Summa summae S. Thomae, Tomus II

[Cum agatur in praesenti quaestione de valore opinionis probabilis relative ad conscientiam, in rebus practicis, primum dicendum est quid sit opinio, deinde quid et quotuplex probabilitas.

Opinio in genere est assensus in alterutram propositionem, seu adhaesio alterutri e duobus contradictoriis, cum formidine alterius. Excludit certitudinem, quae rem ita clare manifestat, ut oppositum appareat, non tantum dubium, sed impossibile.

Probabilitas est verisimilitudo quae, prout est major vel minor, magis vel minus trahit assensum mentis in unum e duobus contradictoriis. Ideo opinio seu sententia probabilis est judicium innixum motivo seu fundamento gravi, licet cum formidine de opposito. Opinio vero improbabilis est judicium motivo solido destitutum. Unde videtur opinionem, quamdiu fines probabilitatis non excedit, quantumvis probabilis sit, non omnino destruere verisimilitudinem propositionis contradictoriae, sed eam tantum extenuare, pro soliditate fundamenti quo ipsa nititur.

Probabilitas multipliciter distinguitur :

1° Est intrinseca, quando rationes eam statuentes petuntur ex ipsius rei natura, proprietatibus, causis, effectibus, et etiam ex inconvenientibus partis oppositae. Est extrinseca, cum nititur authoritate doctorum gravium, qui hanc sententiam merito consentur tenere propter rationes solidas, etsi rationes istae non fuerint in se trutinata.

2° Est juris vel facti, prout circa juris aut legis existentiam et ejus applicationem, vel circa aliquod factum versatur.

3° Est speculativa vel practica, secundum quod quaestionem in se, abstrahendo ab omni actu hic et nunc ponendo, vel actum proxime ponendum respicit.

4° Est absoluta, si propter validitatem rationum ab omnibus vel plerisque admittatur, vel relativa, cum unus tantum vel pauci determinantur argumentis quae communem assensum non trahunt.

5° Est solitaria vel comparativa, prout talis apparet in se, absque ulla relatione ad aliam, vel ejus rationes cum argumentis quae pugnant pro contradictoria propositione comparantur.

6° Probabilitas comparativa dividitur per gradus in majorem, minorem et aequalem : id est, propositio quaedam est probabilior, vel aeque aut minus probabilis quam opposita, prout nititur rationibus solidioribus, vel aeque aut minus solidis.

7° Opinio probabilior gradus etiam admittit; est enim probabilior, vel notabiliter praeponderans, quando rationes sententiae contradictoriae praeponderant. paulo vel notabiliter probabilior quam adversa, quando

8° Probabilissima etiam est opinio quae gravissimo fundamento nititur. Tunc opposita est tenuiter vel dubie probabilis.

9° Insuper opinio probabilis est tuta, vel tutior, vel minus tuta, secundum quod simpliciter favet legi, vel eidem magis vel minus favet quam adversa. Igitur sententia probabilior non est necessario tutior, siquidem probabilitas major etiam pro libertate stare potest.]