Summa summae S. Thomae, Tomus II

D. Thomas, q. 56.

[Quaedam sunt praesupponenda.

Suppono 1° virtutem non subjectari in essentia animae, sed in ejus potentiis : partim quia virtus est perfectio potentiae, partim quia est habitus operativus. Omnis autem operatio animae fit immediate per potentiam¹.

Suppono 2° nullam esse virtutem in potentiis vegetativis, neque in membris et sensibus externis; quae nec sunt determinata ad unum modum agendi, et posita debita eorum naturali dispositione, nullam habent difficultatem in suis actibus. Quod si ex usu videantur acquirere aliquam facilitatem, haec non causatur ex habitu virtutis, sed ex remotione impedimentorum tantum, sicut instrumenta externa ipso usu fiunt politiora et aptiora.

Suppono 3º non esse virtutem in sensibus internis apprehensivis; quia virtus est habitus perfectus quo non contingit nisi bonum et perfectum operari : unde oportet quod virtus sit in illa potentia quae est consummativa boni operis. Atqui cognitio veri non consummatur in viribus sensitivis apprehensivis, sed hujusmodi vires sunt quasi praeparatoriae ad cognitionem intellectivam. Ergo in hujusmodi sensibus non sunt virtutes quibus cognoscitur verum, sed magis in intellectu².

Neque obstat quod sint virtutes in appetitu sensitivo, ut modo dicemus. Disparitas est quod appetitus sensitivus moveatur a voluntate, et ideo opus appetitivae virtutis consummatur in appetitu sensitivo, et propter hoc appetitus sensitivus est subjectum virtutis. At potentiae sensitivae apprehensivae magis se habent ut moventes respectu intellectus; phantasmata enim se habent ad animam intellectivam sicut colores ad visum, et ideo opus cognitionis in intellectu terminatur. Quapropter virtutes cognoscitivae debent poni in ipso, et non in sensu³.

Suppono 4º intellectum, etiam secundum se consideratum, esse subjectum virtutum intellectualium⁴; quia intellectus secundum se est indifferens, non quidem indifferentia libertatis, sed perfectibilitatis in ordine ad suum objectum; potest enim illud bene vel male attingere, scilicet attingere verum aut falsum sub ratione veri, estque non parva difficultas in inquisitione et assecutione veritatis. Unde indiget habitibus qui illum quantum ad haec perficiant. Et sunt intelligentia, sapientia, scientia et ars.

Sed, quia illae virtutes dant tantum facultatem bene operandi in suo genere, non ipsum actum reddunt moraliter bonum et honestum, nec faciunt hominem simpliciter bonum, sed secundum quid et cum addito, puta bonum philosophum, bonum grammaticum, bonum fabrum; ideo virtutes intellectuales non dicuntur virtutes simpliciter, sed secundum quid, quia nomen virtutis primario impositum est ad significandum principium rectitudinis moralis⁵.

At vero, si intellectus tam speculativus quam practicus consideretur ut motus a voluntate, cujus est movere alias potentias ad suos actus, et quae est principium totius boni moralis; ideo enim homo bene agit moraliter, quia habet bonam voluntatem : tunc in intellectu possunt esse virtutes simpliciter dictae, et sic est prudentia in intellectu.

Suppono 5º in voluntate esse virtutes in ordine ad bonum supernaturale, qualis est charitas erga Deum, et in ordine ad bonum proximi, quia utrumque bonum non est satis proportionatum voluntati. Bonum enim supernaturale excedit proportionem voluntatis quoad speciem, cum sit supra totam speciem naturae; bonum alienum excedit quoad individuum, quia hoc ipso quo voluntas est radicata in hoc supposito per differentiam individualem, est determinata ad bonum proprium suppositi, juxta illud Philosophi : « Amabile bonum cuique proprium⁶. »

Restat ergo difficultas quantum ad duo, scilicet : utrum sint virtutes in voluntate circa bonum proprii suppositi, et in appetitu sensitivo ut moto a voluntate⁷?

Itaque

Dico 1° : Non sunt in voluntate virtutes circa bonum rationis proprium et privatum, sed hae sunt in appetitu sensitivo, ut mox probabitur. Est contra Scotistas et quosdam alios.

Prob. Ponuntur virtutes in potentia, quando potentia non est de se completa, perfecta, expedita et proportionata suo objecto, indeque patitur difficultatem in ipso attingendo. Atqui voluntas circa bonum rationis proprii suppositi est completa, perfecta, expedita et proportionata. Ergo. — Prob. min. Voluntas, utpote appetitus rationalis, nihil est aliud quam ipsamet inclinatio ad bonum rationis. Ergo vel ad nullum vel ad proprium bonum inclinatur complete, perfecte, expedite, nempe cum sit ei proportionatum quoad speciem, et id est quatenus naturale, et quoad individuum. Qua ratione probatur voluntatem esse completam et proportionatam, non solum ad bonum proprium physicum, ut quidam volunt, sed etiam ad bonum proprium morale et honestum; quia est essentialiter inclinatio rationalis, consequenter ad bonum proprium rationi consonum.

