Summa summae S. Thomae, Tomus II

In hoc articulo, quaestio est praecipue de gratia habituali et sanctificante, quae per antonomasiam appellatur gratia, per quam scilicet constituimur filii Dei et haeredes regni, ad quam reducitur gratia actualis, sicut dispositio ad formam et motus ad terminum, quaeque ideo non constituit speciem distinctam a gratia habituali.

Petes 1° utrum gratia sit donum intrinsecum.

Resp. affirmative¹. Est de fide decisum in concil. Trid., sess. VI, can. 11, contra Lutheranos et Calvinistas.

[Ibi legitur : « Si quis dixerit, homines justificari vel sola imputatione justitiae Christi, vel sola peccatorum remissione, exclusa gratia et charitate quae in cordibus eorum per Spiritum sanctum diffundatur atque illis inhaereat, aut etiam gratia qua justificamur esse tantum favorem Dei; anathema sit. »]

Et patet ex Apost., I Tim., IV, 14, dicente : Noli neglegere gratiam quae est in te. Et II Tim., I, 6 : Admoneo te, ut resuscites gratiam Dei quae est in te. Haec materia redibit dum de justificatione.

²

Petes 2º utrum gratia habitualis sit qualitas animae.

Resp. Gratia habitualis est donum habituale permanens in anima, et ideo de genere qualitatis³.

Primam partem, quam ut probabiliorem elegerat concil. Viennense, Clementina de fide, definivit Trid., sess. VI, cap. 16, dicens : « Justitia nostra dicitur, quia per eam nobis inhaerentem justificamur. »

(In praedicta Clementina, lib. I, tit. I, cap. unic., dicitur : « Quia, quantum ad effectum baptismi in parvulis, reperiuntur doctores quidam theologi opiniones contrarias habuisse, quibusdam ex ipsis dicentibus, per virtutem baptismi parvulis quidem culpam remitti, sed gratiam non conferri; aliis, e contra, asserentibus quod et culpa eisdem in baptismo remittitur, et virtutes ac informans gratia infunduntur quoad habitum, et, si non pro illo tempore, quoad usum : nos autem attendentes generalem efficaciam mortis Christi, qua per baptisma applicatur pariter omnibus baptizatis, opinionem secundam, quae dicit, tam parvulis quam adultis conferri in baptismo informantem gratiam et virtutes, tamquam probabiliorem et dictis sanctorum ac doctorum modernorum theologiae magis consonam et concordem, sacro approbante concilio, duximus eligendam. » Juxta opinionem quam approbat concilium Viennense, gratia est in anima ut forma. Atqui forma est de genere habitus, ut dicitur in expositione hujus sententiae. Ergo gratia est donum habituale. Unde a Tridentino fuit definitum quod in nobis inhaereat.)

Ratio est 2⁴. Deus non minus providet his quos diligit ad bonum supernaturale habendum, quam creaturis quas diligit ad bonum naturale habendum. Atqui creaturis naturalibus sic providet, ut non solum moveat eas ad actus naturales, sed etiam largiatur eis formas et virtutes quasdam quae sunt principia tam radicalia quam proxima actuum, ut secundum seipsas inclinentur ad hujusmodi

⁵

motus, et sic motus quibus a Deo moventur sint creaturis connaturales et faciles, secundum istud, Sap., VI, 1 : Disponit omnia suaviter. Ergo multo magis illis quos movet ad consequendum bonum supernaturale aeternum infundit aliquas formas seu qualitates supernaturales, secundum quas suaviter et prompte ab ipso moveantur ad aeternum consequendum. Ista autem formae supernaturales sunt gratia et virtutes infusae, gratia ut principium radicale operationum supernaturalium, virtutes ut principium immediatum.

