Summa summae S. Thomae, Tomus II

D. Thomas, a q. 26 ad 48.

§ I

De passionibus appetitus concupiscibilis.

D. Thomas, a q. 26 ad 39.

[I. AMOR. — 1° Amor, ut sic, est « complacentia boni »¹. Intellige complacentiam firmam et robustam dominantem appetitui; si enim sit adhuc recens et infirma, erit potius rudimentum et inchoatio amoris, quam amor. Seu aliter :

« Amor est propensio seu inclinatio in bonum secundum se, abstrahendo an sit praesens vel absens. »

Triplex est amor, sicut triplex est appetitus, scilicet rationalis seu intellectivus, sensitivus seu animalis, et naturalis². Amor rationalis est inclinatio in bonum per intellectum apprehensum; sensitivus est inclinatio in bonum per sensum apprehensum, et hic solus est passio : naturalis est inclinatio cuique naturae, sive cognoscitivae sive non, ab authore naturae indita, in bonum sibi conveniens, ut lapidis in centrum.

Amor sive rationalis sive sensitivus dividitur in amorem amicitiae et in amorem concupiscentiae³. Quia amare est velle alicui bonum, motus amoris in duo tendit, scilicet in bonum quod quis vult alicui, sive sibi, sive alteri, et in eum cui vult bonum. Primus est amor concupiscentiae, secundus amor amicitiae. Amor amicitiae est simpliciter amor, quia quod amatur amore amicitiae simpliciter et secundum se amatur. Amor concupiscentiae est amor secundum quid, quia quod amatur amore concupiscentiae non simpliciter et secundum se amatur, sed amatur alteri. Unde, dum amas aliquem quia tibi est utilis, te amas amore amicitiae, illum autem amore concupiscentiae ; si autem illi velis bonum propter ipsum, illum amas amore amicitiae.

2° Causa praecipua amoris est bonum, quia bonum est objectum amoris, objectum autem amoris est causa motiva illius. Altera causa amoris est cognitio, quia objectum non movet nisi cognitum, unde dicitur : « Ignoti nulla cupido. » Tertia causa amoris est similitudo, juxta illud Eccli., XII, 19 : Omne animal diligit simile sibi; unde commune adagium : « Simile simili gaudet »⁴.

Est autem duplex similitudo⁵ : una actualis, dum duo habent idem actu, v. g., duo homines humanitatem, duo parietes albedinem; altera potentialis, dum unus habet potentiam ad formam quam alter actu habet, sicut varii cibi, qui per nutritionem seu assimilationem transeunt in speciem animalis, sub ejus forma redacti. Prima similitudo causat amorem amicitiae. Quando enim sunt duo actus similes in eadem forma, sunt quodam modo unum in illa forma : sicut duo homines sunt unum in specie humanitatis, et ideo affectus unius tendit in alterum sicut in unum sibi, et vult ei bonum sicut sibi. Secunda similitudo causat amorem concupiscentiae, quia facit quod qui habet solam in potentia formam quam alter actu habet, eam appetat, in cujus consecutione delectetur, si sit sentiens et cognoscens.

Per accidens tamen ex similitudine nascitur odium⁶, quando nempe simile in uno est impeditivum boni aut excellentiae in altero; unde fit alteri odiosus, non qua similis, sed qua impeditivus illius boni. Et hinc aliud commune adagium ex Philosopho, VIII Ethic., c. 1 : « Figulus figulum odit; » et illud Prov., XIII, 10 : Inter superbos semper jurgia sunt.

His amoris causis adjungi possunt sympathia seu propensio naturalis unius ad alterum, societas, familiaritas, communicatio in bonis aut secretis.

3° Primus effectus amoris est unio : unde Dionysius, c. 4 de Divin. nomin., dicit, amorem esse vim unitivam⁷. Duplex est autem unio : una realis, qua amatum est praesentialiter amanti; altera affectiva, qua ex apprehensione praecedente aliquis afficitur ad alterum. Primam causat amor effective, quia movet amantem ad quaerendam praesentiam amati; non sic tamen ut amatum sit substantialiter in amante, hoc enim est impossibile, sed omni modo qui est possibilis et conveniens, ut scilicet sibi adsint invicem, simul conversentur, aliisque modis amorem decentibus conjungantur.

