Summa summae S. Thomae, Tomus II

DISSERTATIO V

DE CONSCIENTIA

Dico 1° : Conscientia, quasi cum alio scientia, seu conjunctio et applicatio scientiae ad aliquid particulare factum¹, definiri potest : « Judicium seu dictamen intellectus practici ex principiis communibus dictans aliquid in particulari hic et nunc esse fugiendum ut malum, vel faciendum ut bonum; » seu, ut communiter dicitur, « dictans de bonitate vel malitia eorum quae hic et nunc a nobis sunt agenda. » Est itaque conscientia conclusio syllogismi practici. Sic, v. g., synderesis dicit : « Malum est fugiendum. » Ratio subsumit : « Atqui adulterium est malum. » Conscientia autem concludit in particulari : « Ergo mihi hic et nunc fugiendum est adulterium. »

Explicatur definitio. Dicitur judicium seu dictamen, quia conscientia est actus, non potentia aut habitus; potentia enim deponi non potest, et habitus est difficile mobilis, conscientia autem potest deponi et facile mutatur. Dicitur judicium seu dictamen intellectus, quia conscientia pertinet ad intellectum, non ad voluntatem, ut patet ex ipsa nominis etymologia; conscientia enim, ut dixi, est cum alio scientia. Dicitur judicium intellectus practici, quia intellectus, sicut dum per scientiam moralem versatur circa conclusiones generales de bonitate vel malitia actionum humanarum, dicitur speculative practicus; sic, dum per conscientiam versatur circa conclusiones particulares de bonitate vel malitia hujus actus hic et nunc ponendi vel fugiendi, dicitur practice practicus.

Dicitur judicium, non imperium, quod exprimitur verbis modi imperativi : « Fac hoc; » quia hujusmodi imperium supponit conscientiam, estque illi non raro difforme, ut cum conscientia dictet aliquid esse fugiendum ut malum, et homo, imperante ratione et remordente conscientia, facit.

Dicitur dictans aliquid in particulari esse faciendum vel fugiendum²; quia, licet conscientia sit etiam de praeteritis testificando, approbando, improbando, remordendo, de qua Apost., II Cor., I, 12 : Gloriatio haec est, testimonium conscientiae nostrae ; et Isa., LXVI, 24, de conscientia damnatorum : Vermis eorum non morietur. Et ideo conscientia in tota sua latitudine definiri debuisset, « dictans aliquid esse, fore, vel fuisse faciendum aut fugiendum. » Quia tamen hic agimus de conscientia prout est regula agendorum, ideo sub limitatione posita definimus.

[ Differt conscientia a Synderesi, quae non est judicium practice practicum, de his quae hic et nunc sunt agenda, sed « habitus principiorum operabilium, » qui habitus etiam ad intellectum pertinet. Naturam synderesis ita determinat Doctor Angelicus, Ia p., q. 79, a. 12, c. : « Synderesis non est potentia, sed habitus : licet quidam posuerint synderesim esse quamdam potentiam ratione altiorem, quidam vero dixerint eam esse ipsam rationem, non ut est ratio, sed ut natura. Ad hujus autem evidentiam considerandum est quod ratiocinatio hominis, cum sit quidam motus, progreditur ab intellectu aliquorum, scilicet naturaliter notorum absque investigatione rationis, sicut a quodam principio immobili, et ad intellectum etiam terminatur, in quantum judicamus per principia per se naturaliter nota de his quae ratiocinando inveniuntur. Constat autem quod, sicut ratio speculativa ratiocinatur de speculativis, ita ratio practica ratiocinatur de operabilibus. Oportet igitur naturaliter nobis esse indita, sicut principia speculabilium, ita et principia operabilium. Primo autem principia speculabilium nobis naturaliter indita non pertinent ad aliquam specialem potentiam, sed ad quemdam specialem habitum, qui dicitur intellectus principiorum, ut patet in VI Ethic., c. 6. Unde et principia operabilium nobis naturaliter indita, non pertinent ad specialem potentiam, sed ad specialem habitum naturalem, quem dicimus synderesim. Unde et synderesis dicitur « instigare ad bonum et murmurare de malo, » in quantum per prima principia procedimus ad inveniendum, et judicamus inventa. Patet ergo quod synderesis non est potentia, sed habitus naturalis. »

Synderesis ergo est habitus, conscientia vero est actus.

Per synderesim intellectus possidet principia generalia quorum lumine judicare possumus de moralitate agendorum, et conscientia est actus intellectus, a voluntate imperatus, quo applicamus principia moralia ad judicandum de moralitate actionum nostrarum in singulari.

Quandoque tamen synderesis nominatur conscientia, sed improprie, quia habitus pro actu cujus est principium sumitur. Quod sic advertit Doctor noster, ubi supra, a. 13, c. : « Proprie loquendo, conscientia nominat actum. Quia tamen habitus est principium actus, quandoque nomen conscientiae attribuitur primo habitui naturali, scilicet synderesi, sicut Hieronymus, in glossa Ezech. I, synderesim conscientiam nominat, et Basilius, naturale judicatorium, et Damascenus dicit quod est lux intellectus nostri. Consuetum enim est quod causae et effectus per invicem nominentur. » ]

Dico 2° : Conscientia dividitur communiter in veram et falsam seu erroneam, incertam et probabilem seu opinativam et dubiam, in perplexam, scrupulosam et laxam; quia totidem modis ratio judicat ex principiis communibus de licitate vel illicitate actionis particularis, ut patebit ex enumeratione et explicatione singularum.

Conscientia vera, est quae ex principiis veris dictat aliquid in particulari esse licitum vel illicitum, quod est revera tale.

Conscientia falsa seu erronea, est quae ex principiis falsis, reputatis tamen veris, dictat aliquid esse licitum vel illicitum, quod non est revera tale. Et est duplex, vincibiliter et invincibiliter erronea, sicut ipsa ignorantia.

Conscientia certa, est quae formaliter et in se ac in omnibus principiis ex quibus immediate formatur, est talis, ut excludat omnem formidinem rationabilem de opposito.

Conscientia probabilis seu opinativa, est quae ex principiis tantum probabilibus dictat aliquid esse licitum vel illicitum, cum formidine partis oppositae.

