TRACTATUS DE LEGIBUS

D. Thomas, Ia IIae, a q. 90 ad 109.

DISSERTATIO I

DE LEGE IN COMMUNI

D. Thomas, qq. 90, 91, 92.

Dico: Lex recte definitur : « Ordinatio rationis ad bonum commune, ab eo qui curam communitatis habet promulgata¹ ». Ita communiter cum Authore. Explicatur.

Dicitur 1° ordinatio rationis, scilicet practicae : per quod intelligitur actus imperii seu potius ejus terminus seu dictamen ab eo productum, quo superior praescribit aliquid faciendum vel omittendum. Intelligitur etiam ordinatio efficax, non quidem respectu operis praescripti, cum leges continuo violentur, sed respectu obligationis quae afficit subditos, per quod distinguitur a consilio. Item intelligitur ordinatio firma, stabilis et perpetua, hoc sensu quod non desinat per mortem legislatoris, per quod distinguitur a praecepto, nec feratur ad solos praesentes, sed etiam ad futuros, licet posset absolute desinere vel per revocationem, vel per mutationem materiae, vel per cessationem finis adaequati.

Dicitur 2° ad bonum commune. Finis enim legis est bonum commune: tum quia lex fertur pro communitate, ut dicam, quam dirigit in finem bonum et honestum, finis autem ille est bonum totius; tum quia finis debet respondere principio, principium autem legis est publica authoritas. Ergo finis legis debet esse bonum publicum et commune. Et per hoc excluduntur mandata tyrannorum et alia quae fierent in proprium et privatum commodum.

Dicitur 3° ab eo qui curam communitatis habet : quia lex fertur pro tota communitate; sic enim apprehendit sensus communis, et in hoc distinguit legem a praecepto, quod unum vel alterum respicit, idque patet inductione. Lex naturalis omnes homines respicit; lex vetus totam gentem Judaicam; lex nova totum genus humanum; omnes leges humanae, tam civiles quam ecclesiasticae, ad communitates diriguntur. Ergo lex debet esse ab eo qui curam communitatis habet. Intellige communitatem perfectam, quae est multitudo hominum sub gubernatione praesidis jurisdictionem politicam habentis.

Dicitur promulgata : quia non potest dirigere nec obligare, nisi per promulgationem innotescat. Utrum promulgatio sit de essentia legis, dicam modo.

Ex dictis inferes, legem esse aliquid rationis², praesupponens tamen actum voluntatis. Ratio primae partis est 1° quia, ut dictum est, definitur ordinatio rationis; 2° quia ad legem pertinet praecipere et imperare, imperium autem est essentialiter rationis, ut probavimus dissert. III, de Actibus humanis, art. 4; 3° quia lex est quaedam regula et mensura actuum humanorum, regula autem et mensura actuum humanorum est ratio : unde Psal. CXVIII divinae vocantur judicia, sermones, eloquia, quae omnia pertinent ad intellectum. Ratio secundae partis est, quia lex pertinet ad rationem practicam et consistit in actu imperii. Atqui imperium, quamvis sit elicitive ab intellectu, supponit tamen actum voluntatis, scilicet electionem, a quo habet vim et efficaciam movendi ad exercitium. Ergo. Confer diss. cit. Et haec est ratio cur in Scriptura et in jure lex aliquando efferatur nomine voluntatis.

Suppono aliquam promulgationem esse necessariam legi ut actu obliget : quia, ut dictum est, lex est regula actuum humanorum, et hi non possunt per illam regulari, nisi innotescat; innotescit autem per promulgationem.

Dixi, aliquam promulgationem, quia diversa est pro diversitate legum. Lex aeterna¹ et naturalis promulgatur unicuique per rationis dictamen. Lex divina positiva promulgatur, vel per internam revelationem, ut in prophetis, vel solemniter, ut lex vetus in monte Sinai, lex nova in die Pentecostes. Usus autem obtinuit ut lex humana semper promulgaretur cum aliqua solemnitate, et ita ratio exigit. Cum enim legislator humanus gerat duplicem personam, privatam et publicam, ita debet proponere legem, ut significet se eam proponere ut personam publicam, quod fit adhibita aliqua solemnitate.

Si dicas, ad revocationem legis non requiri promulgationem, resp. revocationem legis non esse legem, sed legis destructionem. Plus autem requiritur ad rem constituendam, quam ad destruendam. Pro responsione ad quaest.

²

Dico: Probabilius videtur promulgationem non esse de essentia legis, sed esse conditionem dumtaxat insupplebiliter requisitam ut actu obliget, sicut, v. g., propositio objecti est conditio insupplebiliter requisita ut ametur.

Probatur. Ad essentiam legis sufficit quod habeat aptitudinem ad dirigendum et obligandum; essentiae enim rerum per actum primum seu aptitudinem, non per actum secundum definiuntur, ut docent philosophi. Atqui lex ante promulgationem habet aptitudinem ad dirigendum et obligandum; non enim ex promulgatione habet hanc aptitudinem, sed actualem directionem et obligationem tamquam a conditione. Ergo.

Confirmatur. Lex est regula qua inducimur ad agendum, vel retrahimur ab agendo, cum aliqua obligatione. Atqui promulgatio non est regula, neque pars regulae, neque ab illa tamquam a causa procedit vis obligandi, seu obligatio actualis, quippe quae debet esse a superiore ut a causa, sed tantum tamquam a conditione : sicut calefactio non est ab approximatione tamquam a causa, sed ab igne, licet pendeat ab approximatione tamquam a conditione.

Quantum ad D. Thomam, de cujus mente litigatur, docet hie a. 4, quod promulgatio se habeat ad legem sicut applicatio regulae ad regulatum; applicatio autem regulae non est de ejus essentia, sed supponit illam constitutam. Unde, dum ibid. dicit quod, ut lex virtutem obligandi obtineat, debeat promulgari, intelligit de virtute obligandi in actu secundo, non in actu primo.

[Ita Billuart. Ulterius vero progrediens et quaestionem restringens ad legem positivam, sive divinam, sive humanam,

Dico : Promulgatio est de essentia legis.

Probatur. 1° Illud sine quo aliquid esse suum non habet, ad ejus essentiam pertinet. Atqui ante promulgationem lex esse suum non habet. Ergo promulgatio ad essentiam legis pertinet. — Prob. min. Quod est tantum in potentia, esse non habet. Atqui, quamdiu lex non est promulgata, est tantum in potentia. Ergo tunc esse suum non habet. — Minor est evidens; nam quamdiu lex non est promulgata, sive maneat recondita in mente legislatoris, sive legislator exterius manifestaverit suam intentionem ferendi talem legem, non percipitur nisi simplex propositum. Atqui hoc propositum non est lex, sed tantum praeparatio legis, et praeparatio ducit quidem rem ad esse, sed, donec actus ultimus ponatur, relinquit eam in potentia. Ergo, quamdiu lex non est promulgata, est tantum in potentia.

2° Lex non est plene constituta, id est non est vera lex, nisi habeat vim obligandi. Atqui lex vim obligandi obtinet promulgatione, et non aliter. Ergo, donec promulgetur, non est vera lex. — Subsumo. Illud sine quo lex non est vera lex ad ejus essentiam pertinet. Atqui lex non est vera lex ante promulgationem. Ergo promulgatio est de essentia legis.

3° Lex est ordinatio rationis ad bonum commune. Atqui non est talis, nisi communitati intimetur, et haec intimatio est promulgatio ab eo facta qui curam communitatis habet : unde promulgatio in definitione legis continetur. Ergo promulgatio est de essentia legis; nam definitio essentiam ipsam exprimit.

4° Idem probatur authoritate S. Thomae, hic q. 90, a. 4.

De mente Magistri in hoc loco fuit litigatum. Quidam dicunt cum nostro Billuart: S. Thomas dicit quod promulgatio se habeat ad legem sicut applicatio regulae ad regulatum. Applicatio autem regulae non est de ejus essentia, sed supponit illam jam constitutam. Ergo S. Doctor non ponit promulgationem in essentia legis, sed pronuntiat tantum eam esse conditionem sine qua non ut lex obliget. — Si recte perpendantur verba Angelici, ejus mentem contrariam esseclare perspicietur. Loco citato quaestionem sequentem solvit : « Utrum promulgatio sit de ratione legis? » In capite objectionum propositio negativa legitur: « Videtur quod promulgatio non sit de ratione legis ; » unde quisquis methodum authoris intellexit, statim concludere debet eum propositionem contradietoriam propugnatorum promulgantur, » quod propositioni nostrae aequivalet, sic procedit in corpore articuli: « Lex imponitur aliis per modum regulae et mensurae. Regula autem et mensura imponitur per hoc quod applicatur his quae regulantur et mensurantur. Unde ad hoc quod lex virtutem obligandi obtineat, quod est proprium legis, oportet quod applicetur hominibus qui secundum eam regulari debent. Talis autem applicatio fit per hoc quod in notitiam eorum deducitur ex ipsa promulgatione. Unde promulgatio ipsa necessaria est ad hoc quod lex habeat suam virtutem. Et sic ex quatuor praedictis potest colligi definitio legis, quae nihil aliud est quam quaedam rationis ordinatio ad bonum commune ab eo qui curam communitatis habet promulgata. » Definitio haec est conclusio totius articuli, et postquam legem descripsit in se et quantum ad subditos, quorum actiones non potest regulare et mensurare, nisi eos attingat per promulgationem, S. Thomas hanc promulgationem ponit in definitione legis. Atqui promulgationi hunc locum non assignasset, si eam ut essentialem legi non habuisset. Ergo ut talem eam habuit.

Confirmatur axiomate juris supra relato, dist. 4, cap. 3 : « Leges instituuntur cum promulgantur, » ubi promulgatio legis traditur ut ipsius institutio. Ergo ex promulgatione lex accipit quod sit vera lex. Ergo promulgatio est de essentia legis. Et hoc insinuatum est a Justiniano dicente, c. de Legib., in leg. : « Leges sacratissimae intelligi ab omnibus debent, ut universi, praescripto earum manifestius intellecto, prohibita declinent et faciant praecepta. »

Dices: Lex obligat, non solum eos quibus jam innotuit, sed et eos qui illam ignorant, ut patet in legibus irritantibus contractus, quae suum producunt effectum etiam erga eos quibus sunt prorsus incognitae. Ergo promulgatio non est necessaria ut lex obliget. Ergo consequenter non est de essentia legis.

Resp. Nego conseq. Aliud est enim legis divulgatio, aliud ejus promulgatio, ut notant Salmanticenses, cap. 1, n. 74. Ad divulgationem requiritur ut lex cuilibet subdito personaliter innotescat, ad promulgationem vero sufficit ut communitati generaliter fuerit notificata, ita ut quilibet privatus facile possit eam cognoscere. Porro virtutem intrinsecam obligandi lex non accipit ex divulgatione, sed ex promulgatione, ita ut statim ac communitati fuit intimata, omnes subditos saltem in foro externo obstringat, cum omnes juridice censeantur eam non ignorare. Distinguumdum est inter leges irritantes, quibus subditi, etiam inscii, in utroque foro redduntur inhabiles ad actus determinatos, propter motivum boni publici, et leges quae actus quosdam illicitos efficiunt et conscientiam ligant.

Posterioris generis leges sunt verae leges, cum fuerunt communitati intimatae et erga omnes vim suam obligatoriam habent. Si vero fuerint insufficienter divulgatae, ita ut aliquibus non innotuerint, quamvis etiam erga hujusmodi subditos cunctis dotibus vera legis gaudeant, non tamen eos in foro interno ligant, quia isti versantur in ignorantia invincibili, quae a peccato formali excusat, et respective ad eos tales leges haberi debent ut non promulgatae. Et in hoc sensu intelleximus principium : « Lex dubia, lex nulla, » in dissertatione nostra de Probabilismo moderato.