Objicies 1° : Voluntas patitur difficultatem in assequendo bono rationis proprio in materia temperantiae et fortitudinis. Ergo indiget perfici virtutibus.

Resp. Dist. ant. Voluntas patitur difficultatem in assequendo bono rationis proprio ab intrinseco et per se, nego; patitur difficultatem ab extrinseco et per accidens, conc. ant. et nego conseq. Haec ergo difficultas non provenit ex hoc quod voluntas non sit satis completa et proportionata ex se huic bono, et quantum ad speciem, et quantum ad individuum, sed ex aliquo impedimento extrinseco, scilicet ex immoderantia passionum. Ut autem tollatur haec difficultas, non requiritur virtus in voluntate, sed sufficit quod tollatur impedimentum per moderationem passionum, quod fit per virtutes temperantiae et fortitudinis in appetitu sensitivo, ubi istae passiones resident.

Objicies 2º: Voluntas est capax vitii inclinantis in malum rationi adversum. Ergo et virtutis in bonum rationi consonum.

Resp. Nego conseq. Disparitas est : voluntas secundum se est inclinata ad bonum rationi consonum, et tamen ex repetitione malorum actibus acquiratur vitium inclinans in bonum rationi contrarium. At est secundum se complete et perfecte inclinata et proportionata in bonum proprium rationi consentaneum. Unde, quantumvis repetantur hujusmodi actus boni, non magis acquiritur virtus, quam per frequentatos descensus acquireretur in lapide habitus inclinans ipsum deorsum. Sed, si quid difficultatis voluntas patiatur, tollitur per virtutes temperantiae et fortitudinis in appetitu, aut vincitur per habitus continentae et constantiae in voluntate.

Dico 2° : Appetitus sensitivus, prout natus est obedire rationi, est subjectum virtutis, scilicet temperantiae et fortitudinis⁸. Est communis contra Scotistas.

Dixi, « prout natus est obedire rationi »; quia appetitus sensitivus, secundum se consideratus et prout est communis homini et bruto, certo non est subjectum virtutis⁹.

Prob. Actus qui progreditur ab una potentia mota et alia movente, non potest esse perfectus, nisi utraque potentia sit bene disposita : sicut actus artificis non potest esse congruus, nisi artifex et instrumentum sint bene disposita. Atqui, licet voluntas movens sit secundum se bene disposita ad bonum proprium rationis, ut dixi, non tamen ita est dispositus appetitus sensitivus quando movetur, qui cum voluntati non subjiciatur despotice, sed politice tantum, a ratione saepe exorbitat, et sine perfectione virtutis superaddita non nisi difficile et cum repugnantia ipsi obedit. Ergo¹⁰.

Confirm. Ponenda est virtus in subjecto capaci et indigenti. Atqui appetitus sensitivus, prout natus est obedire rationi, est capax virtutis et ea indiget. Ergo. — Prob. prima pars minoris. Ut potentia sit capax virtutis, requiritur 1º quod possit dirigi a superiore; 2º quod non sit determinata ad unum modum operandi; 3º quod sit elicitive actus perfecti. Atqui appetitus sensitivus 1° potest moveri et dirigi a ratione superiori; 2º non est determinatus ad unum modum agendi, scilicet conformiter rationi, sed saepe ab ea deviat; 3° potest elicere actum perfectum, dum nempe ejus passiones sunt temperantiâ, fortitudine et aliis virtutibus annexis moderatae. Ergo. — Prob. secunda pars minoris. Appetitus sensitivus patitur graves difficultates in moderandis passionibus concupiscibilis et irascibilis. Ergo indiget virtutibus ad eas superandas.

Dices : Virtus est bona qualitas mentis. Atqui appetitus sensitivus non pertinet ad mentem. Ergo.

Resp. Per mens in definitione virtutis sumi late pro omni facultate quae rationem participat. Atqui appetitus sensitivus, prout movetur a voluntate, rationem participat. Ergo.

Pro solutione objectionum habenda est semper prae oculis dependentia appetitus sensitivi a voluntate, a qua actualiter motus, participat rationem circa bonum honestum singulare, id est electionem voluntatis, et perfectam libertatem, et mediante ipsa regulariter per prudentiam existentem in intellectu practico.]