Conscientia dubia, est suspensio intellectus neutri parti contradictionis assentientis, sive propter rationes contrarias aeque probabiles, et dicitur dubia positive; sive quia nullas habet rationes pro aut contra, et dicitur dubia negative. Melius diceretur nesciens aut ignorans. Quaerenti enim an arenae maris sint pares, melius responderem : « Nescio, » quam : « Dubito ; » quia ulterius quaerenti, cur dubitem, nihil haberem quod responderem. Conscientia utroque modo dubia, non videtur conscientia proprie et stricte dicta, quia non est judicium definitum, quale debet esse conscientia.

[ Conscientia perplexa est ea qua quis in medio duorum praeceptorum constitutus, peccare credit, quamcumque partem eligat. V. g., si quis perjurio posset in judicio servare vitam aut libertatem rei, et ex una parte angeretur praecepto religionis non pejerandi, et ex alia, errore ductus, praecepto charitatis erga proximum, nec difficultatem resolvere valeret. ]

Conscientia scrupulosa, est quae ex futilibus et prorsus contemnendis rationibus judicat aut timet ne mala sit actio. Dico : « Judicat aut timet, » quia, si revera ex his levibus et inanibus rationibus judicet esse actionem malam, est vere conscientia; si autem tantum timet ne sit mala, contra judicium quod habet de ejus bonitate, non est proprie conscientia, sed potius umbra vel similitudo conscientiae. Prima dicitur ex scrupulis formata, secunda scrupulis agitata. Contra primam non est licitum agere, bene contra secundam, ut dicam infra.

Conscientia lata, seu laxa, est quae ex levibus admodum et contemnendis momentis judicat non esse malum quod revera est malum, aut leve malum quod est grave, cum utrumque possit facile deprehendi. Huic accedit pharisaica, quae magna parvi et parva magni facit, excolans culicem et camelum deglutiens, Matth., XXIII, 24. Hae duae conscientiae, scrupulosa et laxa, in hoc, ut patet, differunt a probabili, quod probabilis nitatur gravibus momentis, non istae; unde pertinent ad erroneam.

Duplici modo possumus conformari conscientiae : negative, non agendo contra illam ; positive, agendo secundum illam.

Dico 1° : Nunquam licet agere contra conscientiam tam prohibentem quam praecipientem, sive veram, sive erraneam, etiamsi vincibiliter erret; ita ut, si conscientia dictet aliquid esse prohibitum, non possit illud poni, et si dictet aliquid esse praeceptum, non possit illud omitti.

Est communis cum Authore¹.

Probatur 1° ex illo Apost. ad Rom., XIV, 23 : Omne quod non est ex fide, peccatum est. Per fidem enim communiter SS. Patres et interpretes intelligunt conscientiam.

Probatur 2° ratione². 1° Conscientia est proxima et immediata regula actuum humanorum, quatenus scilicet intimat seu applicat legem hic et nunc praecipientem aut prohibentem, sive quatenus vi et nomine legis prohibet aut praecipit hunc actum, quamvis forte lex non prohibeat aut praecipiat. Ergo agere contra conscientiam, est agere contra legem actu obligantem, saltem existimatam talem; quod fieri non potest absque contemptu legis. 2° Ille peccat, qui vult peccatum et ei allicitur³. Atqui qui agit contra conscientiam, etiam errantem, vult peccatum. Ergo. — Prob. min. Ille vult peccatum, qui facit id quod judicat peccatum. Atqui qui agit contra conscientiam, facit quod judicat peccatum. Ergo.

Dico 2° : Non solum tenemur non agere contra conscientiam invincibiliter erroneam, sed tenemur absolute agere secundum illam, dum dictat aliquid esse de praecepto faciendum⁴.

Probatur : 1° Quia omissio actus quem conscientia invincibiliter erronea dictat esse de praecepto faciendum, non est ex fide magis quam positio actus quem dictat esse prohibitum. 2° Quia non agere secundum conscientiam invincibiliter erroneam aliquid praecipientem, est agere contra illam : sic, v. g., si conscientia tibi dictat invincibiliter esse mentiendum ad salvandam vitam proximi, si non agas secundum illam mentiendo, hoc ipso agis contra illam. Atqui ex praecedenti conclusione constat, non esse licitum agere contra conscientiam invincibiliter errantem. Ergo.

[ Non solum qui operatur cum conscientia invincibiliter erronea non peccat, sed etiam probabilius acquirit meritum. Ratio est, quia ad dicendum aliquem actum bonum, saltem inadaequate, sufficit ut dirigatur per rationis et prudentiae dictamen. Cum ergo operans prudenter agit, procul dubio mereri debet propter bonum finem quem intendit et cujus virtute operatur, nempe gloriae Dei aut charitatis erga proximum, etc.; sicut, e contra, demeretur qui facit opus materialiter bonum, sed apprehensum ut malum, propter malum finem in quem dirigitur. Id eruitur ex hoc principio, quod, si integre seu adaequate, id est materialiter simul et formaliter, actus specificantur ex objecto et fine; attamen, sub posteriori respectu, ex fine tantum eorum moralitas determinatur, ut Angelicus docet, Ia 2ae, q. 1, a. 3, c. : « Actus morales proprie speciem sortiuntur ex fine. » Unde concludit, Quodlib. II, a. 27, c. : « Actus humanus judicatur virtuosus vel vitiosus secundum bonum apprehensum, in quod voluntas fertur, et non secundum materiale objectum actus. » Et in hoc consentit Augustino dicenti lib. II de Moribus Ecclesiae et Manich., c. 13, n. 27 : « Finis quo referuntur ea quae facimus, id est propter quem facimus quidquid facimus, si non solum inculpabilis, sed etiam laudabilis fuerit, tunc demum etiam facta nostra laude aliqua digna sunt. » Cui consonat Bernardus in lib. de Proecepto et Dispensat., c. 14, n. 41 : « Et quidem, ait, laude dignam dixerim vel solam intentionem piam, nec plane condigna remuneratione fraudabitur in opere quoque non bono ipsa bona voluntas. » ]

Dico 3° : Probabilius tenemur agere secundum conscientiam vincibiliter errantem praecipientem aliquid faciendum, non absolute, sed conditionate et in hypothesi quod non deponatur, ut potest et debet deponi. Est Joannis a S. Thoma, Serra et plurium aliorum, contra Sylvium et plures alios.

Patet iisdem rationibus : tum quia omissio actus quem conscientia erronea dictat de praecepto esse faciendum, non est ex fide; tum quia non agere secundum conscientiam vincibiliter errantem aliquid faciendum praecipientem, est contra illam agere, ut modo dicebam de conscientia invincibiliter errante. Ergo.