Secunda pars etiam patet. Qualitas est habitus permanens difficile mobilis, disponens subjectum ut bene vel male se habeat in suo esse vel operari. Atqui gratia sanctificans est permanens, ut patet ex dictis; est difficile mobilis, quantum est ex se et suis principiis, nempe innixa influxu divino, et ex se importans inclinationem contrariam peccato, quod est ejus destructivum, licet per accidens, ratione status et subjecti, possit facile moveri; et tandem hominem de se indifferentem ad bonum et malum disponit ut bene se habeat circa divina. Ergo.

Petes 3° utrum gratia sanctificans sit participatio divinae naturae.

Resp.⁶ Gratia sanctificans est participatio divinae naturae, non moraliter tantum consistens in rectitudine voluntatis et imitatione sanctitatis et justitiae Dei in suis operibus, sed etiam physica: non hoc sensu, quod per gratiam natura divina quoad essentiam communicetur homini; sed hoc sensu quod sit donum, a natura quidem divina distinctum, sed eam analogice et imperfecte imitans ac exprimens, juxta illud expressum S. Petri, epist. II, 1, 4 : Per quem (Christum) maxima et pretiosa nobis promissa donavit, ut per haec efficiamini divinae consortes naturae. Ratio est. Per naturam divinam intelligimus id quod in Deo concipitur ut radix divinarum perfectionum et principium radicale divinarum operationum, scilicet seipsum intuitive videndi, seipsum amore beatifico diligendi, omnia extra se faciendi. Atqui gratia sanctificans hanc fontalem et primitivam Dei perfectionem physice imitatur et exprimit. Ergo. — Prob. min. Homo justus vi gratiae sanctificantis radicaliter disponitur et propendet in Deum intuitive videndum, in ipsum amore beato diligendum, et ad omnia propter ipsum facienda. Insuper est radix virtutum infusarum, quae sunt attributorum imagines et participationes. Ergo.

Petes 4° utrum gratia sanctificans distinguatur realiter a charitate.

[Durandus tenet distingui nomine tantum; Scotus, formaliter; quidam, virtualiter, ratione diversorum officiorum; Thomistae, cum Angelico et pluribus extraneis, realiter. Cum his posterioribus, probabilius.]

Resp. affirmative⁷.

Probatur 1° authoritate. Apost., Rom., V, 5, dicit : Charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis. Per Spiritum autem intelligitur gratia per quam Spiritus sanctus habitat in nobis. Trid., sess. VI, cap. 7 : « Renovatio interioris hominis fit per voluntariam susceptionem gratiae et donorum. » Augustinus, de Dono perseverantiae, c. 16, n. 41 : « Gratia praevenit charitatem. » Ergo.

Probatur 2° ratione⁸. Charitas supponit gratiam. Ergo. — Prob. ant. Virtus supponit naturam sibi proportionatam. Unde, sicut virtus humana supponit naturam humanam, quam disponit in ordine ad finem naturalem consequendum, ita virtus supernaturalis supponit naturam elevatam ad esse supernaturale, quam disponit congruenter in ordine ad finem supernaturalem consequendum. — Subsumo. Atqui charitas est virtus supernaturalis, et esse supernaturale communicatur per gratiam, ut dictum est. — Confirmatur. Gratia est participatio divinae naturae; charitas, participatio divinae voluntatis. Atqui ista participationes sunt distinctae. Ergo.

Pro solutione objectionum, nota eosdem effectus non raro tribui in Scriptura gratiae et charitati, non quod sint unus habitus, sed quia sunt inter se connexae et ex natura sua inseparabiles, et utraque suo modo concurrit ad justificationem.

Petes 5° in quo subjaceatur gratia.

Resp. subjectari in ipsa essentia animae, et non in aliqua ejus potentia; quia perfectio potentiae est virtus activa, gratia autem non est virtus activa, sed aliquid prius virtute, ut diximus. Ergo.

Confirmatur. Per gratiam regeneramur in filios Dei. Atqui generatio prius terminatur ad essentiam quam ad potentias. Ergo.