Secundus effectus amoris est adhaesio⁸; tertius, extasis⁹; quartus, zelus¹⁰; quintus, laesio amantis¹¹; sextus et universalissimus, loquendo de amore ut sic, prout comprehendit rationalem, sensitivum et naturalem, est generalis influxus in omnia quae agit amans¹² : 1° quia omne agens agit propter aliquem finem. Finis autem est bonum amatum. Ergo omne agens, quodcumque agat, agit ex aliquo amore; 2° quia amor est dominus appetitus, cujus est applicare ad agendum; 3° quia amor est radix omnium aliorum affectuum et passionum quae movent animal. Si autem loquamur de appetitu sensitivo et prout est passio, non est causa omnium quae amans agit, quia quaedam agit aut agere potest ex electione voluntatis, sine passione.

His effectibus amoris adjungit S. Doctor alios quatuor, scilicet : liquefactionem, fruitionem, languorem et fervorem. - Haec omnia, quae hic notare tantum cogimur, utilissime apud ipsum Angelicum legentur, in locis citatis.

II. ODIUM. — Sicut amor est propensio et pondus in bonum seu conveniens, ita odium est aversio a malo seu disconvenienti¹³. Intellige de odio abominationis, quo aliquem vel aliquid, puta mortem, supplicium, etc., tamquam malum abominamur et fugimus, non de odio inimicitiae, quo alicui malum volumus; istud enim non est aversio, sed prosecutio alicujus quod apprehendimus ut bonum respectu nostri et ut malum respectu illius quem odio abominationis habemus.

Odium nascitur ex amore, quia ex eo quod aliquid ametur ut conveniens, ejus contrarium, ut disconveniens, odio habetur¹⁴.

III et IV. DESIDERIUM et FUGA. — Desiderium est affectus appetitus tendens in bonum absens, per quod differt a delectatione, quae est de bono praesenti, et ab amore, qui est de bono secundum se, ut abstrahit a praesenti vel absenti¹⁵. Fuga, quae opponitur desiderio, est aversio et recessus a malo futuro.

V. GAUDIUM seu delectatio. — Delectatio est quies appetitus in bono possessо : si sit appetitus rationalis, est delectatio spiritualis; si appetitus sensitivi, est delectatio sensibilis, quae sola est passio, quia sola est cum transmutatione corporali¹⁶. Non enim hic quies appetitus sive rationalis sive sensitivi sumi debet privative pro cessatione ab omni actu, sicut in rebus insensibilibus, quae dum suam perfectionem consequuntur, id non sentiunt, et ideo censentur quiescere per solam cessationem motus : at vero entia cognoscitiva, dum perfectionem suam consequuntur, id percipiunt seu cognoscunt, et ex ista cognitionе seu sensu causatur quidam motus animae in bono praesenti complacentis et quiescentis, et iste motus est delectatio.

Quamvis delectationes intellectuales secundum se sint majores sensualibus, quia sunt de nobiliori objecto et bono magis secundum se delectabili, suntque firmiores; attamen, quoad nos, delectationes sensuales sunt majores spiritualibus, partim quia sensibilia sunt magis nobis nota quam intelligibilia, partim quia delectationes sensuales sunt cum transmutatione corporali, et appetuntur ut necessariae quaedam medicina : unde fit quod plures sequantur delectationes sensuales quam spirituales.

Causae delectationis sunt¹⁷ : prima, ipsa operatio, nam ad delectationem duo requiruntur, scilicet consecutio boni convenientis et cognitio seu perceptio hujus consecutionis, utraque autem est operatio; secunda, motus seu mutatio et alternatio; tertia, spes futuri; quarta memoria praeteriti; quinta, similitudo.

Effectus delectationis sunt¹⁸ : 1° dilatatio cordis, quod sese explicat ac diffundere videtur; 2° causat sitim et desiderium sui, quando scilicet imperfecte habetur; 3° adjuvat actum rationis, quando est ipsa spiritualis, et impedit, imo quandoque absorbet hunc actum, si sit corporalis¹⁹;

4° perficit ipsam operationem qua percipitur.