Petes utrum lex sufficienter promulgata obliget omnes etiam illam invincibiliter ignorantes.

Resp. probabilius affirmative : quia 1° lex in promulgatione non dirigitur ad solos praesentes, sed etiam ad absentes. Ergo eos etiam comprehendit. 2° Quia, si privatus fide dignus denuntiet absenti legem sufficienter promulgatam, ille tenebitur legem observare, et peccabit illam transgrediendo. Atqui haec obligatio non oritur ex illo privato denuntiante. Ergo ex lege promulgata. Ergo ante denuntiationem obligabat.

Attamen omnes concedunt ignorantes invincibiliter excusari a culpa et a poena, transgrediendo legem; sed, si esset lex non solum prohibens, sed etiam irritans aliquem actum, actus etiam in ignorante invincibiliter esset invalidus, ut, v. g., matrimonium clandestinum in locis in quibus est sufficienter promulgatum Tridentinum.

Dico 1°: Potestas legislativa competit communitati vel illi qui curam communitatis gerit¹.

Probatur. Illius est condere legem, cujus est prospicere bono communi; quia, ut dictum est, leges feruntur propter bonum commune. Atqui est communitatis, vel illius qui curam communitatis habet, prospicere bono communi; sicut enim bonum particulare est finis proportionatus agenti particulari, ita bonum commune est finis proportionatus communitati, vel ejus vices gerenti. Ergo.

Verum, quia haec potestas gubernativa et legislativa non potest facile exerceri a tota multitudine, difficile namque foret omnes et singulos simul convenire toties quoties providendum est de necessariis bono communi et de legibus ferendis, ideo solet multitudo transferre suum jus, seu potestatem gubernativam, vel in aliquos de populo ex omni conditione, et dicitur democratia; vel in paucos optimates, et dicitur aristocratia; vel in unum tantum, sive pro se solo, sive pro successoribus jure haereditario, et dicitur monarchia.

Hanc potestatem legislativam in Christianos, maxime justos, denegant Ecclesia Lutherani et Calvinistae, in hoc secuti Valdenses, Wiclefum et Joannem Hus damnatos in concilio Constantiensi. Contra quos

Dico 2º : Datur in Ecclesia Christi potestas legislativa.

Probatur 1° traditione. Ipsi Apostoli, Act., XV, 28 et 29,

²

tulerunt legem de abstinendo a suffocato et ab immolatis simulacrorum. Et ibid., 41, dicitur de Paulo : Perambulabat..., praecipiens custodire praecepta Apostolorum. Ex quo intelligitur hanc legem Apostolorum non fuisse directivam tantum, ut fingunt haeretici, sed etiam praeceptivam. Ab Apostolis usque nunc, Ecclesia per SS. Pontifices et concilia condidit leges quas venerati sunt omnes fideles.

2° ratione. Ecclesia Christi est respublica bene ordinata ; non enim ei defuit in aliquo Christus. Atqui in omni republica bene ordinata debet esse pro circumstantiis et necessitatibus emergentibus potestas legislativa: alias corruet. Ergo.

Haec autem potestas residet in summo Pontifice et conciliis generalibus legitime congregatis, pro tota Ecclesia ; in legatis, pro provinciis suae legationis; in episcopis, de consilio capituli, pro sua dioecesi; in conciliis nationalibus et provincialibus, pro natione vel provincia; in comitiis generalibus ordinum religiosorum, pro toto ordine.

[Obj. 1° : Vel Christus sufficienter providit suae Ecclesiae, vel non. Secundum diei nequit. Si primum, ergo superfluunt leges humanae.

Resp. Christum sufficienter providisse suae Ecclesiae condendo leges essentiales et relinquendo Ecclesiae ipsi potestatem condendi eas quae e prioribus oriri debent, prout judicaret bono communi expedire pro circumstantiarum, personarum et locorum exigentia. Patet enim hanc potestatem necessariam esse Ecclesiae, ut populum christianum convenienter possit regere.

Obj. 2º ab haereticis et maxime a Protestantibus : Ecclesia est collegium quoddam in imperio et sub potestate vel superioritate territoriali existens. Atqui collegium quodcumque non habet jus condendi leges, sed subest legibus imperii; repugnat enim esse in eadem republica duos summos legislatores. Ergo.

Resp. Nego maj. 1º Ecclesia est societas, civitas et regnum perfectum, ut in sacris litteris et a Patribus describitur. Haec societas non coarctatur limitibus unius imperii civilis, sed universum orbem complectitur, quia Christus venit in mundum ut omnes homines salvos faceret, I Tim., II, 4. Unde Ecclesiam suam ubique diffusam unam esse voluit, et hanc consociationem iisdem vinculis necti atque jugari in his quae sive ad fidem sive ad mores pertinent. Voluit insuper eam esse perpetuam, ac duraturam esse promisit usque ad consummationem saeculi, Matth., XXVIII, 20. Quae omnia non patiuntur angustias et instabilitatem imperiorum temporalium. 2º Collegia institui non possunt sine venia principis, qui potest ea supprimere, si eorum res et fines ad genus rerum illi commissarum pertineant. Atqui Ecclesia fuit instituta, non solum absque venia principum, sed ipsis contradicentibus et eam destruere conantibus, et res quas curat ad genus rerum principi commissarum non pertinent. Ergo sub authoritate principis non constituitur. 3° Equidem non possunt coexistere in eadem republica duo summi legislatores, supposito quod utraque potestas in eodem genere versaretur et ejusdem rei procurationem haberet. Sed utriusque potestatis civilis et ecclesiastica genus omnino differt, quia differunt omnino res utrique commissae. Haec nimirum res sacras atque divinas curat, ac spiritualibus et aeternis fidelium commodis invigilat; illa, civilem societatem gubernans, terrestribus et temporalibus civium commodis studet. Utraque ergo in rebus suis est summa, utraque partes suas habens. Unde falso asseritur statum in statu constitui, si Ecclesia in suo ordine potestatem legislativam sibi vindicet. Hinc aiebat Hieronymus, Ep. 77, ad Ocean., n. 2 : « Aliae sunt leges Caesarum, aliae Christi; aliud Papinianus, aliud Paulus noster praecipit. » Et Gelasius papa, in can. Duo sunt, dist. 96 : « Duo sunt quibus principaliter hic mundus regitur, authoritas sacra pontificum et regalis potestas. »]

Dico 3° : Potestas legislativa non pendet a probitate vitae. Unde ea pollet omnis princeps, tam saecularis quam ecclesiasticus, sive bonus sit, sive malus.

Probatur. Christus ipse, Matth., XXII, 21, jussit tributum solvi Caesari, principi ethnico. Ibid., XXIII, 2 et 3, jubet obedire Scribis et Pharisaeis secundum legem praecipientibus, quamvis malis et improbis. Apostolus, ad Rom., XIII, 4 et 5, docet principes, etiam infideles, esse Dei ministros, ipsisque parendum esse, non solum propter iram, sed etiam propter conscientiam. Idem, ad Tit., III, 1, et 1 Petr., II, 13-15. Unde jure damnatae sunt sequentes propositiones in concilio Constantiensi, prima sess., 8 : « Nullus est dominus civilis, nullus est praelatus, nullus est episcopus, dum est in peccato mortali. » Est 13 Wicleffi. Altera, sess. XV : Nemo gerit vicem Christi vel Petri, nisi sequatur eum in moribus. » Est 12 Joannis Hus.

Petes quotuplicis generis sint leges.

Resp. esse quadruplicis generis³. Alia est aeterna; alia naturalis; alia divina positiva, et haec duplex, vetus et nova ; alia humana, et haec iterum duplex, ecclesiastica et civilis.

DISSERTATIO II

DE LEGE AeTERNA ET NATURALI

D. Thomas, qq. 93 et 94.

[ Petes 1º an detur in Deo lex aeterna.

Resp. affirmative et probo¹. Lex nihil aliud est quam dictamen rationis practicae in principe qui gubernat aliquam communitatem perfectam. Atqui tale dictamen est ab aeterno in Deo, tamquam in principe gubernante totam

²

universi communitatem. Ergo. — Prob. min. Tota universi communitas regitur divina providentia, ut constat 1ª p., q. 22, a. 1 et 2. Atqui providentia circa singula supponit dictamen rationis practicae circa universalia, et ex illo infertur sicut conclusio ex principiis. Insuper divina ratio nihil concipit in tempore, sed habet aeternum conceptum, ut dicitur de Sapientia, Prov., VIII, 22 et 23 : Dominus possedit me in initio viarum suarum, antequam quidquam faceret a principio. Ab aeterno ordinata sum. Ergo datur in Deo ab aeterno dictamen, etc. ]

Petes 2° quid sit lex aeterna.

Resp³. Lex aeterna nihil aliud est quam ratio divinae sapientiae, secundum quod est directiva actionum et motionum creaturarum in ordine ad bonum commune totius universi.

Probatur⁴. Sicut in quolibet artifice praeexistit ratio eorum quae constituuntur per artem, ita in quolibet gubernante praeexistit ratio ordinis eorum quae agenda sunt per eos qui gubernationi subjiciuntur : et sicut ratio rerum faciendarum per artem vocatur ars vel exemplar rerum artificiatarum, ita ratio gubernantis actus subditorum rationem legis obtinet, servatis aliis quae supra diximus esse de legis ratione. Atqui Deus non solum est per suam potentiam conditor universarum rerum, ad quas comparatur sicut artifex ad artificiatum, ut dictum est 1ª p., q. 14, a. 8, c. Sed est etiam gubernator omnium actuum et motionum quae inveniuntur in creaturis, ut ibidem, q. 103, a. 5, c, habitum est. Ergo, sicut ratio divinae sapientiae, in quantum per eam cuncta sunt creata, rationem habet artis vel exemplaris, vel ideae; ita ratio divinae sapientiae moventis et dirigentis omnia ad debitum finem, obtinet rationem legis.

[ Differt itaque lex aeterna ab idea divina, in quantum

⁵

idea divina est exemplar rerum faciendarum, lex aeterna autem est ordo rerum gubernandarum, vel inferens eis necessitatem, ut in rebus naturalibus, vel inducens obligationem moralem, ut in creaturis intellectualibus. Difvidentia ad legem sicut conclusio ad principium universale, et sicut in nobis lex tradit regulas in generali, juxta quas prudentia dictat quid hic et nunc agendum sit, ita in Deo lex aeterna tradit regulas in generali pro gubernatione totius mundi, juxta quas providentia, quae est pars prudentiae, disponit in particulari de motibus creaturarum. Ex quibus sequitur, legem aeternam habere vere et proprie rationem legis, saltem respectu creaturarum intellectualium, cum sit ordinatio rationis in bonum commune ab eo qui curam habet communitatis. Respectu vero creaturarum irrationalium non videtur habere proprie et stricte rationem legis, quia haec entia non sunt capacia instructionis et obligationis moralis, quas importat lex stricte sumpta. Habet ergo respectu earum imperfecte et improprie rationem legis, quatenus eas dirigit in suis motibus per instinctum aut necessitatem naturalem.

Nota legem divinam positivam, prout est in Deo legislatore, esse ipsam legem aeternam, sed inadaequate sumptam, tum quia illa non extenditur ad tot et sub tam diverso connotato, tum quia connotat creaturas existentes quibus intimatur. Prout vero consideratur in his qui seipsos secundum illam dirigunt vel illam publicant, est participatio legis aeternae et ab ea derivatur.]

Petes 3° utrum a lege aeterna deriventur omnes aliae leges.

Resp. affirmative⁶.

Probatur 1°. Prov., VII, 15, Sapientia aeterna, cujus ratio est lex aeterna, dicit : Per me reges regnant et legum conditores justa decernunt. Rom., XIII, 1 : Non est potestas, nisi a Deo.