Dices : Potest et tenetur deponere istam conscientiam. Ergo non tenetur agere secundum illam. Equidem potest et tenetur deponere; sed, si non deponat, quid est illi agendum? In hac enim tantum suppositione currit nostra conclusio. Et dicimus quod teneatur illam sequi, quia non potest contra illam agere; ageret autem contra illam, si non sequeretur. — Inferes : Ergo obligabitur ad peccandum, quia peccat sequendo illam. Ita est. Obligabitur ad peccandum, non absolute, sed ex suppositione sibi voluntaria, quam auferre potest, deponendo conscientiam. Ut hoc non est inconveniens.

Petes 1° quomodo qui laborat conscientia vincibiliter erronea debeat illam deponere.

Resp. debere illam deponere cum prudentia et maturitate, ne, si temere deponat, et forte conscientia quam suspicatur esse erroneam non sit erronea, se exponat periculo male agendi quod conscientia prohibebat, aut male omittendi quod praecipiebat. Debet ergo adhibere humilem orationem ad Patrem luminum, rem totam exacte discutere, consulere libros aut viros doctos, et talem adhibere diligentiam quam viri prudentes et probi adhibere solent in negotiis momentosis. Sufficit autem, regulariter loquendo, illitteratis, imo et litteratis scrupulosis judicium, sive pastoris, sive confessarii, sive superioris dicentis conscientiam esse erroneam; quia jure praesumitur, Deum iis quos posuit aliorum rectores non denegare lumen ad eos regendos necessarium, dum proprium illis deficit.

[ Haec quidem vera sunt quoad eum qui hic et nunc aliquo modo advertit aut suspicatur necessitatem inquirendi de licitate actionis, antequam eam ponat. Sed fieri potest ut, etiamsi error sit revera vincibilis, quia olim fuit culpabilis, agens in praesenti eum non advertat nec suspecetur. Hoc accidit confessario qui olim theologiam non satis excoluit, aut hujus studium nimis diu ex negligentia intermisit. De tali confessario S. Thomas rectissime dicit, q. 17 de Veritate, a. 8, ad 8, quod « nunquam a peccato excusatur, » sive agat juxta conscientiam, sive contra. Et hujus decisionis ratio est evidens, quia remanet peccatum, quantumvis vetus supponatur, culpabilis ignorantiae eorum quae quis scire tenetur, ut officia proprii status recte adimpleat. Non incurritur quidem reatus iste eo instanti quo quis acturus est, sed est culpa omissae olim diligentiae et ab actione praesenti independens. Unde gravitas hujus peccati non desumitur ab actione nunc ponenda, sed ex communibus principiis de peccatis ignorantiae aestimanda est. Hinc perspicitur etiam cur, in casu, magis reus sit qui agit contra conscientiam, quam qui juxta. Hic enim praedictum tantummodo ignorantiae reatum habet ; ille vero, praeter hunc, addit nunc alium reatum actionis contra conscientiam positae, ex principio ab Apostolo enunciato, Rom., XIV, 23 : Omne quod non est ex fide, peccatum est. — Si ille qui tali ignorantia laborat, culpam admissam per congruam paenitentiam et additam diligentiam, ut par est, retractaverit, illi aequiparandus est qui in ignorantia invincibili versatur. ]

Petes 2° utrum subditus possit obedire superiori contra conscientiam dictantem esse illicitum hic et nunc illi obedire.

Resp. negative; quia, ut dictum est, nunquam licet agere contra conscientiam, et ipsa obligat vi praecepti divini, quod praeponderat praecepto hominis. Si tamen sit vincibiliter erronea, subditus debet eam deponere et obedire.

Verum cave ne hic confundas conscientiam de licitate vel illicitate obedientiae praestandae hic et nunc superiori, cum dubio aut judicio speculativo de injustitia ejus praecepti, prout quidam hic videntur confundere, et ideo hanc quaestionem valde perplexe tractant et resolvunt. Haec enim sunt omnino diversa, et potest subditus dubitare, aut etiam probabilius judicare speculative superiorem male praecipere, et tamen practice judicare se teneri hic et nunc illi obedire. Quod ut explicetur,

Petes 3° utrum subditus dubitans aut probabilius judicans praeceptum superioris esse de re illicita, possit et debeat illi obedire.

Resp. Subditus qui non est certus, sed dubitat, aut etiam probabilius judicat praeceptum superioris esse de re illicita, regulariter loquendo, potest et tenetur illi obedire, formando sibi conscientiam moraliter certam de lieitate suae obedientiae ex principiis sequentibus.

1° SS. Patres docent obediendum esse superiori, quando non est certum quod id quod praecipit sit contra Deum. Aug., lib. XXII contra Faustum, cap. 75 : « Vir justus, inquit, si forte sub rege homine etiam sacrilego militet, recte posset, illo jubente, bellare, civicae pacis ordinem servans ; cui quod jubetur, vel non esse contra Dei praeceptum certum est, vel utrum sit, certum non est. » S. Bernard., lib. de Praecept. et Dispensat., c. 9, n. 21 :

« Quidquid vice Dei praecipit homo, quod non sit tamen certum displicere Deo, haud secus omnino accipiendum est, quam si praecipiat Deus. » S. Bernardinus Senensis, in dialogo de Obedientia : « Subditus rationabiliter dubitat an quod praecipitur, sit peccatum : an non tunc praefecto obedire tenetur? »

2° Superior habet jus certum praecipiendi, neque ob dubium subditi exuitur jure suo. Ergo subditus tenetur illi obedire ; sunt enim correlativa jus praecipiendi et obligatio obediendi.

3° Ex denegatione obedientiae, dum causa manifesta assignari non potest, enervatur authoritas in superioribus, deperit obedientia in subditis, nascuntur jurgia et contentiones inter superiores et inferiores, sicque regimen impeditur in multis, cum aliorum scandalo.

Ex his ergo principiis, quamvis permaneat speculativum dubium aut judicium probabilius de inhonestate praecepti, quod suppono esse invincibile, potest subditus sibi formare conscientiam moraliter certam de honestate suae obedientiae, sic discurrendo : Possum et teneor obedire superiori, quando non sum certus quod id quod mihi praecipit sit contra Deum. Atqui non sum certus quod id quod mihi hic et nunc praecipit sit contra Deum. Ergo possum et teneor hic et nunc illi obedire. Major est moraliter certa, ex principiis positis. Minor est physice certa, adeoque et conclusio, quae est conscientia, est moraliter certa.

