Summa summae S. Thomae, Tomus II

Nota 1°. Inadvertentia differt ab ignorantia, quod ignorantia sit privatio scientiae seu cognitionis habitualis, inadvertentia privatio cognitionis actualis. Unde, ubicumque est ignorantia, est inadvertentia, sed non e contra; potest enim ille qui scit habitualiter, actu non advertere, ex naturali distractione, vel aliunde.

Nota 2°. Inadvertentia potest esse simul ad actum et ad malitiam, ut in ebrio aut dormiente. Potest etiam esse inadvertentia ad actum et

¹

inadvertentia ad actum et inadvertentia ad malitiam, ut qui sciens esse hodie jejunium, comedit carnes, advertens quidem ad comestionem carnium, sed non advertens ad diem jejunii seu prohibitionem; et de hac inadvertentia est haec quaestio.

Nota 3°. Sicut quaecumque ignorantia invincibilis excusat a peccato, quia facit involuntarium; ita, propter eamdem rationem, quaecumque inadvertentia invincibilis excusat a peccato.

Haec omnia constant ex dictis de ignorantia, atque in hoc conveniunt omnes theologi, quod ad peccandum formaliter requiratur quod quis possit et debeat advertere ad malitiam, consequenter quod inadvertentia sit vincibilis; sed difficultas est, quando quis censetur sic posse advertere, ut ejus inadvertentia dicatur vincibilis et non excusans a peccato. Quaestio facta celebris ab ortu peccati philosophici. Quidam requirunt actualem cogitationem, saltem confusam, de malitia actus, sitam in quodam dubio, vel scrupulo aut suspicione malitiae. Alii volunt sufficere, si advertat ad actum; quia inde, inquiunt, potest advertere ad malitiam. Nos utramque sententiam generaliter intellectam minus veram arbitramur, et inter haec extrema mediam tenimus viam, quam supra tenuimus, agentes de notione ignorantiae invincibilis; eadem enim nobis videtur ratio de inadvertentia invincibili. Unde Dico 1°: Ut inadvertentia ad malitiam actus censeatur vincibilis et non excusans a peccato formali, non semper requiritur actualis sive scrupulus, sive dubitatio aut suspicio de malitia actus.

Patet 1° in his qui peccant ex ignorantia vincibili; hi enim pro certo nullum actualem scrupulum, dubium aut suspicionem habent de malitia sui actus, cum illam ignorent, et tamen eorum inadvertentia est vincibilis, sicut ipsa ignorantia ex qua procedit. Et ex hoc capite saepe in Scripturis et Patribus dicuntur peccata ignorantiae.

Patet 2° in his qui, quamvis forte habitualiter sciant, aliunde tamen voluntarie ponunt causam inadvertentiae, nimirum per pravos habitus quos fovent, per passiones quibus se totos dedunt, per supinam salutis incuriam, et similes modos, quibus fit ut peccata quasi innata habeant, et circa eorum malitiam coecutiant, ad eamque nullatenus attendant; hos enim impios, mundanos, obduratos, excaecatos, et iis similes, quoties passionum motibus efferuntur, actuali scrupulo, dubitatione, suspicione de malitia actuum suorum, aut pia aliqua cogitatione semper pulsari, ab experientia et ratione prorsus est alienum. Quis enim id credat de Tiberio, Nerone, Caligula, Heliogabalo et similibus hominum monstris? Atqui tamen eorum inadvertentia est vincibilis et voluntaria, a peccato formali non excusans. Ergo. — Prob. min. 1° Quia alioquin excusanda forent perditissimorum hominum flagitia et abominationes, quod nemo concedit. 2° Quia effectus malus sequens ad causam voluntarie positam in qua fuit praevisus, aut facile praevideri potuit, est voluntarius et culpabilis, ut alibi non semel diximus. Atqui hi de quibus hic est quaestio, ponunt voluntarie causas inadvertentiae et obcaecationis circa malitiam suorum actuum, eamque inadvertentiam et obcaecationem ex his causis secuturam aut praevident, aut facile praevidere possunt. Ergo.