Probatur 2°. In omnibus moventibus subordinatis oportet quod virtus secundi moventis derivetur a virtute primi moventis, quia movens secundum non movet, nisi in quantum movetur a primo⁷. Atqui gubernare est quoddam movere. Ergo in gubernantibus oportet quod ratio gubernandi a primo gubernante ad secundos derivetur. Et ita videmus quod ratio agendorum in civitate derivetur a principe ad inferiores administratores, et in artificialibus ratio artificialium actuum derivatur ab architecto ad inferiores artifices. — Subsumo. Atqui lex aeterna est ratio gubernationis in primo et supremo gubernante. Ergo omnes rationes gubernationis, consequenter omnes leges quae sunt in inferioribus gubernantibus, a lege aeterna derivantur.

Confirmatur. Lex aeterna est lex per essentiam, omnes autem aliae leges sunt leges per participationem. Atqui quod est tale per participationem, derivatur ab eo quod est tale per essentiam, sicut calor in aqua derivatur ab igne. Ergo.

Tripliei autem modo potest intelligi leges alias ab aeterna derivari : 1° Tamquam ab exemplari; quia omnes leges, ut sint justae, debent esse conformes legi aeternae. 2° Tamquam a causa efficiente; quia omnis potestas legislativa inferior est a Deo, quatenus Deus, instituens naturam humanam ut socialem, contulit illi potestatem gubernativam et legislativam, sine qua societas seu communitas non subsisteret, juxta illud Prov., XI, 14 : Ubi non est gubernator, populus corruit. Communitas autem cum non posset facile hanc potestatem exercere per seipsam, illam contulit paucis, vel uni, ut dixi dissert. praecedenti. Unde omnis potestas est efficienter a Deo mediate vel immediate. 3° Quatenus lex aeterna, mediante lumine rationis vel fidei, dictat et approbat quae et quando leges sint instituendae pro diversitate circumstantiarum, personarum, locorum et temporum.

[Nota pro solutione objectionum quoad legem naturalem, eam considerari posse dupliciter : 1° Materialiter sumitur ratione sui fundamenti, quod est habitudo convenientiae vel disconvenientiae extremorum inter se, quantum est ex natura rei praecise, abstrahendo ab existentia : ut quod colere Deum sit bonum et conveniens, mentiri malum et disconveniens. Hoc sensu lex naturalis non derivatur a lege aeterna; nam, etsi per impossibile Deus nihil vellet aut intelligeret, colere Deum esset secundum se bonum, mentiri vero malum; quod dicitur bonum et malum fundamentaliter. 2° Potest sumi lex naturalis formaliter pro dictamine rationis judicantis de ista honestate et turpitudine objectorum secundum se, simulque decernentis conformiter ad legem aeternam, Deum esse colendum, mendacium autem vitandum. Et hoc sensu lex naturalis derivatur a lege aeterna, quia est dictamen a Deo impressum, aeterno dictamini, ut exemplari, conforme.]

D. Thomas, q. 94.

[Petes 1° utrum detur in nobis lex naturalis.

Resp. affirmative.

Prob. 1° ex Apost., Rom., II, 14 et 15 : Gentes quae legem non habent, scilicet Mosaicam aut Evangelicam, naturaliter ea quae legis sunt faciunt. Ejusmodi legem non habentes, ipsi sibi sunt lex, qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis. Ex S. Ambrosio, lib. IX, epist. 71 : « Ea lex non scribitur, sed innascitur, nec aliqua percipitur lec tione, sed profluo quodam naturae fonte in singulis exprimitur; » ex S. Augustino, lib. II Confess., c. 4, n. 9 : « Lex tua, Domine, lex scripta in cordibus hominum, quam ne ipsa quidem delet iniquitas, » et lib. II de Sermone Domini in monte, c. 9, n. 32 : « Quis scripsit in cordibus hominum naturalem legem, nisi Deus ? »

Prob. 2° ratione¹. « Lex, inquit S. Thomas, cum sit regula et mensura, dupliciter potest esse in aliquo : uno modo, sicut in regulante et mensurante; alio modo, sicut in regulato et mensurato, quia in quantum participat aliquid de regula vel mensura, sic regulatur vel mensuratur. Unde, cum omnia quae divinae providentiae subduntur, a lege aeterna regulentur et mensurentur, manifestum est quod omnia participant aliqualiter legem aeternam, in quantum scilicet ex impressione ejus habent inclinationes in proprios actus et fines. — Inter caetera autem rationalis creatura excellentiori quodam modo divinae providentiae subjacet, in quantum et ipsa fit providentiae particeps, sibi ipsi et aliis providens. Unde et in ipsa participatur ratio aeterna, per quam habet naturalem inclinationem ad debitum actum et finem. Et talis participatio legis aeternae in rationali creatura lex naturalis dicitur. »

Confirmatur ab intimo cujusque sensu et testimonio. Nemo est enim qui in se non experiatur aliquod dictamen intimans et praecipiens bonum esse faciendum, malum esse fugiendum, Deum esse colendum, parentes esse honorandos, non esse mentiendum, non furandum, etc., in his omnibus, ut ait Apostolus, Rom., II, 15, testimonium reddente illis conscientia ipsorum. Hoc autem dictamen dicitur lex naturalis.]

Petes 2° quid sit lex naturalis.

Resp. Inter varias opiniones, verius videtur legem naturalem nihil aliud esse quam lumen naturale ut impressum et participatum a ratione seu lege aeterna²; quia sic habentur omnia quae solent tribui legi naturali. 1° Nobis innascitur, reperiturque in pueris et amentibus. 2° Est non solum ostensiva, sed etiam praeceptiva boni, quia est impressio et participatio legis aeternae, consequenter imperium superioris ad inferiorem. 3° Obligat jure divino, quia est immediate a Deo.

Petes 3° utrum lex naturalis contineat plura praecepta, vel unum tantum.

Resp. continere plura praecepta, quae tamen fundantur in hoc uno : « Bonum est faciendum, malum est fugiendum »³.

[Triplicis generis sunt praecepta naturalia, secundum quod est in homine triplex inclinationis gradus : 1° Secundum naturam communem omnibus entibus, inest ipsi inclinatio ad conservationem sui esse, juxta quam lex naturae praecipit esse dormiendum, comedendum, destructivis resistendum. 2° Secundum naturam communem omnibus animalibus, inest ipsi inclinatio ad conservationem speciei, juxta quam pertinent ad legem naturae praecepta temperantiae circa actus tendentes ad hunc finem et educationem prolium. 3° Secundum naturam rationis, quae est homini propria, inest illi inclinatio ad veritatem de Deo cognoscendam, ad immortalitatem, ad communicationem cum aliis entibus intellectualibus : et huic respondent praecepta Deum colendi, parentes honorandi, et similia religionis et justitiae.]

Distinguuntur iterum praecepta legis naturae in ea quae sunt per se omnibus nota, qualia sunt prima et universalia : « Bonum est faciendum, malum fugiendum ; quod tibi non vis fieri, alteri ne feceris, etc.; » et in ea quae sunt magis determinata et immediate deducuntur ex primis, ut sunt praecepta Decalogi; tandem in remotiora, quae mediate tantum deducuntur ex primis, ut sunt plura quae spectant contractus⁴.

[Possunt insuper distingui praecepta legis naturae per ordinem ad personas circa quas versantur; quaedam enim sunt circa Deum, quaedam circa proximum, quaedam circa nos.

Itaque lex naturae potest dici multiplex et una : multiplex, quia continet plura et diversa praecepta; una, quia omnia praecepta fundantur in uno, ut dictum est, et ad unum ultimum finem ordinantur.]

Petes 4° utrum lex natura obliget omnes homines, etiam pueros et amentes.

Resp. affirmative. Pueros tamen et amentes obligat imperfecte tantum et in actu primo, non perfecte et in actu secundo.

Ratio prima partis, quia lex naturalis est omnibus, etiam pueris et amentibus, cum natura indita, ut dictum est, ita ut quae pueri et amentes agunt contra legem naturae sit turpe et indecens, ut si blasphement, se polluant, aut quid simile agant, nec cuiquam licet eos ad haec inducere; quod est signum apertum eos sub lege naturali comprehendi et ea obligari saltem in actu primo.

Ratio secundae partis est, quia pueri et amentes non sic obligantur lege naturali, ut si eam transgrediantur, peccent et incurrant reatum poenae, sed a peccato et poena excusantur, quatenus ista lex non est illis promulgata; promulgatur enim per dictamen actuale seu discursus, cujus non sunt capaces : consequenter eos non obligat perfecte et in actu secundo.

Petes 5° utrum omnis obligatio sit effectus legis naturalis.

Resp. non omnem obligationem esse effectum proximum legis naturalis, esse tamen effectum remotum.

Ratio primae partis est, quia leges positivae, tam divinae quam humanae, per se immediate obligant, neque ullus dicet obligationem jejunandi in Quadragesima, confitendi annue, communicandi in Paschate, credendi, sperandi, etc., oriri proxime et per se ex lege naturae.

Ratio secundae partis est : Ideo lex positiva obligat, quia lex naturalis dictat et praescribit esse obtemperandum legitime praecipienti, et ideo docent theologi neminem averti a Deo ut authore supernaturali, quin avertatur ab eo ut authore naturali; quod verificari non potest, nisi quia, transgrediendo legem supernaturalem, simul transgreditur legem naturalem.

Utrum et quomodo jus naturale distinguatur a jure gentium, habes in tract. de Jure, dissert. I, art. 3.

Iterum, utrum possit dari ignorantia invincibilis juris naturae ? Affirmative resolutum et late probatum require in tract. praeced. dissert. V, art. 4.

Superest unica quaestio etiam celebris, licet forte plus in ea agatur de nomine quam de re, utrum scilicet lex naturalis admittat dispensationem. Unde

Nota. Dispensatio est duplex, proprie et improprie dicta. Dispensatio proprie dicta est relaxatio legis seu ejus obligationis in aliquo particulari, facta ab habente potestatem, manente materia legis, sic immutata, ut ejus obligatio remaneret, si non accederet authoritas dispensantis. Unde, quamvis dispensatio supponat aliquam legis interpretationem, ab ea tamen differt, quod ad interpretationem non requiratur authoritas, sed sufficit prudentia et scientia.

Dispensatio improprie dicta est quando legislator vel alter sic mutat materiam legis, ut desinat comprehendi sub lege.

Hinc dispensatio proprie spectat legislatorem seu superiorem; dispensatio autem impropria spectat dominum materiae, sive sit legislator et superior, sive non : sic Deus, concedendo spolia Aegyptiorum Israelitis, egit ut dominus, non ut legislator; sic privatus qui remittit mihi debitum centum florenorum, agit ut dominus istius debiti, non ut superior. E contra, si Deus aut Papa eximeret aliquem a lege jejunii vel sanctificationis sabbati, ageret ut superior et legislator. Et inde sequitur aliud discrimen, quod dispensatio propria directe cadat supra legem, impropria autem directe cadat supra materiam seu debitum : ita ut qui dispensatur proprie, v. g., in jejunio, non teneatur amplius lege jejunandi, sicut tenentur alii; qui vero dispensatur improprie, v. g., in redditione debiti quod remittitur, vel in ablatione alieni quod ipsi conceditur a domino, semper tenetur, sicut omnes alii, lege naturali non furandi, aut solvendi debita; quod si hic et nunc licite aut alienum auferat, aut debitum non solvat, non est quia eximitur ab istis legibus, sed quia non remanet vel alienum, vel debitum, nec consequenter legis materia. Haec si bene perpendantur, tollunt aequivocationes quibus multi decipiuntur in hac materia.