Dixi, « regulariter loquendo ; » quia conclusio patitur exceptionem, si nempe ex obedientia sequatur gravius inconveniens, quam ex inobedientia. Non enim censetur superior prudens velle obligare in his circumstantiis, alioquin abuteretur jure suo. Et si instet, ignorans forte inconveniens, intelligendum est quantum potest et debet subditus obedire. Neque diei potest quod habeat jus certum praecipiendi in his circumstantiis, sed e contra potius videtur certum quod non habeat.

Dico 1° : Agere contra conscientiam, sive rectam, sive erroneam, secundum se non est speciale peccatum ; quia praeceptum agendi secundum conscientiam non est speciale praeceptum, sed generale, quale est praeceptum obediendi legi. Unde quod sit contra conscientiam rectam, v. g., furari, remordente conscientia, retinet speciem peccati quod committitur, scilicet furti ; quod autem sit contra conscientiam erroneam, pertinet ad eam speciem peccati quam dictat conscientia contra quam agitur¹ : ut, si conscientia dictat esse mentiendum ad salvandam vitam proximi, non mentiri pertinet ad peccatum homicidii; si dictet jurare esse sacrilegium, si juret, erit sacrilegium. Ratio est, quia actus specificatur ab objecto, non ut est in se, sed ut est in apprehensione.

Dico 2° : Quod fit contra conscientiam, sive vincibiliter sive invincibiliter errantem, est mortale vel veniale ; quia, sicut species, ita et quantitas malitiae sumitur ab objecto, non secundum se, sed ut apprehenso et voluntati proposito². Unde qui agit contra conscientiam dictantem esse mortale, peccat mortaliter; si conscientia dictet esse veniale, peccat venialiter. Excipe, nisi id quod conscientia errans vincibiliter dictat veniale vel leve, sit reipsa grave et mortale; quia error voluntarius, qualis est vincibilis, non tollit gravitatem essentialem peccati. Unde qui furatur aureum, putans vincibiliter esse peccatum veniale, peccat nihilominus mortaliter.

Dico 3° : Si conscientia errans dictat aliquid esse malum, sed non determinat esse mortale vel veniale, quod non raro accidit, distinguendum est. Vel conscientia proponit, saltem confuse, materiam circa quam versatur ut quid grave, aut ut quid leve: si primum, agere contra ipsam erit mortale; si secundum, erit veniale. Eadem semper est ratio, quia quantitas malitiae voluntatis est ab objecto per rationem apprehenso. Si vero nullo modo, nec etiam in confuso, attendat ad gravitatem vel levitatem, probabilius videtur quod tunc sit peccatum mortale agere contra illam ; quia sic agens se exponit periculo peccandi mortaliter, vultque peccatum committere qualecumque sit. — Confirmatur. Qui paratus est jurare quodcumque, sive verum sit, sive falsum, si non attendens ad verum vel falsum juret, peccat mortaliter jurando, etiamsi verum juret. Ergo similiter.

Caeterum ad aliqualem hujus resolutionis modificationem, pro conscientiarum tranquillitate, existimamus cum Sylvio, quod si quis ita esset animo dispositus, ut si veniret illi in mentem, id quod agit esse mortale, nequaquam illud vellet committere, excusaretur a mortali ; quia ex illa dispositione habituali praesumitur quod illud quod agit non apprehendat ut mortale.

Dico 1° : Si agatur de conscientia errante vincibiliter, videtur extra dubium confessarium teneri monere suum poenitentem : 1° Quia, tamquam medicus, debet praecavere ejus peccata formalia, a quibus non excusatur per conscientiam vincibiliter errantem. 2° Quia talis ponitens est in malo statu et incapax absolutionis. Idem dicendum de iis qui interrogant, an hoc sit peccatum nec ne ; quia, hoc ipso quo interrogant, videntur dubitare, nec habere ignorantiam invincibilem, et aliunde confessarius non est tantum judex poenitentis, sed est doctor, cujus officium est instruere, praesertim eos qui petunt instrui. Et hanc utramque conclusionis partem veram existimo, etiamsi nulla appareat spes emendae ; quia eaedem rationes urgent, et insuper ex monitione nullum sequitur inconveniens; pariter enim peccat formaliter ponitens monitus vel non monitus, cum ejus ignorantia vincibilis eum non excuset a peccato formali.

Petes quibus signis confessarius cognoscere possit errorem fuisse vincibilem in ponitente.

Resp. Interroget : 1° an aliquam indecentiam in hoc actu adverterit; 2° an ipsi sua conscientia dictaverit, esse saltem interrogandum confessarium, vel alium virum prudentem; 3° an occasionem interrogandi ex verecundia aut metu neglexerit. Si poenitens affirmative respondeat ad unum vel alterum ex his, censeri potest inculpabili errore versari; secus, si ad omnia neget. Gury, de Conscientia, n. 38.

Dico 2° : Si agatur de conscientia errante invincibiliter, distinctione opus est. Vel est spes emendae, nec periculum gravioris inconvenientis ex monitione, vel non est spes emendae, aut est periculum gravioris inconvenientis quam sit peccatum materiale poenitentis. Si sit spes emendae, nec sit periculum gravioris inconvenientis quam sit peccatum materiale ponitentis, confessarius tenetur eum monere; quia, tamquam doctor, tenetur, ubi non timetur inconveniens, instruere suum ponitentem, et in eo praecavere peccata, etiam materialia. Si vero nulla sit aut admodum exigua spes emendae, aut si sit, jure tamen timentur graviora inconvenientia quam sit peccatum materiale poenitentis, regulariter confessarius nec tenetur, nec potest monere. Ratio primae partis, quia, seclusa spe emendae, gravissimum sequitur inconveniens, nempe quod iste poenitens peccabit formaliter, cum ante peccaret tantum materialiter, et quod monitus damnetur, qui non monitus potuisset salvari. Satius est ergo ipsum relinquere in bona fide : unde Aug., hom. 41, inter 50,¹

si quis, dist. 7 de Poenit. : « Si scirem non tibi prodesse, non te admonerem, non te terrerem. » Ratio secundae partis est, quia e pluribus malis minus est eligendum.

Dixi, « regulariter, » quia quidam casus excipiuntur.

