Summa summae S. Thomae, Tomus II

Nota 1°. Triplex distinguitur dubium : speculativum, speculativo-practicum et practice-practicum. Mere speculativum est illud quod versatur circa naturam, substantiam, valorem, qualitatem et conditionem rerum sive speculabilium sive moralium : ut si dubites, an natura angelica sit universalis, an baptisma collatum in aqua rosacea sit validum. Speculativo-practicum est illud quod versatur circa bonitatem vel malitiam, licitatem vel illicitatem actus secundum se et in communi, quae bonitas aut malitia dicitur objectiva et materialis : ut si dubites, an sit licitum baptizare in aqua rosacea, iter agere die festo, etc. Practice-practicum est illud quod versatur circa bonitatem vel malitiam, licitatem vel illicitatem actus hic et nunc ponendi, attentis omnibus circumstantiis, quae dicitur bonitas vel malitia formalis : ut si dubites, an tibi sit licitum hic et nunc baptizare in aqua rosacea infantem morientem.

Quod dixi de dubio, dicendum est de judicio, scilicet esse triplex : mere speculativum, de natura aut qualitate rerum ; speculativo-practicum, de bonitate vel malitia objectiva actionum; et practice-practicum, de bonitate vel malitia formali actionum.

Ut dubium seu judicium quod dicimus speculativo-practicum, sit tale, debet respicere actionem secundum se quidem, sed tamen ut exercendam, seu in ordine ad praxim, et in eam influere, quatenus ex illo formetur dubium seu judicium practice-practicum : alioquin erit pure speculativum. In solo autem dubio seu judicio practice-practico sita est conscientia dubia vel probabilis.

Nota 2° dubium iterum distingui in negativum et positivum. Negativum est, cum nullae sunt aut admodum leves rationes pro aut contra, et ut jam notavi, est improprie dubium, et melius dicitur nescientia aut ignorantia. Unde errant qui hoc solum dubium ut proprie dubium agnoscunt. Dubium positivum est, quando propter rationes contrarias, utrimque aeque vel fere aeque probabiles, fluctuat inter utramque partem suspensus animus, neutri assentiens.

Nota 3°. Certitudo quae opponitur dubio, triplex distingui potest : metaphysica, physica et moralis. Certitudo metaphysica est adhaesio mentis veritati quae etiam per Deum aliter esse non potest, ut : Totum est majus sua parte; quodlibet est vel non est. Certitudo physica est assensus veritati quae secundum leges ordinarias aliter esse non potest, licet possit esse aliter per miraculum, ut stipam injectam in ignem comburi. Certitudo moralis est assensus veritati alicui sine formidine fundata et rationabili de opposito, licet oppositum absolute et sine miraculo esse possit, qualis est ea quae habetur in jure per duos testes fide dignos, aut qua habetur de baptismo alicujus ex regesto baptismali; quia, licet posset contingere quod duo testes qui habentur fide digni falsum deponant, et quod parochus falsum scripserit, id tamen raro accidit, et est periculum remotum, quod prudenter timeri non debet : alias non esset dubiorum finis. Hae observationes currunt per varias partes Theologiae, unde semel pro semper positae, firmiter sunt memoria retinendae.

Dico : Nunquam est licitum agere cum conscientia dubia, probabili aut probabiliori proprie sumpta¹

pro dubio aut judicio probabili vel probabiliori practice-practico de bonitate vel malitia formali actionis, sed sola conscientia certa moraliter est regula actionum nostrarum. Est certa et communis, etiam apud probabilistas.

Probatur. 1° Conscientia est regula immediata actionum nostrarum. Atqui regula debet esse certa et infallibilis, saltem moraliter : alias non proponeretur ut regula, sed foret regulanda. Ergo.

2° Qui agit cum conscientia dubia, probabili aut probabiliori tantum, non agit prudenter. Ergo peccat. — Probatur ant. Ut quis agat prudenter, nullam habere debet formidinem rationabilem et fundatam de inhonestate formali sui actus; actus enim prudentiae est semper practice verus et moraliter certus. Atqui qui agit cum conscientia dubia aut tantum probabili et probabiliori de honestate formali sui actus, habet formidinem rationabilem et fundatam de inhonestate formali sui actus, quia istae conscientiae non exeunt finibus probabilitatis seu opinionis, de cujus ratione est quod sit cum formidine rationabili et fundata de opposito, et alioquin, si non esset formido rationabilis et fundata, jam esset certitudo moralis.—Confirmatur. Qui sumit potum de quo dubitat an sit venenatus, aut quem probabiliter et probabilius tantum credit non esse venenatum, dum habet alium non venenatum, imprudenter agit. Ergo similiter.

3° Qui facit id quod rationabiliter suspicatur offendere Deum, hoc ipso ipsum offendit, et ejus amicitiam contemnit; sicut qui faceret id quod rationabiliter suspicatur offendere amicum, hoc ipso ipsum offenderet et ejus amicitiam contemneret. Atqui qui agit cum conscientia dubia, probabili aut probabiliori tantum, facit id quod rationabiliter suspicatur offendere Deum. Ergo.

plexae, id est, quando quis inter duo praecepta constitutus, quorum unum impleri non potest quin alterum omittatur, haeret dubius quodnam e duobus anteferre debeat, et credit se peccaturum alterutrum praetermittendo.

Resp. 1ª Si perplexus possit actionem suspendere, tenetur illam differre, donec consuluerit confessarium suum vel alium virum peritum et prudentem, ex cujus sententia conscientia ejus formetur.

2° Si non possit consulere et adsit necessitas agendi, quia actio sine gravi damno suspendi nequit, tunc minus malum tenetur eligere, vitando potius transgressionem juris naturalis quam juris positivi divini aut humani; nam lex inferioris ordinis semper debet legi ordinis superioris cedere. Supponitur tamen eum, a praecepto minoris ponderis recedendo, non malum intendere, sed magis ita agere, ut malum vitet.

3° Si utrumque praeceptum aeque grave ipsi videatur, vel non discernat quidnam sit minus malum, quamlibet partem eligat, non peccabit, quia in hoc casu deest libertas requisita ad peccandum formaliter, et aliunde nunquam datur peccandi necessitas. — Ita S. Lig., lib. I, tract. 1, n. 10, et Gury, n. 43.]

Resolvimus dissert. praecedenti, ex communi sententia, non esse licitum agere cum conscientia dubia, probabili aut probabiliori, sed solum conscientiam moraliter certam esse regulam actionum nostrarum. Nunc quaerimus utrum in opinione seu judicio speculativo-practico, probabili aut probabiliori de honestate objectiva et materiali actionis possit fundari mediate, mediantibus scilicet principiis reflexis, conscientia moraliter certa de honestate formali et subjectiva actionis; consequenter utrum liceat