Dico : Neque Deus ipse absolute potest dispensare proprie in lege naturali, bene tamen improprie¹.

Est communior cum Authore contra Scotistas, qui cum suo duce tenent, Deum dispensare posse in praeceptis secunda tabula tantum, excepto praecepto de mendacio.

Probatur 1°. Deus non potest efficere ut ea quae prohibentur jure natura, v. g., odium Dei, perjurium, homicidium, furtum, adulterium, pollutio, sodomia, bestialitas, etc., sint licita, honesta et non rationi dissona, neque quae praecipiuntur, ut sunt officia religionis, justitiae, etc., pro loco et tempore non sint honesta et debita, manente materia legis immutata. Ergo non potest dispensare proprie in lege naturali. Patet consequentia ex notione data dispensationis proprie, quae est relaxatio obligationis legis, ejus materia manente immutata, ita ut quod prius erat prohibitum, inhonestum et illicitum, absque ejus mutatione materiae fiat per dispensationem honestum et licitum. — Prob. ant. Hi actus enumerati et similes prohibiti lege naturali sunt intrinsece et ex natura sua, independenter a voluntate Dei, turpes, mali et rationi dissoni. Actus praecepti lege naturali sunt pariter et natura sua intrinsece, independenter a voluntate Dei, honesti et debiti pro loco et tempore. Atqui Deus non potest efficere quod id quod est ex se tale, manens invariatum, non sit tale, sicut non potest efficere quod homo, manens homo, non sit animal rationale; quod igni, manente igne, non sit conveniens calor; non enim potest mutare naturas rerum. Ergo.

Probatur 2° ex concessis ab adversariis. 1° Concedunt Deum non posse dispensare in praeceptis negativis primae tabulae, neque in mendacio; quia, inquit Franc. de Victoria « ... dispensare, hoc facere posset...; quia facere posset ut quis licite Deum odio haberet, pejeraret, blasphemaret, idola coleret, quae ita sunt ex suis intrinsecis mala, ut, velit nolit Deus, semper maneant mala, quandoquidem sint talia independenter ab ejus voluntate. » Ita laudatus theologus, disp. I de Leg., q. 5, a. 1, concl. 2. — Subsumo. Atqui tota ista argumentatio nostra est pro praeceptis secundae tabulae, et aeque probat pro illis ac pro praeceptis primae tabulae; sunt enim illa, sicut ista, ita ex suis intrinsecis mala, ut, velit nolit Deus, semper maneant mala, « quandoquidem [nota] sint talia independenter ab ejus voluntate; » sunt enim prohibita quia mala, et non mala quia prohibita. Ergo.

DISSERTATIO III. DE LEGE HUMANA D. Thomas, q. 95.

Petes 1° quid sit lex humana.

Resp. Lex humana recte definitur : « Ordinatio rationis humanae legi naturali conveniens, ad bonum commune ab eo qui curam communitatis habet promulgata. » Omnes particulae hujus definitionis, excepta secunda, patent ex definitione legis in communi.

Dicitur itaque « legi naturali conveniens »¹, quia omnis lex humana derivatur a lege naturali, non quidem ut conclusio necessaria, seu ut habens cum principiis legis naturalis necessariam connexionem, alioquin pertineret ad ipsam legem naturalem, sed ut convenienter et probabiliter ex illis deducta et ut illorum determinativa.

Petes 2° utrum leges humanae sint necessariae.

Resp. esse necessarias², non quidem simpliciter et absolute, sed sic ut, attenta hominum pervicacia, corruptione et pronitate in malum, sine legibus humanis, nec multitudo virtutem, nec respublica pacem habere et conservare posset.

Petes 3° qualis debeat esse lex humana.

Resp. verbis Isidori, lib. V Etymol., c. 21ª : « Erit lex honesta, justa, possibilis secundum naturam, secundum consuetudinem patriae, loco temporique conveniens, necessaria, utilis, manifesta quoque, ne aliquid per obscuritatem in captione contineat, nullo privato commodo, sed pro communi utilitate civium scripta. » Et hoc recipitur in jure canonico, dist. 4, c. 2.

Petes 4° quomodo dividatur lex humana.

Resp. Divisio communis et vulgata legis humanae est in civilem et ecclesiasticam. Leges civiles plerumque continentur in corpore juris civilis, leges ecclesiasticae in corpore juris canonici. Circa utrumque nonnulla sunt hic explicanda, praesertim in gratiam tyronum. Unde

Petes 5° quid intelligatur per Corpus juris canonici.

[Resp. Ratione temporum, jus ecclesiasticum, quod dicitur canonicum, quia canonibus seu regulis disciplinaribus praecipue constituitur, dividitur in jus antiquum, jus novum et jus novissimum.

I. — Jus antiquum ab exordiis Ecclesiae ad medium XI saeculi viguit. Ejus fontes et monumenta sunt :

Canones Apostolorum. Antiquam disciplinam in his canonibus contineri, negarunt Protestantes. Hodie vero fatentur omnes eruditi eos constare partim ex regulis quas Apostoli verbis tradiderunt, partim ex consuetudinibus ecclesiarum, partim ex decretis conciliorum quae prioribus saeculis in Oriente celebrata sunt. Cum quaedam in his canonibus inveniantur Ecclesiae traditioni contraria, Ecclesia Latina quinquaginta priores tantum recepit, quin de illorum origine quidquam decerneret. Ecclesia Orientalis vero octoginta quinque omnes et integros recepit et venerata est, tamquam ab ipsis Apostolis editos.

Constitutiones apostolicae. Haec collectio in octo libros fuit distributa. Immerito S. Clementi Romano et etiam Apostolis adscripta est. Probabiliter V aut IV saeculo fuit vulgata. Has constitutiones commendat S. Epiphanius, et quidem, cum sint antiquissima, multa complectuntur utilia. Postea vero pluribus in locis ab haereticis fuerunt corruptae, unde certa authoritas illis tribui non potest.

Collectiones graecae. 1° Collectio Chalcedonensis, sic dicta quia in actis concilii Chalcedonensis fit illius mentio. Continebat, servata ratione temporum, canones conciliorum generalium et particularium Nicaeni, Ancyrani, Neocaesareensis, Gangrensis, Antiocheni, Laodiceni et Constantinopolitani I; quibus accesserunt, mediante saeculo VI, canones Apostolorum, Sardicenses, Ephesini, Chalcedonenses, et regulae S. Basilii. — 2° Collectio Joannis Scholastici. Joannes, presbyter Antiochenus, cognomento Scholasticus, praecedentes canones secundum ordinem materiarum digessit, et episcopus Constantinopolitanus factus, leges civiles praesertim ex codice Justiniani depromptas adjecit. Cum Nestorianismi fautor fuerit, ejus collectio suspecta est. — Concilium quinsextum seu Trullanum, sic dictum quia in Trullo palatii Constantinopolitani fuit celebratum et supplere voluit quae in canonibus disciplinaribus V et VI conciliorum oecumenicorum deesse videbantur. Inter hos canones eos tantum sanxit Ecclesia Romana qui legibus superiorum conciliorum generalium probatisque moribus non adversabantur. Reliqui ergo omni authoritate destituuntur. — 4° Collectio Photii. Saeculo IX, Photius, graeci schismatis author, collectiones orientales commentavit, leges imperiales canonibus ecclesiasticis adjungens, sicut antea fecerat Joannes Scholasticus; unde ortus est novus Nomocanon, qui apud Graecos in summo honore et pretio semper habitus est, quamvis catholicis jure suspectus. — 5° Addi possunt collectiones minoris momenti Simeonis Logothetae, Alexii Aristini, Arsenii, Harmeneopoli et aliae de quibus singillatim dicere longum esset ac non necessarium. Haec omnia monumenta juris ecclesiastici apud Orientales, Pio IX jubente, ab Em. cardinali Pitra fuerunt nuper collecta.

Collectiones latinae. — 1° Primum non alii canones quam Nicaeni agnoscebantur, sub quo nomine comprehendebantur etiam Sardicenses, quia Sardicensis synodus tamquam appendix Nicaenae habebatur. — 2° Collectio Isidoriana ab Isidoro ex antiqua Hispanica collectione fuit transcripta. Continet canones Nicanos, Ancyranos, Neocaesareenses, Gangrenses, Sardicenses, Antiochenos, Laodicenos, Constantinopolitanos et Chalcedonenses. —

3° Prisca graecorum canonum versio paulo minus antiqua videtur, complectiturque canones Ancyranos, Neocaesareenses, Nicaenos, Sardicenses, Gangrenses, Antiochenos, Chalcedonenses, Constantinopolitanos. —

4° Ineunte saeculo VI, Dionysius monachus, propter staturam vel humilitatem cognominatus Exiguus, natione Scytha, moribus et domicilio Romanus, doctrina et vitae integritate praeclarus, celeberrimam collectionem ab authoris nomine Dionysianam appellatum edidit. Ea dividitur in partes duas, quarum altera conciliorum canones, altera summorum Pontificum epistolas continet. Hanc collectionem quibusdam additionibus locupletatam Carolo Magno tradidit Adrianus I papa, et exhinc Adriana vocata est. Non quidem haec incrementa Adrianus ipse addidit, sed cum totum opus probasse visus est, ei magnam authoritatem conciliavit; unde et collectiones ex conciliis compactae Conciliatae sunt appellatae. In eisdem collectionibus conciliorum canonibus et decretalibus Romanorum Pontificum statuta particularia jungebantur. Notantur praecipue, apud Africanos, Codex Africanus, Breviatio canonum Ferrandi, diaconi Carthaginiensis, anno 547; Canonum concordia Cresconii episcopi, anno 697. Apud Hispanos, Capitula Martini, Bracarensis episcopi, 572; Collectio S. Isidori Hispalensis, 636. Apud Gallos, Codex canonum; Capitularia, quae in generalibus comitiis episcoporum et procerum lata, ad utrumque regimen spectabant; Pannormia Ivonis Carnotensis, 1117. Apud Germanos, Collectio Reginonis, 906; Volumen decretorum Burchardi, 1025. Inter hos libros computari debent libri rituales et formularia, in quibus multae regulae disciplinares reperiuntur.

Hic pro memoria tantum notandae sunt Decretales Isidoris Mercatoris aut Peccatoris, quae IX saeculo vulgatae sunt et quarum major pars ab ipso authore excogitata et conficta est. Unde, quamvis multa in hac collectione vera et germana sint, merito nomen Falsarum decretalium huic operi fuit inustum.

Qui plura de superioribus fontibus juris antiqui desiderat, canonistas adeat.

II. — Collectiones supra enumeratae nunquam in unum corpus fuerunt redacta, neque apud Orientales, neque in Ecclesia Latina. Cum vero circa medium saeculum XI scientiae ecclesiasticae, et praesertim juris studium, in honore magis coeperint haberi, necessarium visum est has diversas materias in ordinatam formam redigere, et inde prodierunt collectiones quibus componitur Corpus juris canonici quale nunc in scholis traditur.

Jus canonicum novum sex partibus constat, quae sunt: Decretum Gratiani, Decretales, Sextus Decretalium, Clementina, Extravagantes Joannis XXII et Extravagantes communes.

1° Decretum fuit conflatum circa annum 1150 a Gratiano, monacho ordinis S. Benedicti, ex S. Scripturae sententiis, conciliorum et summorum Pontificum decretis et responsis, imperatorum legibus, SS. Patrum et ecclesiasticorum scriptorum dictis, ipsiusque Gratiani commentariis. Plura sunt inscripta Palea, super qua denominatione similior vero est opinio illorum qui statuunt Paleam esse nomen authoris a quo canones utilitate atque authoritate praestantes adjecti fuerint, qui in margine primum appositi, deinceps in libri contextum irrepserint.