Excipitur 1° si poenitens ignoret invincibiliter qua sunt scitu necessaria necessitate medii ad salutem, ut Deum esse trinum, esse incarnatum, dolorem de peccatis esse necessarium cum sacramento ad obtinendam remissionem peccatorum, et similia. Sive enim sit spes emendae, sive non, confessarius de his monere debet et instruere suum poenitentem, tum quia alias poenitens non est capax absolutionis, tum quia, etiamsi non moneat, perinde non salvabitur ob ignorantiam istorum. Satius est ergo eum ponere in eo statu in quo possit salvari, si velit, et a quo est verisimile quod non excludatur spes emendae pro toto decursu vitae.

2° Excipitur si ignorantia invincibilis ponitentis vergat in scandalum multorum aut damnum boni communis ; ut si sacerdos ministrans sacramenta sit invalide ordinatus, si nullitas alicujus matrimonii sit notoria, etc. Monendus est poenitens, sive sit spes emendae, sive non, quia bonum plurium, maxime bonum commune, praevalet bono alicujus particularis.

Quidam addunt, nec male, etiamsi ignorantia poenitentis vergat in damnum grave alicujus particularis ; quia videtur esse charitatis et aequitatis ut magis praecaveam damnum innocentis² inviti, quam damnum illius qui supponitur propria voluntate et malitia illud incurrere.

Hic distinguendum est : an scilicet damnum grave ex tali errore a persona particulari tolerandum, salutem animae ejus vel tantum bona temporalia in discrimen conjiciat. Si prius, videtur monendum esse errantem invincibiliter, quia, si forte monitioni non acquiescat, periculum salutis ab altero saltem amovebitur, et bonum amissum bono ejusdem naturae et ponderis compensabitur. Si errans, nolens obedire, pereat, propria culpa peribit, et dici non potest ejus animam alteri animae praeferendam esse. In posteriori casu, cum bonum superioris ordinis bono ordinis inferioris sit anteponendum, censemus errantem probabiliter monitioni non obtemperaturum in bona fide relinquendum esse. Si objiciatur quod consensus ejus qui damnum hujusmodi patietur praesumi non debeat, respondemus eum non esse rationabiliter invitum, quia ordo charitatis exigit ut cum temporali detrimento, etiam gravi, saluti aeternae proximi provideatur. Insuper, confessarius, de quo hic praecipue agitur, tenetur ex officio prospicere bono spirituali poenitentis, non vero bono temporali alterius, et cum haec duo mala simul avertere non possit, minus eligere, seu potius permittere, debet.

3° Excipitur a quibusdam recentioribus, et bene, si ignorantia sit juris naturalis, quoad secundaria principia, v. g., pollutionis, delectationis venereae, etc. Quia, etsi possit dari ad tempus ignorantia invincibilis illorum (quod tamen multi negant), haec ignorantia non potest diu durare, ac facile et brevi fiet vincibilis, propter suspicionem malitiae quam de se ingerit actio de se mala et inhonesta. Unde, si non moneatur poenitens, suspicionem hanc, quando continget, quasi male fundatam ex silentio confessorum reputabit et facile contemnet, sicque in peccato jam formaliter, ex conscientia errante vincibiliter perseverabit ; si autem moneatur, spes est quod majori cum remorsu peccabit, pravam consuetudinem confessariis aperiet, ab eis salutaria remedia recipiet, et tandem resipiscet.

Dices contra secundam partem secundae conclusionis : Poenitens in quo non est spes emendae, si moneatur, non debet censeri sufficienter dispositus ad absolutionem. Ergo.

Resp. Nego ant. Ut enim censeatur sufficienter dispositus, sufficit quod detestetur peccatum super omne malum in genere, nec est necesse quod ad singularia descendat; alioquin, attenta fragilitate humana, pauci forent veri poenitentes : « Contritus, inquit S. Thomas, Quodlibeto 1, a. 9, tenetur in generali velle magis pati quamcumque poenam, quam peccare...; sed in speciali descendere ad hanc poenam vel ad illam non tenetur. Quin imo stulte faceret, si quis se ipsum vel alium sollicitaret super hujusmodi particularibus poenis... Et ideo descendere in talibus ad singula, est inducere hominem in tentationem et praebere occasionem peccandi. » Idem docet in Suppl., q. 3, a. 1.

Ex dictis colliges : 1° quod, si confessarius deprehendat poenitentis matrimonium esse nullum, quod tamen ipse poenitens credit invincibiliter esse validum, si prudenter existimet poenitentem monitum non discessurum ab uxore putativa, vel si discedat, secutura gravia inconvenientia et scandala, puta odia et rixas diuturnas, incontinentiam, honestae familiae aut prolium diffamationem seu derelictionem, et similia, debet tacere et relinquere poenitentem in bona fide. Quod si agatur de matrimonio contrahendo, attendendum est ad irreverentiam sacramenti, et ad mala quae nata sunt sequi ex matrimonio invalido, si poenitens non moneatur; et haec conferenda sunt cum inconvenientibus quae praevidentur secutura, si moneatur, et quod minus videbitur est eligendum, monendo vel tacendo. Regulariter, dum agitur de actu futuro, re adhuc integra manente, minora mala sequuntur, si moneatur, quam si non moneatur; unde regulariter in hoc casu est monendus poenitens. Ex his casibus, alios similes resolve.

Colliges 2° confessarium teneri monere poenitentem quem videt laborare conscientia erronea contra se, scilicet arbitrantem esse peccatum quod non est, vel esse mortale quod est tantum veniale. V. g., plebeius putat se teneri sub mortali adesse vesperis diebus dominicis et festis, aut se non posse bibere ad refrigerationem in die jejunii ; religiosus aut monialis credit se sub mortali astrungi silentio aut jejunio regulari; uxor reputat plura mortalitia in usu matrimonii, quae sunt tantum venialia : in his, inquam, et similibus, confessarius debet monere poenitentem; quia, ut dictum est, tamquam doctor debet illum instruere, et tamquam medicus praecavere ejus peccata formalia, maxime cum non sequatur inconveniens quod praeponderet inconvenienti quod sequitur, si non moneatur. Quod enim inde poenitens forte facilius et frequentius peccet venialiter, est longe minus inconveniens, quam si semel tantum peccet mortaliter ex conscientia erronea.

Quaeritur 1° quid sit scrupulus. Quid conscientia scrupulosa.

