Summa summae S. Thomae, Tomus II

[ Actio elicita alicujus potentiae illa dicitur cujus potentia ipsa est simul immediatum principium et subjectum. Ita visio est a sensu visus et est in visu; imaginari est actio imaginationis et in imaginatione existens, etc. Visio dicitur actio elicita a visu, et imaginari actio elicita ab imaginatione seu phantasia.

Velle est generice actus elicitus a voluntate. Attamen, pro vario modo quo fertur in objecta, varia sortitur nomina, non vana, sed scitu perutilia. Sunt itaque actus eliciti a voluntate quinque praecipue, nempe intentio, electio, consensus, usus et fruitio : quorum primus et ultimus sunt circa finem, reliqui vero circa ea quae sunt ad finem, seu media.

1° Intentio¹ etymologice accepta significat tendere in aliud. Tendunt autem in aliquid, quod est finis, tum movens, tum id quod movetur. At motus illius quod in finem movetur procedit a motione moventis ipsum. Ergo tendere in finem, seu intentio finis, est primo et principaliter actio moventis alia in finem. Atqui voluntas movet quoad exercitium omnes alias animae vires in finem. Ergo intentio est actio voluntatis, actio nempe qua voluntas respicit finem ut terminum consequendum.

Cum autem finis duplex sit, relativus seu intermedius, qui ad alium refertur et conducit, et ultimus, in quo sistitur, dupliciter considerari debet intentio, ut docet et explicat Angelicus² : « Motus voluntatis in finem et in id quod est ad finem, potest considerari dupliciter. Uno modo, secundum quod voluntas fertur in utrumque absolute et secundum se; et sic sunt simpliciter duo motus voluntatis in utrumque. Alio modo potest considerari secundum quod voluntas fertur in id quod est ad finem propter finem ; et sic unus et idem subjecto motus voluntatis est tendere ad finem et in id quod est ad finem. Cum enim dico : « Volo medicinam propter sanitatem, » non designo nisi unum motum voluntatis, cujus ratio est, quia finis ratio est volendi ea quae sunt ad finem... Et est simile de intellectu; quia, si absolute principium et conclusionem consideret, diversa est consideratio utriusque; in hoc autem quod conclusioni propter principia assentit, est unus actus intellectus tantum. »

2° Secundus actus voluntatis est electio³, quae dos essentialis libertatis. Est autem electio « praeacceptio unius respectu alterius, » et consequenter supponit multa quae eligi possunt, saltem velle et non velle. Unde in his quae sunt determinata ad unum, ut bruta, electio locum non habet; licet enim bruta animantia unum prae alio accipiant, ad illud tamen non a seipsis se determinant, ut contingit in electione, sed a natura determinantur.

Dixi quod electio est actus voluntatis. Licet enim voluntatis electio non sit nisi in bonum praecognitum a ratione, et ideo dicatur ratio formaliter concurrere ad electionem, nihilominus substantia actus, seu actus materialiter sumptus, est voluntatis, non intellectus : nam electio perficitur in motu quodam animae ad bonum quod eligitur; bonum autem est objectum voluntatis. « Manifestum est, ait S. Thomas⁴, quod ratio quodammodo voluntatem praecedit et ordinat actum ejus, in quantum scilicet voluntas in suum objectum tendit secundum ordinem rationis, eo quod vis apprehensiva appetitivae suum objectum representat. Sic igitur ille actus quo voluntas tendit in aliquid quod proponitur ut bonum, ex eo quod per rationem est ordinatum ad finem, materialiter quidem est voluntatis, formaliter autem rationis. »

Electio autem non cadit in finem ut finis est, sed circa media agitur; nam circa finem est intentio, non electio. Dixi, « circa finem ut finis est ; » nam, si finis assumatur et ipse ut medium, sicut accidit in finibus intermediis et subordinatis, nihil prohibet finem, eo quod fit medium, esse objectum electionis.

Hinc intelligitur electioni praeire plures alios actus, tum ex parte intellectus, ut consilium, quod est inquisitio intellectiva de mediis eligendis; judicium discretivum de mediis aptioribus ad finem consequendum, etc.; tum ex parte voluntatis, ut intentio finis, consensus, et alii.

3° Consentire, si etymon spectes, est simul sentire, et importat applicationem sensus ad aliquid. Definitur autem generice consensus « actus appetitivae virtutis adhaerentis alicui rei, » quasi nempe experientiam quamdam appetitus sumat de re cui inhaeret, in quantum complacet sibi in ea. Respectu autem voluntatis, ad quam pertinet in homine consentire vel non consentire, est « voluntatis adhaesio iis quae ab intellectu censentur utilia ad finem consequendum. »

Hinc manifestum est consensum non esse de fine, sed de mediis ad finem. Differt autem consensus ab electione, in hoc quod electio addit supra consensum quamdam relationem respectu ejus cui aliquid praeeligitur, et ideo post consensum adhuc remanet electio. Potest enim contingere quod per consilium inveniantur plura ducentia ad finem, quorum dum quodlibet placet, in quodlibet eorum consentitur; sed ex multis quae placent praecipimus unum, eligendo.