Dividitur Decretum in tres partes. Prima agit de personis ecclesiasticis, habetque unam supra centum distinctiones, quae ipsae dividuntur in capita seu canones. Textus ex hac parte desumpti sic citantur: c. Placuit, dist. 16; vel brevius: can. vel cap. 4, dist. 16.

Secunda pars continet triginta sex causas, in quibus agitur de materia et forma judiciorum. Quaestio autem tertia causa trigesima tertia septem habet distinctiones de Poenitentia. Quia vero causae in quaestiones et quaestiones in capita seu canones dividuntur, sequenti modo citantur: c. Ecclesiarum 12, q. 2, id est, can. vel cap. 69, causa 12, quaestionis 2. Tractatus vero de Poenitentia citatur: can. vel cap. 19 Charitas, dist. 2 de Poenitentia.

Tertia pars tractat de rebus sacris, sub titulo generali De Consecratione. Habet quinque distinctiones, et textus citantur: c. Jejunium, dist. 5 de Consecrat., vel can. aut cap. 25, dist. 5 de Consecrat.

Distributio materiarum a Gratiano adoptata deinceps in tractatibus juris canonici fuit servata.

2° Decretales jussu Gregorii IX a S. Raymundo de Pennafort fuerunt compilatae. In quinque libros dividuntur, quorum primus agit de judicibus seu praelatis Ecclesiae, secundus de judiciis civilibus, tertius de rebus clericorum, quartus de sacramento matrimonii, quintus de judiciis criminalibus. Quae omnia hoc versu continentur:

Judex, judicium, clerus, sponsalia, crimen.

Decretales ita citantur: cap. 12 de arbitris, vel cap. Innotuit, de arbitris. Olim addebatur extra, sic: cap. 12 extra, de arbitris; extra, id est extra corpus Decreti.

3° Sextus Decretalium, ita nuncupatus, quia liber iste quinque libros decretalium sequitur. Anno 1298, Guillelmi, Ebrodunensis archiepiscopi, Berengarii, episcopi Biterrensis, et Richardi de Senis, qui postea cardinales facti sunt, opera usus, Bonifacius VIII collegit canones duorum generalium conciliorum Lugdunensium et decretales Romanorum Pontificum quae post editam collectionem Gregorii IX fuerant evulgatae. Ex iis atque suis constitutionibus confecit Sextum, qui in quinque libros, sicut Decretales, dividitur, servato eodem ordine materiarum et titulorum. Eodem modo citatur, cum additione, in 6°, v. g.: cap. Nemo, vel cap. 11, de electione, in 6°.

4° Clementinae, sic dictae quia Clemens V collectionem fieri jussit quamplurium constitutionum ab eo promulgatarum in concilio Viennensi, cui praefuit anno 1311. Sed cum, morte occupatus, id opus perficere non potuerit, hae constitutiones a Joanne XXII, anno 1317, fuerunt publicatae. Citantur hoc modo: Clement., Cum secundum, de poenitentiis; vel: cap. Cum secundum, aut cap. 1 de ponit. Clement.

5° Extravagantes Joannis XXII. Sub hoc titulo comprehenduntur viginti decretales quas Joannes XXII prioribus annis sui pontificatus emiserat, et quae sparsae vagabantur extra collectiones quibus tunc corpus juris constabat. Ita citantur: cap. 1, vel cap. Ad onus, de electione, in Extrav. Joann. XXII; aut brevius: Extrav. Ad onus, de electione.

6° Extravagantes communes sunt decretales quae ab Urbano IV usque ad Sixtum IV editae extra corpus juris remanserant. Haec collectio, Sixto IV Ecclesiam regente, privato studio perfecta est. Dividitur in quinque libros, sicut Gregoriana. Citatur: Extrav. Injunctae, de electione, cap. 3; vel: cap. Sancta, int. comm., id est, inter communes.

Sunt in libris singulis glossae, hoc est commentarii, qui multorum opera fuerunt exarati, et non majorem habent authoritatem quam privati doctoris opinio habere potest in legibus explanandis³.

Corpus integrum juris canonici, Gregorio XIII Pontifice, Romae editum est diligenterque emendatum, et secundum hanc editionem typicam posteriores fuerunt exaratae.

Idem Gregorius XIII animum adjecit ad colligendas constitutiones summorum Pontificum quae post Sixtum IV in lucem prodierant, atque hoc negotium commisit viris doctis qui Septimum Decretalium emitterent. Sed, hoc Pontifice vita functo cum opus nondum esset absolutum, illud perficiendum curavit Sixtus V; quo etiam humanis rebus erepto, Clemens VIII, qui cum cardinalis esset in ea re operam studiumque posuerat, collectionem istam typis mandari jussit. Obortis difficultatibus praecipue circa prohibitionem edendi privatos commentarios super decretis Tridentinis huic libro insertis, suppressum est opus istud tanto labore elucubratum⁴, cujus exemplaria nunc rarissima maximo pretio vix reperiri possunt. Iisdem fere temporibus, nempe anno 1590, Petrus Matthaeus, jurisperita Lugdunensis, edidit proprio et privato labore Septimum decretalium, in quo multa irrepserunt vitia et plura etiam desiderantur. Hic codex omni publica authoritate caret.

III. — Jus novissimum proprie coalescit ex constitutionibus apostolicis et decisionibus cujusvis generis quae ex authoritate pontificia, sive immediate, sive mediate, post Sixtum IV prodiere. Attamen in collectionibus exinde confectis includuntur multae constitutiones anteriores quae, cum in libro Extravagantium locum non obtinuerint, extra corpus juris remanebant vagantes. Collectiones novissimae sunt sequentes.

1° Bullaria. Sixto V regnante, Laertius Cherubinus Romanus, Pontificum constitutiones extra corpus juris errantes, a S. Leone Magno, primus collegit in unum volumen quod Bullarium appellavit. Auxit deinceps suum librum constitutionibus Pauli V, et tertiam editionem in qua constitutiones postea latae continerentur parabat, cum morte occupatus opus incoeptum perficere nequivit. Ejus filius Angelus Maria Cherubinus opus paternum absolvit, ei adjiciens multas constitutiones usque ad Innocentium X publicatas. Hoc opus novum, quatuor voluminibus constans et anno 1638 editum, Bullarium Magnum nuncupavit. Quintum volumen postea accessit, quo Angelus a Lantusca et Paulus a Roma complexi sunt alias constitutiones usque ad Clementem X. Sed omnium amplissimum est Bullarium Magnum ab Hieronymo Mainardi editum Romae et in quatuordecim tomos distributum. Continet constitutiones summorum Pontificum a Leone Magno ad Clementem XII.

In lucem prodiere, jussu Benedicti XIV, ipsius constitutiones tomis quatuor comprehensae. Edita est Romae, anno 1835, Bullarii magni continuatio, constans constitutionibus Clementis XIII, Clementis XIV, Pii VI, Pii VII, Leonis XII, Pii VIII et Gregorii XVI.

Haec Bullaria, si forte excipias Bullarium Benedicti XIV, sunt opera privata, et constitutiones in eis contenta tantummodo per se valent.

2° Collectiones conciliorum. Alia sunt generales, aliae particulares. Ad colligendos canones omnium conciliorum sua studia contulerunt plures viri docti, inter quos, in saeculo XVI, Merlin, Crabbe, Surius; in saeculo XVII, Baluze, Labbe et Cossart; in saeculo XVIII, Coleti et Mansi Labbeanam collectionem iterum ediderunt, multis additionibus eam locupletantes.

Hujusmodi collectiones, ut tales, publica authoritate destituuntur, sed documenta quibus constant omnem suum valorem intrinsecum retinent, in quantum sunt authentica.

3° Regulae Cancellariae originem repetunt a Joanne XXII, qui primus has leges scripto mandari jussit, ut iis Apostolica Cancellaria regeretur. Ab ejus successoribus, praecipue a Nicolao V, novae regulae fuerunt additae, ita ut septuaginta duae hodie numerentur, in quas, praeter caeteros, scripsit commentarios accuratissimos Joannes Baptista Rigantius. Hae regulae, ut convalescant, ab unoquoque Pontifice, post ejus creationem, confirmari debent. His derogatum fuit per conventiones particulares quae concordata dicuntur.

4° Concilium Tridentinum, quod est fons uberrimus juris novissimi. Nullum concilium generale tot quaestiones trutinavit et tam scite enucleavit. Viginti quinque sessiones habuit, quarum ferme unaquaeque duabus partibus constat. Prima pars continet centum triginta canones doctrinales, quibus damnantur haereses Protestantium et dogmata fidei confirmantur. Altera pars, quae de Reformatione inscribitur, multa decreta ad ecclesiasticam disciplinam et morum regulas spectantia complectitur.

5° Denique ad jus canonicum pertinent etiam declarationes sacrarum Congregationum Romanarum. Hae autem Congregationes sunt coetus Cardinalium quibus a summo Pontifice certa negotia noscenda ac definienda commissa sunt. Octo numerantur, quarum tres priores ad fidem tuendam et propagandam fuerunt institutae, et reliqua moribus, disciplina et cultui divino invigilant.

Prima est Congregatio Inquisitionis, quae primum locum, ob praecellentiam objecti, obtinet. Paulus III eam instituit, et deinceps Pius IV, Pius V et tandem Sixtus V multis sanctionibus ejus attributiones determinarunt. Cognoscit de haeresi, de haeresis suspicione et de aliis irreligiositatis criminibus.

Secunda est Congregatio Indicis, quam Sixtus V instituit in subsidium Inquisitionis, ad examinandum et proscribendum libros sanae doctrinae vel moribus christianis contrarios.

Tertia est Congregatio de Propaganda fide, quam Gregorius XV, anno 1621, instituit ad conservandam et propagandam fidem catholicam in regionibus sedibus episcopalibus destitutis. Unde ejus authoritati et administrationi directe et immediate subduntur vicarii et praefecti apostolici ac superiores missionum totius orbis.

Quarta est Congregatio Concilii, a S. Pio V instituta ad invigilandum observationi decretorum concilii Tridentini quae ad disciplinam spectant. Eo titulo recognoscit et, in quantum opus est, reformat decreta conciliorum provincialium, quae ante hanc revisionem promulgari non debent. Sixtus V tribuit ei insuper potestatem supradicta decreta Tridentina interpretandi.

Quinta est Congregatio Episcoporum et Regularium, quae resolvit quaestiones et dirimit dubia circa praelatorum jura, jurisdictionem, praecedentias et exemptiones natas. Suscipit etiam regularium utriusque sexus causas juxta regulas juris cognoscendas et dirimendas.

Sexta est Congregatio Immunitatis ab Urbano VIII, anno 1624, instituta ad providendum ne praejudicium inferatur immunitatibus Ecclesiae. Ipsi soli competunt negotia, processus, judicia per appellationem devoluta, quae spectant ad immunitatem localem. Cognoscit etiam, sed cumulative cum aliis congregationibus, de immunitate reali et personali.

Septima est Congregatio sacrorum Rituum. Eam instituit Sixtus V, « ut veteres sacri ritus ubivis locorum, in omnibus Urbis orbisque ecclesiis, diligenter observentur; caeremoniae, si exoleverint, restituantur, si depravatae fuerint, reformentur. » Consequenter invigilat editioni librorum liturgicorum, et si opus sit, corum emendationi. Ipsi etiam committuntur omnes causae quae beatificationem et canonizationem sanctorum respiciunt.