Resp. Scrupulus dicitur metaphorice a scrupulo, qui est lapillus asper subintrans calceum incedentis, et ipsum non tam laedens quam molestans, gressumque remorans. Unde scrupulus nihil est aliud quam levis et inanis quaedam ratiuncula occurrens de malitia actionis, cujus solutio non invenitur, et inde animus vel opinatur, vel suspicatur, vel dubitat, vel timet cum anxietate, ne mala sit actio. Potest esse vel de praeterito, ut si quis ex futili ratione timeat ne aliquod peccatum aut circumstantiam omiserit in confessione, ne tentationi consenserit, etc.; vel de praesenti aut futuro, ut si quis ex simili motivo timeat ne id quod facit, aut facturus est, sit peccatum.

Duplex distingui potest conscientia scrupulosa, ut jam dixi art. 1 : Una ex scrupulis formata, et est dictamen rationis practicae, quo quis propter leves et inanes rationes judicat id quod agit esse illicitum, vel de eo dubitat. Haec conscientia improprie dicitur scrupulosa, sed est vel erronea vel dubia, et de ea hic non agimus : quatenus enim pertinet ad errorem, dictum est in praecedentibus articulis; quatenus pertinet ad dubium, dicetur articulo sequenti. Altera est scrupulis agitata et cruciata, dum scilicet quis judicat id quod agit esse licitum, levibus tamen de causis timet et anxiatur ne sit illicitum. Unde, ut patet, quatenus scrupulosa, non est proprie conscientia, sed umbra et similitudo conscientiae. Nomine igitur conscientiae scrupulosa intelligitur communiter, vel ille scrupulus qui est quasi dictamen intellectus scrupulosi, vel ipsa anxietas causata ex scrupulis, vel dispositio animae propensae ad scrupulos. De conscientia scrupulosa sic sumpta intelligenda sunt sequentia.

Quaeritur 2° quibus indiciis possit cognosci conscientia scrupulosa.

Resp. His potissimum : 1° Si reputet peccata quae passim a sapientibus et timoratis pro nihilo habentur, aut circa ea saepe dubitet et alios interroget. 2° Si vero prudenti et docto, v. g., praelato aut confessario actionem esse licitam asserenti, aut fidem non habeat, aut cum anxio timore morem gerat, iterum atque iterum eundem aut alios consultans, nemini fidens et maximam semper quaerens securitatem. 3° Si in confessione ita adamussim peccata explicet, ut nullam circumstantiam, etsi levem aut levissimam, imo quandoque impertinentem omittat, idem saepe repetens et inculcans, nec confessario monenti sufficere acquiescens, aut circa confessiones morali diligentia factas nunquam quiescat, easdem saepe ex toto vel ex parte repetens. 4° Si preces praescriptas, sive breviarii, sive poenitentiae, sive voti, sive in celebratione missae, fastidiosa tarditate recitet, eas frequenter repetens et subsistens ut intentionem et attentionem revocet. Praeter haec, potest et debet ipse scrupulosus se scrupulosum agnoscere, et talem se gerere potissimum ex testimonio sui confessarii aut alterius viri probi et docti, cui perspecta est ejus conscientia, judicantis ipsum esse scrupulosum.

Quaeritur 3° utrum liceat agere contra conscientiam scrupulosam.

Resp. Non solum licet, sed et expedit, imo obligatorium est agere contra conscientiam scrupulosam, quam diximus scrupulis vexatam.

Ratio prima partis est, quia conscientia hujusmodi scrupulosa non est, ut dixi, vera conscientia, sed umbra conscientiae; nec judicium, sed quaedam anxietas et timor male fundatus, seu imaginatio fortis qua homo misere vexatur.

Ratio secunda et tertiae partis est, quia conscientia scrupulosa est quaedam animi aegritudo pacem turbans, devotionem tollens, acediam gignens, et maxima remora in progressu vitae spiritualis, imo dispositio ad gravissima peccata desperationis, blasphemiae et infidelitatis. Cavendum tamen ne scrupulosus, vi scrupulorum victus, revera practice judicet se male agere, aut de eo practice dubitet; tune enim foret conscientia dubia aut erronea, contra quam non licet agere. Sed non est facile credendum scrupuloso asserenti se egisse cum dubio; ordinarie enim sumit dubium pro anxietate aut formidine, seu pro dubio speculativo, quod non est conscientia.

Quaeritur 4° quae sint praecipuae causae scrupulorum.

Resp. quasdam esse intrinsecas, quasdam extrinsecas. Intrinseca sunt : Prima, complexio naturalis suspicans et meticulosa, qualis est plerumque melancholica. Secunda, imbecillitas et inconstantia animi non inhaerentis firmiter rebus semel determinatis, aut principiis practicis sufficienter notis : ex quo capite mulieres sunt frequentius scrupulosae quam viri. Tertia, ignorantia qua quis non potest inter licitum et illicitum, tentationem et consensum discernere ; vel talis ingenii subtilitas, quae sit sufficiens ad excogitandas rationes dubitandi, et insufficiens ad eas solvendas. Quarta, occulta superbia, qua quis nimium suo judicio fidens, nullius consilio vult acquiescere. Quinta, nimiae austeritates quibus, debilitato capite, facile turbatur animus.

Causa extrinsecae praecipuae sunt : Prima, societas scrupulosorum, directio confessarii scrupulosi, aut lectio casuum conscientiae in eo qui est minus intelligens ad discernendum. Secunda, daemon, qui hac arte tentat avertere homines ab exercitio virtutum. Tertia, ipse Deus ita permittens, vel in poenam peccatorum praeteritorum, vel ad exercitium humilitatis et patientiae, vel ad teporem in suo servitio excutiendum, vel ob alios fines sibi notos.

Quaeritur 5° quibus remediis curandi sint scrupulosi.

Resp. 1°. Generaliter loquendo, causae scrupulorum amovendae sunt per suum contrarium; contraria enim contrariis curantur. Hinc melancholicus ope medici sanetur; meticulosus frequenti meditatione contempletur bonitatem Dei, eumque apprehendat, non ut magistrum durum, aut exactorem immitem, sed ut bonum Patrem; superbus suae prudentiae non innitatur, et sic de caeteris. 2° Frequenti et humili oratione ad Deum, afflictorum consolatorem, recurrat; animi sui molestias cum patientia et submissa resignatione ei offerat in satisfactionem peccatorum, filialem interim fiduciam concipiens auxilii aliquando obtinendi et rediturae post tempestatem tranquillitatis. 3° Vitam et sensum communem timoratorum pro regula habeat, pro certo tenens Deum non permittere hos communiter errare. 4° Caveat otium et vagas cogitationes, praesertim de actis vitae praeteritae, quae scrupulis januam aperiunt; sed labori sedulo incumbat, eique maxime qui plus animum juvat et delectat, modo nihil habeat mali. 5° At remedium communi judicio apprime necessarium, et forte unicum, sanando scrupuloso, est caeca et absoluta obedientia dictis, consiliis, praeceptis viri prudentis et sapientis, cui perspecta est ejus conscientia, puta confessarii aut directoris.