Consensus iste, ut ex se patet, supponit dominium proprii actus. Brutis ergo non competit⁵, quae appetitivum motum non habent in sua potestate, quia talis motus in eis est ex instinctu naturae; nam magis aguntur quam se agunt in finem. Consequenter et in homine ipso motus appetitus sensitivi, in se spectatus, non est proprie consensus, quia libertate caret. Quamdiu ergo aliquo modo illis motibus sensitivis voluntas non consentit, quamvis sint aliquando ita vehementes ut videantur voluntarii, neque sunt actus vitii, neque virtutis, quia non sunt actus humani, ut animadvertit Augustinus, dicens lib. XII de Trinit., c. 12, n. 17 : « Sensualis animae motus qui nobis pecoribusque communis est, seclusus est a ratione sapientia. »

⁶

4° Electionem voluntatis sequitur usus, qui, ut Augustinus dicit in lib. X de Trinit., c. 11, n. 17, « est assumptio alicujus in facultatem voluntatis ; » unde dicit idem Doctor, ibid., quod « usus in voluntate est. » Sicut enim consentire est applicare appetitum ad aliquid appetendum, ita uti est applicare aliquod principium actionis ad actionem. « Usus rei alicujus, ait Angelicus⁷, importat applicationem rei illius ad aliquam operationem : unde et operatio ad quam applicamus rem aliquam dicitur usus ejus, sicut equitare est usus equi et percutere est usus baculi. Ad operationem autem applicamus, et principia interiora agendi, scilicet ipsas potentias animae, vel membra corporis, ut intellectum ad intelligendum et oculum ad videndum; et res exteriores, sicut baculum ad percutiendum. Sed manifestum est quod res exteriores non applicamus ad aliquam operationem nisi per principia intrinseca, quae sunt potentiae animae, ut habitus potentiarum, aut organa, quae sunt corporis membra... Unde manifestum est quod uti primo et principaliter est voluntatis tamquam primi moventis, rationis autem tamquam dirigentis, sed aliarum potentiarum tamquam exsequentium, quae comparantur ad voluntatem, a qua applicantur ad agendum, sicut instrumenta ad principale agens. »

Hinc sequitur, usum esse de mediis, non autem de fine ut finis est, qui ad aliud non ordinatur, ut dixi de electione.

Pariter usus non convenit parti animali⁸, sed rationali tantummodo. Applicare enim aliquid ad alterum, non est nisi ejus quod habet dominium super illud quod applicatur. Dominium autem, seu arbitrium, necessario supponit rationem, qua unum referri potest ad alterum, ut ex notione liberi arbitrii notum est.

5° Fruitio est « amor seu delectatio qua voluntas inhaeret alicui rei propter rem ipsam. » Hoc docet Augustinus lib. X de Trinit., c. 10, n. 13 : « Fruimur, inquit, cognitis, in quibus voluntas ipsis propter seipsa delectata conquiescit ; utimur vero eis quae ad aliud referimus quo fruendum est. » Habes hic differentiam inter fruitionem et usum.

« A sensibilibus fructibus, ait Angelicus⁹, nomen fruitionis derivatum videtur. Fructus autem sensibilis est id quod ultimum ex arbore expectatur et cum quadam sanitate percipitur. Unde fruitio pertinere videtur ad amorem vel delectationem quam aliquis habet de ultimo expectato, quod est finis. Finis autem et bonum est objectum appetitivae potentiae. Unde manifestum est quod fruitio est actus appetitivae potentiae. » Quod vero fruitio pertineat ad amorem, Augustinus hoc docet lib. I de Doctrina christ., c. 4, n. 4, dicens : « Frui est amore alicujus rei inhaerere propter seipsam. » Atqui amor pertinet ad appetitivam potentiam. Ergo et frui est actus appetitivae potentiae¹⁰.

Apposite Augustinus dicit loco supra cit. quod « fruimur cognitis. » Ubi enim nulla est cognitio, nulla delectatio dari potest; at ubi cognitio est, ibi datur fruitio.

Hinc « frui quidem cibo et qualibet corporali voluptate non absurde existimantur et bestiae, » ut idem Aug. ait in lib. LXXXIII quaest., q. 30, quia et bestiae aliqua cognitione non carent. Atqui imperfecta est in bestiis cognitio qua noscitur particulariter finis et bonum, quia earum virtutes appetitiva non sunt imperantes libere, sed secundum naturalem instinctum ad ea quae apprehendunt moventur. Nos autem perfecte finem et bonum cognoscimus, qui ad universalem rationem finis et boni per intellectum assurgimus. Unde, ut concludit Angelicus¹¹, « rationali natura convenit fruitio secundum rationem perfectam, brutis autem animalibus secundum rationem imperfectam, aliis autem creaturis nullo modo. »

Consequitur ex supra dictis quod fruitio perfecta est de ultimo fine tantum¹². Fruitio enim est quies voluntatis.

Quies autem perfecte non invenitur nisi in possessione ultimi finis, qui est bonum completum et terminus voluntatis. Ex quo concludendum est quod, quamvis aliqua imperfecta fruitio possit haberi etiam de fine ultimo nondum realiter habito, sed tantum in intentione, perfecta tamen fruitio in anima esse non potest nisi ex reali possessione ipsius finis ultimi.