Octava est Congregatio Indulgentiarum et Reliquiarum, constituta a Clemente IX, anno 1669. Mandatum habet « omnem dubietatem ac difficultatem in sanctorum reliquiis aut indulgentiis emergentem expediendi, abusus qui irrepserint corrigendi et emendandi; falsas, apocryphas, indiscretasque indulgentias typis imprimi vetandi, impressas recognoscendi et examinandi. »

Hactenus actum est de fontibus et monumentis juris publici in Ecclesia. Jus particulare sive nationum sive ecclesiarum episcopalium determinatur et regitur constitutionibus Romanorum Pontificum, concordatis sive conventionibus a Sancta Sede cum guberniis civilibus initis, decretis conciliorum provincialium et statutis sive in synodo sive privatim latis et promulgatis ab episcopis, quibus potestas legislativa in suis dioecesibus competit, dummodo eam intra limites juris publici exerceant.]

Petes 6° quid sit Corpus juris civilis.

Corpus juris civilis constat Digestis, Codice, Institutionibus, et Novellis seu Authenticis.

Digesta, alio nomine dicuntur Pandectae, quasi diceret totum capio, quia universam juris scientiam quinquaginta libris complectuntur.

Codex dicitur Repetitae lectionis, quia Justinianus, post primam editionem, alteram accuratiorem curavit. Coalescit duodecim libris in varios titulos distributis.

Institutiones continent elementa juris in gratiam incipientium. Constant quatuor libris.

Novellae seu Authentica sunt constitutiones ipsius Justiniani imperatoris et aliquorum aliorum imperatorum.

[Ex supradictis libris coalescit jus civile antiquum, quod ex jure Romano ortum per plura saecula in plerisque regionibus Europeanis viguit. Jus novum continetur tum in variis codicibus cuique nationi propriis, tum in collectionibus legum quae extra codices vagantur.]

Petes 7º utrum omnia quae continentur in Corpore juris canonici, habeant vim legum.

Resp. 1° Decretum Gratiani non aliam habere authoritatem quam fontium et originum ex quibus depromptum est.

Ratio est, quia nullus unquam Pontifex illud approbavit; Gratianus, hujus author, nulla jurisdictione pollebat. Insuper multa congessit sine delectu, et emendatione digna; quaedam citat ex suspectis authoribus; quaedam tribuit SS. Patribus quae sunt haereticorum, ut probat Bellarminus, de Script. eccles. in Gratiano; SS. Pontificum et conciliorum decreta saepe non ex fontibus, sed ex aliis compilatoribus, et non raro propriis permixta verbis, profert.

Et quamvis Gregorius XIII curaverit ejus emendationem, non tamen ipsum approbavit, sed tantum jussit emendationes servari, absque eo quod eis aliquid adderetur aut detraheretur, ut patet ex ejus constitutione in capite Decreti impressa⁵, et eo maxime quod, post ejus correctionem, reperiantur adhuc emendanda. In hanc rem Joannes Laurentius Berti, Eremita Augustinianus, novissimus et elegantissimus scriptor, refert decisionem sacrae Rotae⁶ quae eadem dicit.

Itaque quae Gratianus legitime citat ex SS. Pontificibus et conciliis, ea authoritate pollent quam habent in seipsis. Similiter quae veraciter citat ex conciliis nationalibus aut provincialibus, valent pro illis nationibus aut provinciis pro quibus sunt sancita, etiamsi a SS. Pontificibus sint confirmata; quia confirmatio addit quidem robur decreto, sed illud non magis extendit, ut notant jurisperiti. Idem dicendum, proportione servata, de aliis quae profert sive ex SS. Patribus, sive ex doctoribus et aliis.

Quantum ad alias partes juris canonici, cum non contineant nisi epistolas, rescripta et constitutiones SS. Pontificum, vim habent legis secundum quod sunt communiter receptae, seu nisi sint revocatae, vel per contrariam consuetudinem probatam abrogatae. Intellige de constitutionibus circa disciplinam, non circa fidem; hae enim sunt invariabiles.

Utrum vero rescripta Pontificum uni Ecclesiae data valeant et possint allegari pro aliis? Resp. regulariter affirmative, praesertim quando decretalis epistola juris corpori inserta meruit authoritatem publicam. Et ita observatur in civilibus Imperatorum rescriptis, ut constat ex 1. I, fi de Constitutionibus principum. Excipe tamen, inquit Layman post Isidorum et Gratianum, si Papae vel Imperatoris responsum ex causa speciali, persona, loco et tempore prodierit. Tunc enim ad alias causas transferri non potest: et ideo dixi, « regulariter loquendo. »

[Petes 7º quaenam sit authoritas decisionum Congregationum Romanarum.

Resp. 1º. Cum hae Congregationes ab ipso Summo Pontifice fuerint constitutae, ut ejus nomine negotia sibi commissa tractent et dirimant, authoritatem pontificiam exercent, et earum resolutiones sunt decisiva et appellationi non subjacent.

Resp. 2°. Congregationis Inquisitionis decisiones sunt duplicis generis: 1° Fert sententias doctrinales de dubiis sibi propositis: sic, recentioribus temporibus multas edixit decisiones circa usuram et magnetismum. Attamen, quando graves exsurgunt controversiae et novae quaestiones agitantur, summi Pontifices solent specialem congregationem constituere, ad praeparandam decisionem definitivam. 2° Fert sententias judiciarias quibus condemnantur vel absolvuntur suspecti criminis circa fidem; quae poenae, nunc saltem, sunt mere spirituales. In utroque casu, sententiae, ut videtur, per se et pleno jure vim obligatoriam habent, sine appellatione, quia hoc tribunal supremum est in suo genere.

Resp. 3°. Prohibitiones a Congregatione Indicis decretae omnes obligant. Nam 1º ex jure naturali omnes tenentur praecavere quaecumque fidem in discrimen adducunt et moribus sunt periculosa. Atqui in indice librorum prohibitorum non fuerunt inscripta nisi opera quorum lectio fidem in discrimen adducit vel moribus fit periculosa, et inscripta fuerunt ex delegatione authoritatis supremae, cui divinitus commissa est cura fidem tuendi et mores protegendi. Ergo. 2º Jus positivum eamdem obligationem omnibus imponit. Etenim Pius IV Patribus Tridentinis munus Indicem librorum prohibendorum efformandi commiserat. Cum Index iste a concilio examinari non potuerit, idem Pontifex, adhibitis pluribus doctissimis praelatis, eum perfecit, ac mandavit ut ab omnibus fidelibus observaretur, decrevitque ut, si quis librum damnatum legeret, ipso jure in excommunicationem incideret, et in eum tamquam de haeresi suspectum procederetur. Cum vero Congregatio Inquisitionis libris examinandis jam impar esset, S. Pius V specialem congregationem instituit, quae Indicis nuncupata est et unice in id incumbere debebat ut Ecclesiam a pravis libris expurgaret. Eam confirmarunt Sixtus V et Clemens VIII, qui anno 1594 Indicem per totum orbem publicari mandavit. Postquam constitutione Sollicita ac provida, data die 9 julii 1753, Benedictus XIV regulas in examine et prohibitione librorum servandas statuisset, per subsequentem constitutionem Quae ad catholicae, datam die 23 decembris 1757, quae Indici fuit praefixa, Indicem iterum promulgavit his verbis: « Absolutum itaque juxta mentem nostram laudatum Indicem et ab iisdem cardinalibus revisum atque recognitum typis Camerae nostrae Apostolicae edi voluimus, ipsumque praesentibus litteris nostris tamquam expresse insertum habentes, authoritate Apostolica tenore praesentium approbamus et confirmamus, atque ab omnibus et singulis personis ubicumque locorum existentibus inviolabiliter et inconcusse observari praecipimus et mandamus, sub ponis tam in Regulis Indicis quam in litteris et constitutionibus Apostolicis alias statutis et expressis, quas tenore earumdem praesentium confirmamus et renovamus. Non obstantibus... consuetudinibus etiam immemorabilibus, caeterisque in contrarium facientibus quibuscumque. » Regulae Indicis ita concluduntur, reg. X:

« Omnibus fidelibus praecipitur ne quis audeat contra harum regularum praescriptum aut hujus Indicis prohibitionem libros aliquos legere aut habere. Quod si quis libros haereticorum vel cujusvis authoris scripta ob haeresim vel falsi dogmatis suspicionem damnata atque prohibita legerit sive habuerit, statim excommunicationis sententiam incurrat. Qui vero libros alio nomine interdictos legerit aut habuerit, praeter peccati mortalis reatum quo afficitur, judicio episcoporum severe puniatur. » Leo XII, omnibus episcopis praecipiens, per mandatum diei 26 martii 1825, ut invigilent ne fideles libris noxiis ac mortiferis pervertantur, eis exhibet decreta generalia Clementis VIII, Alexandri VII et Benedicti XIV ut in suo robore permaneantia. — Objiciunt aliqui theologi, praesertim Galli, Indicem non fuisse ubique receptum, et ipse Billuart dicit in fusiori sua Summa, tract. de Fide, dissert. V, art. 3, § 5: « Observant authores hunc Indicem non esse quoad omnia in toto rigore acceptum. » Respondendum est primo, Indicem, ex tenore constitutionum pontificiarum, et signanter ex constitutione Quae ad catholicae supra relata, fuisse ubique recipiendum et observandum, nulla ratione habita cujuscumque consuetudinis etiam immemorabilis; deinde, multas synodos, statim post publicationem Indicis et temporibus insequentibus, ejus regulas tamquam stricte obligatorias promulgasse, quod pariter fecerunt his posterioribus annis plures synodi provinciales Galliarum, inter quas Avenionensis, Albiensis, Tolosana, Remensis, etc. Unde jure concludimus omnes his legibus stricte ligari, nisi justis de causis dispensationem a Sancta Sede aliquis obtinuerit⁷.

Resp. 4°. Cum Congregatio de Propaganda fide habeat veram jurisdictionem in territoria sedibus episcopalibus destituta, ejus decisiones vim legis habent in his locis.

Resp. 5°. Certum est decreta Congregationis Concilii a Summo Pontifice approbata et Romae promulgata vim legis habere, sicut habent caeterae leges pontificiae. Quid vero sentiendum de declarationibus datis ad casum propositum? Communius tenetur eas valere ut interpretationes authenticas, et has interpretationes vim eamdem habere, ac si ab ipsomet Pontifice fuissent datae. Non refert quod hae resolutiones non promulgentur eodem modo quo leges novae, nam promulgatio facta societati non requiritur, quando datur nuda interpretatio quae non introducit jus novum, sed sensum genuinum legum vigentium declarat. Salvantur tamen legitimae consuetudines, quae his decisionibus non tolluntur.

Resp. 6°. Congregatio Episcoporum et Regularium leges non condit, sed sententias mere administrativas edit, secundum jus existens. Unde hae sententiae valent tantum decisive pro casu proposito, quamvis invocari possint ad statuendam jurisprudentiam in casibus similibus.

Resp. 7°. Congregationi Immunitatis competunt negotia, processus, judicia per appellationem delata circa immunitatem localem. Ejus sententiae transeunt in rem judicatam, et ab his non datur appellatio.