Quaeritur 6° quomodo confessarius agere debeat cum scrupuloso.

Resp. 1° Ubi confessarius deprehenderit suum poenitentem esse scrupulosum (id autem cognoscere poterit ex indiciis assignatis), moneat ipsum quod sit scrupulosus et secundum regulas scrupulosorum curandus, ne forte, contemnendo scrupulos, ipsam conscientiam contemnat.

2° Inculcet ipsi necessitatem obedientiae caecae et absolutae omnibus dictis et praeceptis sui confessarii, contempto proprio judicio et neglectis scrupulis; quam obedientiam si non sit animo dispositus praestare, aut ad eam conari, dimittendus est tamquam insanabilis, cum, ut dixi, vix alio remedio possit sanari. Ut autem hanc omnimodam et caecam obedientiam suadeat, ipsi proponat : 1° quod scrupulosus, cum habeat judicium turbatum et imaginationem laesam, non possit proprio judicio regi, illique prae caeteris ideo dictum sit, Prov., I, 5 : Ne innitaris prudentiae tuae, cum sis sapiens apud temetipsum.

2° Quod sit superbi animi, atque contra regulas prudentiae et humilitatis, praeferre suum judicium, praesertim sic turbatum, judicio directoris. 3° Quod, etsi erret director, ipse scrupulosus non peccabit obediendo, juxta unanimem SS. et magistrorum spiritualium doctrinam; quia faciet quod tutius est et quod Deus ab eo exigit.

3° Ipsum doceat leges positivas, sive divinas, sive humanas, non obligare cum gravi dispendio et magna difficultate quae dicitur impotentia moralis; magna autem anxietas et molestia est magna difficultas. Hinc scrupulosum qui continuo angitur in recitatione horarum, semperque timet ne aliquid omiserit, aut voluntarie fuerit distractus, prohibeat repetere; imo, si esset ita scrupulosus, ut vix foret finis repetendi, indeque graves et continuas molestias pateretur, omnino foret ipsi interdicenda breviarii recitatio, tamquam moraliter impossibilis.

4° Jubeat ipsum nihil sive actum sive agendum reputare mortale, nisi quod ipsi certo constet esse mortale, et ita certo, ut possit jurare esse mortale; quia in dubio, ut fert regula juris, « ex communiter contingentibus est prudens praesumptio. » Cum ergo scrupulosus soleat dubitare aut imaginari esse peccata, aut esse mortalia quae non sunt, jure praesumitur in dubio non esse talia. Aliunde, cum de evidentissimis dubitet, et ibi suspicetur malum ubi nec est umbra mali, foret onus intolerabile, si deberet habere practice pro peccato quod ipsi sub dubium cadit.

5° Quando scrupulosus anxius est circa confessiones praeteritas, an sufficienter fuerit contritus, an omnia peccata et omnes circumstantias confessus fuerit, nusquam permittat illi eas repetere, nisi haec duo simul concurrant : primum, quod certus sit esse mortalia; secundum, quod pariter certus sit non fuisse debite confessa. Similiter non permittat peccata presentia dubia confiteri, sed tantum certa, et simpliciter, cum circumstantiis absolute necessariis, ipsumque moneat ne instituat examen anxium et omnino exactum, sed mediocre tantum : et quando non habet nisi peccata dubia, jubeat inauditum celebrare, seu ad sacram synaxim accedere. Ratio horum est, quia lex positiva de integritate materiali confessionis non obligat cum gravi dispendio, ut dicebamus supra de legibus positivis in communi. Grave autem foret dispendium et damnum scrupulosi, si omnia dubia, sive praesentia, sive praeterita, deberet confiteri; nullus foret scrupulorum finis, sed inde magis multiplicarentur et implicarentur, sicque foret anxietas perpetua et cruciatus intolerabilis; unde, si quaedam peccata omittat, id ipsi non imputatur.

Tandem, pro coronide, meminerit confessarius in suis resolutionibus non vacillare, quasi dubitans aut opinans tantum, sed certo definiat et praecipiat; alioquin non sedabitur anxietas, sed magis augebitur. Insuper cum meticulosis in spiritu lenitatis procedat, cum superbis duriuscule; non tamen in desperationem adigat, sed oleum cum vino misceat.

Quaeritur 7° quomodo sit respondendum objectionibus scrupulosorum.

Ut enim consiliis et praeceptis confessariorum se subducant scrupulosi, dicunt : 1° quod confessarius non satis omnia intellexerit; 2° quod ipsi se melius agnoscant, quam quivis alius; 3° si essem in periculo mortis, nollem sic agere et in eo statu mori; 4° in dubiis partem tutiorem esse eligendam, et certum incerto praeponendum.

Ad primum respondendum, quod vir prudens non agat caece et inconsulto, et quod si non intellexisset sufficienter confessarius, hoc vel illud non praeciperet. Insuper, dato quod erret confessarius, nunquam scrupuloso confessarii mandatis humiliter obsequenti Deus imputabit errorem.

Ad secundum responde, scrupulosorum conscientiam, qua parte sunt scrupulosi, debilem esse et erroneam, adeoque ipsius judicio non standum, juxta illud Prov., I, 5 : Ne innitaris prudentiae tuae.

Ad tertium responde, quod scrupulosi multa facerent in articulo mortis, qua non sunt necessaria, sed inutilia, vel certe quod acquiescerent consilio vi prudentis.

Ad quartum responde, non debere scrupulosis remanere dubium, ubi accedit authoritas et mandatum confessarii in unam partem, idque eos habere debere certum et tutum quod ipsis suadet aut praecipit.