VI. TRISTITIA. — Tristitia est affectus appetitus causatus ex apprehensione mali praesentis²⁰. Patet ex dictis de delectatione, cui opponitur. Similiter ejus causae et effectus ex causis et effectibus contrariis delectationis cognoscuntur.

Remedia tristitiae sunt²¹ : Primum, quaelibet delectatio. Secundum, fletus, suspiria, gemitus, aliaque exteriora signa tristitiae : partim quia omne nocivum interius clausum magis affligit, quia magis multiplicatur intensio animae circa illud; quando autem ad exteriora diffunditur, tunc animae intensio ad exteriora quodam modo disagregatur, et sic interior dolor minuitur : partim quia fletus et gemitus sunt operationes convenientes tristato et dolenti, omnis autem operatio conveniens affert delectationem.

Tertium est amicorum conversatio, quia per hoc quod amici contristantur ei qui dolet, is percipit se ab eis amari; quod est delectabile. Quartum, pro sapientibus, est contemplatio veritatis, quia in contemplatione veritatis maxima est delectatio. Quintum, somnus et balneum, quibus dum debitus corporis status dolore turbatus restituitur, animus simul cum corpore reficitur.]

§ II. — De passionibus appetitus irascibilis.

[I et II. Spes et Desperatio. — Spes est motus appetitus tendens in bonum futurum difficile et arduum, adeptu tamen possibile. Desperatio, e contra, est motus recedens a bono arduo adeptu impossibile, saltem moraliter²². In juvenibus et ebriis aliisque qui non utuntur deliberatione, abundat spes, quia propter difficultatum inconsiderationem facile aestimant se id posse consequi quod volunt.

Audacia est motus appetitus invadendum et superandum²³. Dicitur terribile, quia mala levia contemnuntur. Neque obstat quod omnis actus prosecutionis, qualis est audacia, sit de bono; nam audacia est quidem de bono, sed etiam de malo sub ratione boni. Fertur enim in malum vincendum et fugandum, quae victoria et fugatio est bona et utilis ad consequendum bonum quod sperat appetitus.

IV. Timor. — Timor est motus appetitus circa malum futurum arduum imminens cui nonnisi difficile potest resisti, seu est dejectio animi victi gravitate periculi²⁴. Effectus timoris est contractio, non solum metaphorica qua appetitus a malo victus recedit et in se ipso colligitur, sed propria et corporalis, quatenus ex timore valor et spiritus ad interiora, praecipue ad cor, contrahuntur, non ut inde impetum faciant, sicut in ira, desiderio et audacia : sicut videmus in civitatibus quod, quando cives timent, retrahunt se ab exterioribus et recurrunt, quantum possunt, ad interiora et munitiora, ut salventur²⁵.

Ex hoc effectu plures alii nascuntur, scilicet tremor, pallor, vocis interclusio, erectio capillorum, quandoque subita canities, deliquium animi, stupor, turbatio mentis, sitis, faucium ariditas, etc.

V. Ira. — Ira est appetitus vindictae cum fervore sanguinis circa cor²⁶. Differt ab odio inimicitiae in eo quod odium velit malum proximo ut illi malum, iratus autem vult illi malum sub ratione justi vindicativi.

Praecipua causa ira est parvipensio et contemptus, qui eo major est quo major est excellentia irati.

Effectus irae sunt : 1° delectatio ob spem vindictae, quae est remedium injuriae acceptae; 2° fervor in corde; 3° turbatio mentis et corporis; 4° taciturnitas, vel quia turbata ratione passione digna non reperit, vel quia tanta est turbatio, ut lingua ab usu naturali impediatur²⁷.

[Post actus humanos et passiones, considerat S. Doctor principia actuum humanorum, et primo principia intrinseca, quae sunt potentiae et habitus. Sed quia de potentiis jam dixit in 1a p., q. 77, de habitibus tantum hic agit, et primo de habitibus in genere, a q. 49 ad q. 54. Quia vero quae spectant habitus in genere proprie sunt philosophica et minus necessaria, ideo ea hic omittimus. Deinde considerat de habitibus in speciali, et primo de habitibus bonis, qui sunt virtutes; secundo, de habitibus malis, scilicet de vitiis et peccatis. Itaque de virtutibus pauca dicentur a nobis hic, postea autem de peccatis tractabimus.]