Resp. 8°. Ut noscatur quis sit valor decisionum Congregationis Rituum, satis erit referre ejusdem resolutionem sequentem : « Die 23 martii 1846, Generalis Fratrum Praedicatorum exposuit : an decreta a sacra Congregatione emanata et responsiones quaecumque ab ipsa propositis dubiis scripto formaliter editae, eamdem habeant authoritatem ac si immediate a S. Pontifice promanarent, quamvis nulla facta fuerit de iisdem relatio Sanctitati Suae. — S. R. C. rescribendum censuit affirmative. — Et tacta de praemissis omnibus SS. D. N. Pio IX, Pontifici Maximo, per secretarium fideli relatione, Sanctitas Sua rescripta a sacra Congregatione in omnibus et singulis approbavit confirmavitque... die 17 juli 1846. Decreta authentica, n. 5051. Cum vero ex verbis « scripto formiter editae » dubium ortum sit, Rituum Congregatio illud resolvit sequentibus quaesitis respondens, die 8 aprilis 1854 : « 1° Cum in declaratione S. R. C. lata die 23 maii 1846 sancitum fuerit quod decreta et responsiones ab ipsa emanatae, dummodo scripto formiter editae fuerint, eamdem authoritatem habere ac si immediate ab ipso Summo Pontifice promanarent, quaeritur : an per verba « dummodo formiter scripto editae fuerint » sufficiat quod sint subscriptae a S. R. C. Praefecto et Secretario, ac ejusdem sigillo munitae, seu potius requiratur ut sint vel Romae vel ab episcopis in suis dioecesibus promulgatae? 2° Et quatenus affirmative ad primam partem, negative ad secundam : an tamquam formiter edita habenda sint decreta et responsiones in Gardelliana authentica collectione insertae? — Et sacra eadem Congregatio respondere rata est : Ad 1um, affirmative ad primam partem, negative ad secundam. Ad 2m, affirmative, uti patet ex adjecta declaratione. » An vero consuetudines ad liturgiam spectantes servari possint non obstantibus hujusmodi decretis? Responsum est die 3 augusti 1839 : « Quaecumque inveterata consuetudo in contrarium derogare non potest legi a decretis sacrae Congregationis praescriptae. » Pariter ad dubium : « An decreta S. R. C., dum eduntur, derogent cuicumque contrariae invectae consuetudini, etiam immemorabili, et in casu affirmativo obligent etiam quoad conscientiam? Sacra Congregatio respondit : Affirmative, sed recurrendum in particulari. » Die 11 septembris 1847. Collectio Gardelliana, de qua supra, a Gardellini, ejus editore praecipuo, qui fuit hujus Congregationis Consultor, vulgata est sub hoc titulo : Decreta authentica Congregationis sacrorum Rituum. Refert ordine chronologico decreta data ab anno 1602, et jam pluribus supplementis fuit aucta. Haec collectio est authentica, uti testantur declarationes in fronte primi tomi insertae a cardinali de Somaglia, Congregationis Praefecto. Cum non omnia decreta in ea fuerint relata, quid de decretis omissis sentiendum sit, patet ex decisione sequenti ab hac Congregatione data die 17 septembris 1822 : « Cum saepe oriuntur dubia super authenticitate nonnullorum decretorum, quae, licet in publicis tabulis S. R. C. inscripta reperiantur, nihilominus in collectione typis edita omissa fuerunt, hujusmodi decreta pro postulantium voto eidem collectioni addi possunt. » N. 4590.

Resp. 9°. Decisiones Congregationis Indulgentiarum et Reliquiarum eamdem vim habent ac decreta Congregationis Rituum, quia par potestas ei in sua provincia a Summis Pontificibus fuit commissa. Hae decisiones fuerunt vulgatae ab Aloysio Prinzivalli, sub hoc titulo : Resolutiones seu decreta authentica sacrae Congregationis Indulgentiis sacrisque Reliquiis praepositae, ab anno 1668 ad annum 1861. Haec collectio declarata fuit authentica a secretario ejusdem Congregationis. Unde decisiones aliae quae circumferuntur et a diversis authoribus citantur, nullius sunt roboris, nisi post annum 1861 datae, ab ipsa Congregatione ut authenticae fuerint recognitae. Idem dicendum de concessionibus et summariis indulgentiarum. Id deducitur ex summa decretorum de libris prohibitis Indici praefixa, ubi, § III, n. 12, inter scripta pleno jure et sine expressa mentione prohibita declarantur : « Indulgentiarum libri omnes, diaria, summaria, libelli, folia, etc., in quibus earum concessioness continentur, non edantur absque licentia sacrae Congregationis Indulgentiarum. »

Notandum est, jurisdictionem Congregationum, cum sit ordinaria et in perpetuum concessa, non expirare nec suspendi Apostolica Sede vacante. Quamobrem, creato novo Pontifice, non innovantur illarum facultates, sed cuncta eodem ordine procedunt quo antea solebant, nulla facta nova concessione.]

Petes 8º quae sit authoritas juris civilis.

Resp. quantum ad jus civile, habere authoritatem apud eas nationes et provincias quae illud adoptarunt, nec moribus contrariis reguntur. Apud eas etiam quae usibus contrariis reguntur, ubi usus deficit, jus commune allegatur.

Aliquam legis promulgationem requiri ut obliget, diximus supra de lege in communi. Quaeritur nunc qualis requiratur ad legem humanam. Et quaestio moveri potest tum de legibus simpliciter dictis, tum de legibus revocatoriis legum et privilegiorum. Unde sit

§ I. — De promulgatione legis humanae simpliciter dictae.

Dico 1° : Ex natura rei et secluso jure positivo, ea requiritur et sufficit legis humanae promulgatio qua possit moraliter devenire in notitiam subditorum; quia ideo necessaria est legis promulgatio, ut subditis innotescat. Ergo, ex natura rei, ea requiritur et sufficit, qua possit moraliter et humano modo devenire in notitiam subditorum, si non simul, saltem successive.

Dico 2°: Attento jure positivo, lex imperialis debet promulgari in singulis provinciis, seu in earum metropoli, ut in iis obliget. Ita communiter.

Probatur ex Novella 66 Justiniani ut factae novoe constitutiones, ubi imperator decernit tunc demum suas leges in provinciis obligare, cum in earum metropolibus fuerint promulgata.

Idem videtur dicendum de regnis et provinciis quae jure Caesareo utuntur, propter Novellam citatam.

Quantum vero ad alia regna et provincias, standum est terminis primae conclusionis, aut venandum ex circumstantiis qua sit intentio legislatoris, nisi usus aliquid speciale statuerit.

Dico 3°: Probabilius videtur leges pontificias statuentes jus novum et novam obligationem inducentes, debere in singulis provinciis seu dioecesibus promulgari saltem virtualiter, ut in iis obligent; nisi contrarium exprimat Pontifex.

Probatur 1º. In quibus jus canonicum nihil decernit, standum est juri civili. Atqui jus civile exigit, ut diximus, promulgationem legis in singulis provinciis, ut in iis obliget, et jus canonicum nihil hac de re decernit. Ergo. — Prob. maj. ex ipso jure canonico, cap. Intelleximus, Decretal. lib. V, tit. 32, De novi operis enuntiatione, ubi dicitur : « Sicut leges non dedignantur sacros canones imitari, ita sacrorum instituta canonum principum constitutionibus adjuvantur. »

Probatur 2º. Ideo legis promulgatio requiritur, ut possit innotescere subditis. Atqui id non nisi difficillime et post longissimum tempus obtinebit in vastissimo Ecclesiae imperio ad extremas usque mundi partes extenso, si solum Romae promulgetur; facile autem et intra breve tempus, si promulgetur in singulis provinciis. Ergo ita velle Pontifices jure praesumitur, quando contrarium non exprimunt.

Probatur 3° ab inconvenientibus. Si lex Romae tantum promulgata obligaret ubique, sequerentur gravia incon-

¹

venientia. Sequeretur enim quod, si esset lex irritans, puta matrimonium in quinto gradu consanguinitatis, omnia matrimonia ab ignorantibus contracta in isto gradu, essent invalida. Si autem sit lex tantum vetans aut jubens, puta jejunium, induceretur difformitas et confusio inter incolas ejusdem provinciae vel civitatis, dareturque locus scrupulis et anxietatibus; qui enim aliquid rescirent de promulgatione Romana, tenerentur jejunare, et dum major pars ignoraret, pauci qui rescirent neque commode neque convenienter legem observare possent, et inde scrupuli et anxietates. Ergo fundate dicimus SS. Pontifices, quorum regimen suave est et benignum, et quibus data est potestas ad aedificationem et non ad destructionem, nolle suas leges in provinciis obligare antequam in illis promulgentur, ni aliter se intendere declarent.

Confirmatur. Communis sententia est, legem etiam Pontificiam usu non receptam non obligare, ea potissimum ratione, quod praesumatur non esse mentem legislatoris quod in hoc casu obliget. Atqui aequitati et rationi longe magis est consentaneum praesumere quod non intendat legem suam obligare quia non est sufficienter promulgata, quam quia, licet promulgata, non est recepta. Ergo. Tandem SS. Pontifices sciunt plures suas leges in multis provinciis non observari defectu promulgationis. Hac ratione bulla Coenae non obligat in Gallia, matrimonia clandestina in aliquibus locis, in quibus non fuit promulgatum Tridentinum, sunt adhuc valida, et sic plura alia. Item norunt nostram sententiam a multis tradi, et tamen silent. Ergo signum est hanc esse eorum mentem ut suae leges non obligent in iis provinciis in quibus non sunt promulgatae.

Dixi 1° in conclusione : « Leges pontificiae statuentes jus novum et novam inducentes obligationem; » quia, si lex pontificia declaret tantum jus antiquum, sive naturale, sive divinum, sive humanum sufficienter promulgatum, sufficit, quantum est ex vi promulgationis, quod promulgetur Romae, ut ubique obliget illos qui illam promulgationem quovis modo resciverint. Unde leges dogmaticae declarantes aliquid pertinere ad fidem, damnantes propositiones aut libros continentes errores contra fidem aut mores, non indigent promulgari in singulis provinciis, ut in iis obligent, sed sufficit quod quovis modo constet ita fuisse ab Ecclesia vel sancta Sede declaratum; ratio est, quia non tam sunt leges, quam declarationes legum jam promulgatarum. Hoe ipso autem quod quis quovis modo cognoscit, sive promulgatione, sive divulgatione, sive proprio studio, aliquid esse contrarium juri vel naturali, vel divino, vel etiam humano promulgato, tenetur illud vitare. Ergo maxime, si illi constet per divulgationem de solemni definitione pontificia ita decernente et declarante, saltem quantum est ex vi promulgationis et notitiae.

Dixi 2º : « Nisi contrarium exprimat Pontifex; » quia, si SS. Pontifex declararet se velle legem suam Romae promulgatam obligare ubique ex aliqua urgenti causa, puta quia scit promulgationem suae legis apprime Ecclesiae utilis fore a malevolis injuste impediendam, vel quia res non patitur moram, etc., concedimus quod tunc obligaret ubique; quia, quamvis ordinata ratio legis introducendae cum fructu et effectu et sine inconvenientibus requirat promulgationem in singulis provinciis, per accidens tamen et propter necessitatem potest minor sufficere; et si aliquod inconveniens inde oriatur, potest negligi et compensari per fructum et effectum legis, qui defuisset, si debuisset in singulis provinciis promulgari. Neque omnino simile est de imperatore, qui forte, etiam secluso jure positivo, id non posset, quia habet authoritatem suam originative a populo, qui secundum aliquos non censetur ei contulisse potestatem ferendi leges absque eo quod promulgentur in suis provinciis. Pontifex autem habet suam authoritatem immediate a Christo, ideoque independentem a nutu et modificatione populorum, sed exercendam prout utilius judicaverit expedire reipublicae Christianae.

Dices : Sunt multa leges corpori juris canonici insertae, ut decretales et aliae, quae nonnisi Romae fuerunt promulgatae. Atqui tamen ubique obligant. Ergo.

Resp. 1°. Retorqueo argumentum. Sunt multae leges quae non obligant ubique, defectu promulgationis in singulis provinciis, ut patet ex probationibus conclusionis. Ergo.

Resp. 2°. Dist. maj. Quae nonnisi Romae fuerunt promulgatae formaliter, transeat ; virtualiter, nego. Hoe ipso enim quo authoritate et jussu SS. Pontificum inseruntur corpori juris et publice leguntur in scholis, censentur virtualiter et plusquam virtualiter, ideoque sufficienter, promulgatae. Idem dico de lege quae solum Romae promulgata, reciperetur et in usu haberetur a fidelibus; praxis enim et usus teneret locum promulgationis : et ita bulla Coenae vim obtinuit in pluribus provinciis.