Nota 1°. Triplex distinguitur dubium : speculativum, speculativo-practicum et practice-practicum. Mere speculativum est illud quod versatur circa naturam, substantiam, valorem, qualitatem et conditionem rerum sive speculabilium sive moralium : ut si dubites, an natura angelica sit universalis, an baptisma collatum in aqua rosacea sit validum. Speculativo-practicum est illud quod versatur circa bonitatem vel malitiam, licitatem vel illicitatem actus secundum se et in communi, quae bonitas aut malitia dicitur objectiva et materialis : ut si dubites, an sit licitum baptizare in aqua rosacea, iter agere die festo, etc. Practice-practicum est illud quod versatur circa bonitatem vel malitiam, licitatem vel illicitatem actus hic et nunc ponendi, attentis omnibus circumstantiis, quae dicitur bonitas vel malitia formalis : ut si dubites, an tibi sit licitum hic et nunc baptizare in aqua rosacea infantem morientem.

Quod dixi de dubio, dicendum est de judicio, scilicet esse triplex : mere speculativum, de natura aut qualitate rerum ; speculativo-practicum, de bonitate vel malitia objectiva actionum; et practice-practicum, de bonitate vel malitia formali actionum.

Ut dubium seu judicium quod dicimus speculativo-practicum, sit tale, debet respicere actionem secundum se quidem, sed tamen ut exercendam, seu in ordine ad praxim, et in eam influere, quatenus ex illo formetur dubium seu judicium practice-practicum : alioquin erit pure speculativum. In solo autem dubio seu judicio practice-practico sita est conscientia dubia vel probabilis.

Nota 2° dubium iterum distingui in negativum et positivum. Negativum est, cum nullae sunt aut admodum leves rationes pro aut contra, et ut jam notavi, est improprie dubium, et melius dicitur nescientia aut ignorantia. Unde errant qui hoc solum dubium ut proprie dubium agnoscunt. Dubium positivum est, quando propter rationes contrarias, utrimque aeque vel fere aeque probabiles, fluctuat inter utramque partem suspensus animus, neutri assentiens.

Nota 3°. Certitudo quae opponitur dubio, triplex distingui potest : metaphysica, physica et moralis. Certitudo metaphysica est adhaesio mentis veritati quae etiam per Deum aliter esse non potest, ut : Totum est majus sua parte; quodlibet est vel non est. Certitudo physica est assensus veritati quae secundum leges ordinarias aliter esse non potest, licet possit esse aliter per miraculum, ut stipam injectam in ignem comburi. Certitudo moralis est assensus veritati alicui sine formidine fundata et rationabili de opposito, licet oppositum absolute et sine miraculo esse possit, qualis est ea quae habetur in jure per duos testes fide dignos, aut qua habetur de baptismo alicujus ex regesto baptismali; quia, licet posset contingere quod duo testes qui habentur fide digni falsum deponant, et quod parochus falsum scripserit, id tamen raro accidit, et est periculum remotum, quod prudenter timeri non debet : alias non esset dubiorum finis. Hae observationes currunt per varias partes Theologiae, unde semel pro semper positae, firmiter sunt memoria retinendae.

Dico : Nunquam est licitum agere cum conscientia dubia, probabili aut probabiliori proprie sumpta¹

pro dubio aut judicio probabili vel probabiliori practice-practico de bonitate vel malitia formali actionis, sed sola conscientia certa moraliter est regula actionum nostrarum. Est certa et communis, etiam apud probabilistas.

Probatur. 1° Conscientia est regula immediata actionum nostrarum. Atqui regula debet esse certa et infallibilis, saltem moraliter : alias non proponeretur ut regula, sed foret regulanda. Ergo.

2° Qui agit cum conscientia dubia, probabili aut probabiliori tantum, non agit prudenter. Ergo peccat. — Probatur ant. Ut quis agat prudenter, nullam habere debet formidinem rationabilem et fundatam de inhonestate formali sui actus; actus enim prudentiae est semper practice verus et moraliter certus. Atqui qui agit cum conscientia dubia aut tantum probabili et probabiliori de honestate formali sui actus, habet formidinem rationabilem et fundatam de inhonestate formali sui actus, quia istae conscientiae non exeunt finibus probabilitatis seu opinionis, de cujus ratione est quod sit cum formidine rationabili et fundata de opposito, et alioquin, si non esset formido rationabilis et fundata, jam esset certitudo moralis.—Confirmatur. Qui sumit potum de quo dubitat an sit venenatus, aut quem probabiliter et probabilius tantum credit non esse venenatum, dum habet alium non venenatum, imprudenter agit. Ergo similiter.

3° Qui facit id quod rationabiliter suspicatur offendere Deum, hoc ipso ipsum offendit, et ejus amicitiam contemnit; sicut qui faceret id quod rationabiliter suspicatur offendere amicum, hoc ipso ipsum offenderet et ejus amicitiam contemneret. Atqui qui agit cum conscientia dubia, probabili aut probabiliori tantum, facit id quod rationabiliter suspicatur offendere Deum. Ergo.

plexae, id est, quando quis inter duo praecepta constitutus, quorum unum impleri non potest quin alterum omittatur, haeret dubius quodnam e duobus anteferre debeat, et credit se peccaturum alterutrum praetermittendo.

Resp. 1ª Si perplexus possit actionem suspendere, tenetur illam differre, donec consuluerit confessarium suum vel alium virum peritum et prudentem, ex cujus sententia conscientia ejus formetur.

2° Si non possit consulere et adsit necessitas agendi, quia actio sine gravi damno suspendi nequit, tunc minus malum tenetur eligere, vitando potius transgressionem juris naturalis quam juris positivi divini aut humani; nam lex inferioris ordinis semper debet legi ordinis superioris cedere. Supponitur tamen eum, a praecepto minoris ponderis recedendo, non malum intendere, sed magis ita agere, ut malum vitet.

3° Si utrumque praeceptum aeque grave ipsi videatur, vel non discernat quidnam sit minus malum, quamlibet partem eligat, non peccabit, quia in hoc casu deest libertas requisita ad peccandum formaliter, et aliunde nunquam datur peccandi necessitas. — Ita S. Lig., lib. I, tract. 1, n. 10, et Gury, n. 43.]

Resolvimus dissert. praecedenti, ex communi sententia, non esse licitum agere cum conscientia dubia, probabili aut probabiliori, sed solum conscientiam moraliter certam esse regulam actionum nostrarum. Nunc quaerimus utrum in opinione seu judicio speculativo-practico, probabili aut probabiliori de honestate objectiva et materiali actionis possit fundari mediate, mediantibus scilicet principiis reflexis, conscientia moraliter certa de honestate formali et subjectiva actionis; consequenter utrum liceat