Dico 2°: Extra hos casus primae conclusionis, hoc est quantum ad illos qui non ponunt voluntarie causam ex qua praevident aut facile praevidere possunt secuturam inadvertentiam circa malitiam suorum actuum, sed vel ex oblivione aut distractione naturali, vel alia causa inculpabili patiuntur inadvertentiam hujusmodi, ut censeatur vincibilis et voluntaria ista inadvertentia et non excusans a peccato, requiritur, si non determinate actualis scrupulus, dubitatio aut suspicio malitiae, saltem aliqua cogitatio aut cognitio sive periculi, sive obligationis inquirendi, sive quaecunque alia, quae, si non negligeretur, ex se condugeret ad cognitionem malitiae.

Probatur, quia, extra casus primae conclusionis, nihil est assignabile, praeter hujusmodi cognitionem, in quo quis dici queat posse advertere, et hac posita potest advertere. — Hoc ultimum patet. — Probatur primum: 1° Quia, cum ex una parte intellectus noster sit potentia necessaria, non se determinat ad considerandum aut cognoscendum aliquid, sed determinatur ab objecto vel ab aliis potentiis, praesertim a voluntate. Voluntas, ex altera parte, non potest determinare intellectum ad considerandum, nisi ex praevia aliqua cognitione quae non sit voluntaria, quia praecedit primam volitionem; voluntas enim non fertur in incognitum, sive in se, sive in sua causa; unde illud: « Ignoti nulla cupido. » Ergo in his qui non ponunt voluntarie causam inadvertentiae, sed vel ex oblivione aut distractione naturali, vel ex alia causa inculpabili, non advertunt ad malitiam, nihil est assignabile in quo dicantur posse advertere, quam dictam cogitationem. 2° Si intellectus noster esset ex se proxime et moraliter potens ad inquirendam et depellendam inadvertentiam, nulla unquam esset inadvertentia invincibilis et involuntaria, ut patet. Atqui falsum consequens, ut experientia constat et omnes fatentur. Etenim vir probus qui apprime sciens se teneri hodie ad jejunium, ex oblivione naturali manducat carnes, ab omnibus excusatur propter inadvertentiam invincibilem. Confer quae dixi de ignorantia invincibili.

Dices: Hoc ipso quo quis advertit ad actum, potest advertere ad malitiam. Ergo, si non advertat, ejus culpa est, et inadvertentia est vincibilis.

Resp. imprimis falsitatem antecedentis generaliter intellecti patere in exemplo mox allato. Dist. itaque istud antecedens. Hoc ipso quo quis advertit ad actum, potest advertere ad malitiam in peccatis externis quae sunt contra primaria et secundaria praecepta juris naturae, conced. ant.; quia ex se et facile ingerunt sui malitiam, et ideo, sicut non datur de iis ignorantia invincibilis, ita neque inadvertentia invincibilis. In peccatis quae sunt contra praecepta positiva aut etiam naturalia remota et tertiae classis, nego ant.; quia haec cum sint obscura et difficilioris considerationis, non ingerunt ex se suae malitiae notitiam: unde, sicut de iis datur ignorantia invincibilis, ita et inadvertentia invincibilis.

Dixi: « In peccatis externis contra primaria et secundaria praecepta juris naturalis, » ut sunt furta, homicidia, adulteria, etc.; quia quoad motus internos circa eadem, videtur omnino concedendum posse dari inadvertentiam invincibilem et involuntariam, quia longe minus quam actus externi ingerunt sui malitiam. Unde saepe qui sunt timoratae conscientiae, obstinate vexantur motibus concupiscentiae, vindictae, judicii temerarii, etc., quos quidem senthunt [sentiant?] et advertunt, absque eo quod reflectant ad malitiam, quam cum primo advertunt, illos cum horrore rejiciunt et detestantur.

Inst. Aug., lib. I Retract., c. 15, n. 3, docet, ad peccatum non requiri « voluntatem peccati, » sed sufficere « voluntatem facti. » Atqui qui advertit ad actum, etsi non advertat ad malitiam, habet voluntatem facti. Ergo.

Resp. Dist. ant. Ang. docet, ad peccatum materiale sufficere voluntatem facti, conc.; ad peccatum formale, nego.