Quantum ad id quod vulgariter dicitur, « Papam habere pedes plumbeos non plumeos, » quod quidam intelligunt, quia non tenetur per singulas provincias discurrere, ut in iis suas leges promulget, resp. Papam non indigere pedibus plumeis ad discurrendum per omnes provincias, leges suas promulgandi causa, cum ubique habeat legatos, nuntios, episcopos, quibus hoc officium demandare possit. [Opposita sententia, quae vera nobis videtur, communis est.

Ad elucidandam quaestionem, distinguendum est inter promulgationem legis et ejus divulgationem. Promulgatio est actus quo superior communitati intimat, modo quem convenientem et opportunum judicat, voluntatem suam aliquid praecipiendi vel prohibendi. Per hunc actum legem suam proprie constituit, quia promulgatio, ut probatum est, ad essentiam legis pertinet. Divulgatio vero est diffusio qua ad aures et conscientias singulorum subditorum lex jam statuta pervenit. Requiritur quidem divulgatio ut subditi teneantur legem observare, non vero ut lex vim intrinsecam obligandi obtineat. Unde per promulgationem lex actum primum habet, et per divulgationem ad actum secundum pervenit. Promulgatio fit ab ipso legislatore, qui sic voluntatem suam manifestat et munus suum exercet, nisi ei expedire videatur ut lex intimetur ab Ordinariis locorum, qui non sunt proprie promulgatores, sed legislatoris organa et praecones. Cum vero proprio motu hi superiores legem ab authoritate suprema latam publicant, eam non promulgant, sed divulgant, et haec divulgatio authentica legem indubiam efficit. Divulgatio per vias communes facta, legi pariter actum secundum confert, modo ejus existentia certa fiat. Unde

Dico cum cardinali Gotti, de Legib., q. 6, dub. 4, § 1, n. 6 : « Si nihil sua lege Pontifex exprimat contrarium, statim ac lex pontificia Romae promulgata est, absque alia solemni promulgatione provinciarum et urbium Ordinarii curare tenentur ut in suis dioecesibus observetur, et hac ratione mandatum pontificium ad eos dirigi solet. Quod si etiam non dirigeretur, tenerentur, cum ad eorum notitiam devenerit, ejus observantiam procurare. »

Probatur : 1° Sufficit leges pontificias Romae promulgari, ut omnes quos respiciunt obligent, si summo Pontifici id velle liceat, si id velit, et si juri consonantes ita ferant usus et consuetudo. Atqui haec tria constant. Ergo. — Prob. minor. 1° Certum est, non solum promulgationem absolute necessariam esse ut vera lex constituatur et vim obligandi obtineat, sed etiam modum promulgationis arbitrio legislatoris relinqui, dummodo voluntatem suam certo subditis manifestet. Ergo summo Pontifici licet velle ut lex quam Romae tantum promulgat, omnes quos respicit obliget. 2º Voluntas summi Pontificis intelligenda est ex tenore documentorum quibus leges promulgat. Atqui duae clausulae communiter usurpantur, cum bullae pontificiae Romae in locis consuetis affiguntur. Prima est : « Ut autem praesentes litterae ad omnium notitiam facilius perveniant, et nemo illarum ignorantiam allegare valeat, volumus illas ad valvas, etc., affigi et publicari, sicque publicatas omnes et singulos quos illae concernunt perinde aretare et afficere, ac si unicuique eorum personaliter intimatae fuissent. » Altera dicit : « Volumus autem ut praesentium litterarum transumptis etiam impressis, manu alicujus notarii publici subscriptis et sigillo personae in dignitate ecclesiastica constitutae munitis, eadem prorsus, tam in judicio quam extra illud, ubique adhibeatur observantia, ac si unicuique forent exhibitae vel ostensae. » Si contingat has clausulas quoad verba mutari, sensum eumdem semper exhibent, et ex his voluntas legislatoris sine ambiguitate apparet. Ergo. 3° Facta hujusmodi promulgatione, omnes causae quae ad Romanam curiam deferuntur, secundum has leges judicantur et terminantur : ex quo jus statuitur. Aliunde hodie nullibi dubitatur leges pontificias obligare cum Romae more solito fuerunt publicatae et in locis consuetis affixae. Ergo. Et in hoc factum juri consonat; nam in cap. Ad hoec, de postulat. praelat., Decretal. lib. I, tit. 5, c. 1, legitur : « Nec sit necessarium, cum constitutio solemniter editur, aut publice promulgatur, ipsius notitiam singulorum auribus per speciale mandatum vel litteras inculcare ; sed solum sufficit ut ad ejus observantiam teneatur qui noverit eam solemniter editam aut publice promulgatam. »

2° Illud admitti non potest, quod legi robur suum auferret, authoritatem supremam infirmaret et unitatem regiminis impediret. Atqui, si non sufficeret leges pontificias Ecclesiam universalem respicientes Romae promulgari, hoc triplex inconveniens sequeretur; nam 1º lex nullo modo valeret in locis ubi ab episcopis quacumque ex causa non promulgaretur; 2° authoritatis supremae exercitium facile impediretur ab Ordinariis locorum, cum eis placeret se negative erga ejus jussa habere; 3° exinde in multis, et etiam in rebus maximi momenti, non sine gravi boni publici detrimento, saepe in regionibus finitimis disciplina varietates pateretur. Ergo.

Objicies : Illud tenendum est quod Ecclesia factis docet. Atqui Ecclesia factis docet leges non obligare, nisi fuerint in diversis provinciis promulgatae. Ergo. — Prob. min. 1° Apostoli decretum in concilio Hierosolymitano editum miserunt his qui erant Antiochiae, et Syria, et Ciliciae fratribus, per Judam et Silam, viros primos in fratribus, Act., XV, 22 et 23. 2º Concilium Lateranense IV, sub Innocentio III, statuit constitutionem quam ediderat contra medicos qui infirmis non suadent ut sacerdotem advocent, robur suum habituram esse tantum « postquam per praelatos locorum fuerit publicata. » 3º Concilium Tridentinum matrimonia clandestina irritans, sess. XXIV, de reform. matrim., cap. 1, « decernit ut hujusmodi decretum in unaquaque parochia suum robur post triginta dies habere incipiat, a die primae publicationis in eadem parochia facta numerandos. » Ergo.

Resp. Nego min. Nedum textus allegati in probationem adduci possint, elare ostendunt e contra quod, cum Romani Pontifices vel concilia oecumenica volunt aliquam legem non obligare antequam fuerit publicata in diversis regionibus orbis, expresse id declarant, quia regulae generali in hoc derogant. Advertendum est, in confirmationem hujus regulae, concilia praedicta committere Ordinariis locorum, non promulgationem legis, qua fit ab ipso legislatore, sed ejus publicationem, ita ut lex quae ipso facto promulgationis vim obligatoriam et actum suum primum obtinuit, suspenditur quantum ad executionem quoadusque actum secundum obtineat per publicationem.

Petes quomodo episcopi leges suas promulgare debeant.

Resp. Doctrina supra exposita ad leges quascumque spectat. De statutorum synodalium promulgatione dicit Benedictus XIV, de Synodo dioec., lib. XIII, cap. 4 : « Modus quo haec promulgatio sit facienda non est speciatim a jure praefinitus. Quare merito Suarez, lib. IV de Legib., c. 5, n. 8, asserit leges ab episcopis latas sufficienter promulgari, si aut publice legantur in ecclesia cathedrali, aut voce praeconis in platea civitatis adstantibus significentur, aut scriptae affigantur in loco publico ad hoc designato. Quinimo, si statuta synodalia, non populum, sed solum respiciant dioecesis clerum, alia non indigent publicatione ab ea distincta quae fit in ipso synodo cui interest praecipua pars ejusdem cleri ; siquidem Innocentius III, in cap. Ad haec, de postulat. praelat., disjunctive ait legis vinculum in omnes protendi « cum solemniter editur, aut publice » promulgatur. » Nulla autem lex magis solemniter editur, ea quae fit in consessu praecipuae partis eorum in quos fertur. » Quoad leges extra synodum latas, episcopo fas est eligere modum promulgationis qui ei aptior et convenientior videtur, ut notitia legis ad omnes subditos perveniat, pro temporum adjunctis.]

De legibus revocatoriis.

Distinguendum est inter legem revocatoriam legis onerosae, qua nempe aliquid praecipitur aut prohibetur, vel qua quis inhabilitatur aut poena decernitur, et legem revocatoriam privilegii seu gratiae. Item revocatio privilegii seu gratiae vel fit publice per legem communem, vel privatim per nuntium aut per litteras. Juxta has distinctiones pono tres sequentes conclusiones.

Dico 1° : Ad revocationem validam legis onerosae, non requiritur promulgatio, sed sufficit si exterius manifestetur, non autem si sola mente concipiatur.

Probatur. Lex neminem adstringit, nisi de voluntate legislatoris, a qua vim habet obligandi. Ergo, quando legislator vult et declarat suam legem non amplius ligare, cessat ejus obligatio; idque eo magis, quod sit aliquid favorabile ex quo nulli fit injuria aut infertur damnum, ideoque ampliandum.

Neque refert leges debere promulgari, ut dictum est. Id namque verum est dumtaxat de veris legibus, non de revocationibus legum, quae non sunt verae leges, sed destructiones legum ; minus enim requiritur ad destruendum legem, quam ad illam adstruendam, quia malum et destructio est ex quovis defectu, bonum et constitutio ex integra causa.

Dixi : « Non autem si sola mente concipiatur; » quia, sicut homines sunt sensibiles, ita reguntur actionibus et signis sensibilibus, non autem solis interioribus animae conceptibus. Ergo revocatio sola mente concepta non valet.

Dico 2º : Quando revocatio privilegii vel gratiae fit per legem communem promulgandam, probabilius mihi est, per se et regulariter loquendo, requiri et sufficere promulgationem in metropoli cujusque provinciae ; ita ut, posita hac promulgatione, privilegium sit revocatum, et acta sint irrita, quamvis ab ignorantibus fiant.

Probatur. Quamvis lex mere revocatoria privilegii non sit vera lex, sed abrogatio legis privatae, cum tamen conducat ad mores informandos, et secundum illam agere debeant homines, ita ut, si agant contra illam et utantur inscienter privilegio revocato, gravia incurrant inconvenientia, requiritur et sufficit quod ita promulgetur, ut facile et commode possit in notitiam subditorum pervenire ; id namque omnino rationi congruum est, et ita jure praesumitur de mente aequi legislatoris. Atqui, si promulgetur in sola curia vel Papae vel principis, difficile perveniet ad notitiam subditorum; facile, si in metropoli cujusque provinciae promulgetur². Ergo.

Dixi : « Per se et regulariter loquendo ; » quia, si legislator ex justa causa contrarium declaret, aut consuetudo aliud obtinuerit, utrique standum est.

Dico 3° : Quando revocatio privilegii aut indulgentiae concessae alicui personae, loco vel rei, item delegatae jurisdictionis alteriusve facultatis et gratiae non fit per legem communem promulgandam, sed privatim per nuntium aut litteras, non ante vim suam obtinet, aut effectum suum sortitur, quam privilegiato innotescat; quia alioquin gravissima sequerentur incommoda, multi contractus forent irriti in gravamen aliorum, multae absolutiones forent nullae, multa matrimonia invalida consummarentur, etc. Ita communiter authores quos magno numero citant et sequuntur Sylvius et Loth. Imo quidam non improbabiler tenent, non sufficere casualem notitiam, sed debere fieri per litteras aut nuntium ad hoc destinatum : et hoc, ni fallor, ex voluntate praesumpta legislatoris.