipse cuncta sciat et solus videat, alii autem qui oppositum sentiunt sint caeci et in statu damnationis; 2° quia poenitens, postquam declaravit sua peccata et aliunde est dispositus, habet jus ad absolutionem, quam non potest illi absque injuria denegare confessarius, nec illum judicare indispositum quia adhaeret sententiae sibi fundate probabiliori, cum, secundum illam agens, non peccet. Ergo.

Petes 4° utrum unicuique liceat sequi opinionem quam primo aspectu existimat probabiliorem.

Resp. Nemo potest licite sequi nisi eam opinionem quam, post adhibitam, pro qualitate rei, conditione personae et temporis opportunitate, sufficientem diligentiam, sincere coram Deo judicat probabiliorem; quia alioquin imprudenter et temere ageret, exponendo se voluntarie periculo agendi contra legem.

Qua autem diligentia censeatur sufficiens? Quamvis non possit dari regula generalis certa, secundum tamen quod communius contingit, sequentia propono:

Illitterati possunt reputare probabiliorem et tuto sequi sententiam seu consilium sui pastoris vel confessarii qui habetur vir prudens et doctus, aut alterius viri pariter prudentis et docti; quia illi nihil melius habent quod faciant. Quod si duos consulant aequalis ponderis sibi contradicentes, tutius eligant.

Semi-docti consulant doctiores neque nimii rigoris neque nimiae laxitatis suspectos, aut libros evolvant in quibus dum reperiunt opinionem unanimiter assertam ab authoribus, et oppositam aut silentio praeteriri aut uno ore rejici, possunt illam sequi ut probabiliorem. Si legant authorem fatentem sententiam suae minus tutae oppositam esse communem, hanc sequantur; quia illi semi-docti per se non possunt momenta rationum perpendere, et vix aliam possunt regulam sequi quam authoritatis. Si author gravis quem legunt dicat duas opiniones contradictorias esse aeque probabiles, sequantur tutiorem; si minus tutam esse probabiliorem, possunt illam sequi.

Tandem viri docti eam opinionem habeant probabiorem, et aliis ut talem suadeant, quam, semotis passionibus et praejudiciis, sed mature perpensis rationum hinc et inde momentis, et attenta authorum pro et contra gravitate et pondere, sincere coram Deo judicant talem.

PRINCIPIA

1° Inter virtutes morales praecipuum locum tenet prudentia; nam simul est caput et, ut dicit S. Thomas, « complementum »³ omnium aliarum, eas dirigens ut intra fines boni et recti exerceantur. Unde, nisi homo prudenter agat, recte non agit. Porro, quamdiu dubio practico practico de honestate actionis hic et nunc ponendae angitur, non licite agit, nisi dubium excutiatur, id est nisi se determinet duce prudentia, qua, ut ait idem Angelicus, « secundum essentiam suam est intellectualis virtus, sed secundum materiam convenit eum virtutibus moralibus; est enim recta ratio agibilium »⁴. Etenim « ad prudentiam pertinet, non solum consideratio rationis, sed etiam applicatio ad opus, quae est finis practicae rationis »⁵. Ergo tota quaestio probabilitatis ad unum reducitur, an scilicet, cum lex est dubia, id est probabiliter tantum existens, agens prudenter amplecti et sequi possit opinionem libertati faventem.

2° Porro nemo prudenter agit, nisi moraliter certus sit de honestate actionis suae; nam Apostolus dicit, Rom., XIV, 23: Omne quod non est ex fide, id est ex persuasione firma et fundata legitimitatis actionis, peccatum est. Non agitur hic de certitudine objectiva, quae obtineri nequit cum actio probabiliter tantum praecipitur vel prohibetur, quia tunc ipsius actionis moralitas est dubia. Requiritur ergo certitudo subjectiva. Et haec certitudo non potest esse metaphysica in rebus practicis, in quibus applicantur tantum remotae conclusiones principiorum speculativorum per se notorum.

Sufficit ergo certitudo moralis, qua sola competit ordini in quo requiritur. Quaerendum est ergo an agens possit esse moraliter certus de honestate actionis suae, cum legem dubiam seu probabilem praetermittens, sequitur opinionem libertati faventem.

3° Inde concludendum est, solam probabilitatem non per se conferre jus agendi contra legem dubiam. Si enim honestas actionis est tantum probabilis, remanet dubia, et cum actio sit hic et nunc ponenda, agens constituitur in dubio practico, in quo non licet agere, nisi pars tutior praeferatur, quia qui non agit ex fide, non habet certitudinem moralem de honestate actionis suae, et scienter et voluntarie se committit periculo peccandi, et eo ipso peccat formaliter, etiamsi materia peccati reapse non adsit. Non ducitur enim virtute prudentiae, quae, sicut diximus, est « recta ratio agibilium. » Necesse est ergo ut, in hoc casu, conscientia formetur et certa fiat ex aliquo principio extra probabilitatem ipsam sumpto, quo demonstretur licitum esse practice contra legem dubiam agere.

Ex hoc sequitur, non sufficere illud principium a quibusdam probabilistis invocatum : « Qui probabiliter agit, prudenter agit. » Si enim nude et in seipso sumatur, merito ab adversariis impugnatur, quia ex tali probabilitate sequi non potest per se nisi probabilitas honestatis actionis, quae conscientiam non potest moraliter certam efficere. Ut vero admittatur, intelligendum est in hoc sensu, quod legitime probabiliter agitur, cum probabilitas obligationem legis dubiae tantum afficit, et conscientia aliunde certa redditur de honestate actionis.

4° Ex his patet, principia quibus formetur practice conscientia, extra casum practicum esse quaerenda; nam, si ex ipsa quaestione directe erui possent, dubium evanesceret et certitudo locum probabilitatis occuparet. Haec principia, jam per se perspicua, vel demonstrata et admissa, projiciunt in casum dubium lumen suum proprium, quod inde versus intellectum agentis reflectitur, ita ut obscuritas moralis quae dubium practicum vocatur penitus dissipetur, etsi res ipsa objective nondum clarescat.