Summa summae S. Thomae, Tomus II

sicut sol radiis suis illuminat res quae antea nobis obscura, his radiis ad nos repercussis visibiles fiunt. Et propter hoc hujusmodi principia recte vocantur reflexa. In hoc ergo consistit efficacia horumce principiorum, quod, cum existentia alicujus legis nonnisi probabiliter affirmari potest, et eo ipso obligatio talem legem observandi dubia remanet, ex principiis praedictis pronuntiatur an agens contra legem dubiam licite agere possit, an vero teneatur eam observare.

5° Principia reflexa necessaria esse ad solvenda dubia practica de quibus hic agitur, ex facto ipso demonstratur. Etenim, quaevis opinio in praesenti materia praevaleat, statim aliquod principium reflexum intercedit. Tutioristae, sicut et probabilistae, concedere coguntur legem dubiam ut talem non obligare, id est ratione ipsius dubii, quia dubium est quid negativum, ex quo oriri nequit aliquid positivum, qualis est obligatio. Ex utraque parte ergo recurritur ad aliquod principium extrinsecum, ad statuendum quid practice sit determinandum. Tutioristae, in quovis dubio obligationem affirmantes, hoc principio reflexo innituntur : « In dubio pars tutior est sequenda. » Probabilistae, qui negant obligationem, cum sententia legi opposita est vere et solide probabilis, inter principia reflexa quae allegant hoc precipuum ponunt : « Lex dubia non obligat. » Ergo in praesenti quaestione aliquod principium reflexum necessario intervenit.]

[Cum agatur in praesenti quaestione de valore opinionis probabilis relative ad conscientiam, in rebus practicis, primum dicendum est quid sit opinio, deinde quid et quotuplex probabilitas.

Opinio in genere est assensus in alterutram propositionem, seu adhaesio alterutri e duobus contradictoriis, cum formidine alterius. Excludit certitudinem, quae rem ita clare manifestat, ut oppositum appareat, non tantum dubium, sed impossibile.

Probabilitas est verisimilitudo quae, prout est major vel minor, magis vel minus trahit assensum mentis in unum e duobus contradictoriis. Ideo opinio seu sententia probabilis est judicium innixum motivo seu fundamento gravi, licet cum formidine de opposito. Opinio vero improbabilis est judicium motivo solido destitutum. Unde videtur opinionem, quamdiu fines probabilitatis non excedit, quantumvis probabilis sit, non omnino destruere verisimilitudinem propositionis contradictoriae, sed eam tantum extenuare, pro soliditate fundamenti quo ipsa nititur.

Probabilitas multipliciter distinguitur :

1° Est intrinseca, quando rationes eam statuentes petuntur ex ipsius rei natura, proprietatibus, causis, effectibus, et etiam ex inconvenientibus partis oppositae. Est extrinseca, cum nititur authoritate doctorum gravium, qui hanc sententiam merito consentur tenere propter rationes solidas, etsi rationes istae non fuerint in se trutinata.

2° Est juris vel facti, prout circa juris aut legis existentiam et ejus applicationem, vel circa aliquod factum versatur.

3° Est speculativa vel practica, secundum quod quaestionem in se, abstrahendo ab omni actu hic et nunc ponendo, vel actum proxime ponendum respicit.

4° Est absoluta, si propter validitatem rationum ab omnibus vel plerisque admittatur, vel relativa, cum unus tantum vel pauci determinantur argumentis quae communem assensum non trahunt.

5° Est solitaria vel comparativa, prout talis apparet in se, absque ulla relatione ad aliam, vel ejus rationes cum argumentis quae pugnant pro contradictoria propositione comparantur.

6° Probabilitas comparativa dividitur per gradus in majorem, minorem et aequalem : id est, propositio quaedam est probabilior, vel aeque aut minus probabilis quam opposita, prout nititur rationibus solidioribus, vel aeque aut minus solidis.

7° Opinio probabilior gradus etiam admittit; est enim probabilior, vel notabiliter praeponderans, quando rationes sententiae contradictoriae praeponderant. paulo vel notabiliter probabilior quam adversa, quando

8° Probabilissima etiam est opinio quae gravissimo fundamento nititur. Tunc opposita est tenuiter vel dubie probabilis.

9° Insuper opinio probabilis est tuta, vel tutior, vel minus tuta, secundum quod simpliciter favet legi, vel eidem magis vel minus favet quam adversa. Igitur sententia probabilior non est necessario tutior, siquidem probabilitas major etiam pro libertate stare potest.]

[Ex distinctionibus praefixis patet, probabilitatem a nobis hic intelligi secundum quod afficit, non intellectum in speculativis, sed conscientiam in agendis. Porro agenda determinantur et imponuntur a lege. Lex ergo, ut hic considerari debet, est voluntas superioris de eo quod vult aut non vult fieri, manifestata subdito. Si lex prorsus et invincibiliter ignoretur ex defectu promulgationis vel cognitionis, actio ei repugnans dicitur peccatum materiale, seu materia peccati; si vero lex sit cognita, vel vincibiliter et culpabiliter ignoretur ab agente contra eam, peccatum est formale, quia voluntas inferioris voluntati superioris contradicit, et sic est inordinata et mala. Accidit autem non raro subditum nec affirmare nec negare posse existentiam legis, cum argumenta opposita pro ea et contra eam pugnent. Tune lex est tantum probabilis seu dubia, et cum obligatio sit effectus legis, quaeritur an tune subditus tali legi obedire teneatur, vel ab ea sit immunis.

Agendum est ergo unice, in praesenti quaestione, de solo licito vel illicito, id est de honestate actionis contra legem probabilem aut dubiam posita. Hoc semper prae oculis est habendum in haec dissertatio, ut vitentur confusiones quaedam quae rem inextricabilem redderent, et de quibus sermo erit infra.

Ad tria capita reduci possunt systemata quae prodierunt circa probabilitatem, nempe ad tutiorismum, probabiliorismum et probabilismum. — Addi potest systema quoddam recenter ortum sub nomine probabilismi compensativi.

1° Tutioristae rigidi seu absoluti ii sunt qui, in conflictu duarum opinionum quarum una legi et altera libertati favet, volunt partem legis semper esse amplectendam, hoc principium profitentes : « In dubio pars tutior est sequenda. » Ex hac doctrina sequitur, sententiam etiam probabilissimam libertati faventem non posse tuto, id est licite, practice praeferri. Et revera multi ex secta Janseniana, duce Nicolio, exigebant in omni casu certitudinem moralem honestatis actionis, ut conscientia sit illaesa. Cum vero Alexander VIII damnasset sequentem propositionem : « Non licet sequi opinionem vel inter probabiles probabilissimam, » plures a pristina rigiditate recedentes, ut censuram pontificiam declinarent, concesserunt licere sequi opinionem contra legem, modo sit probabilissima, quia tunc actio est probabilissime honesta, et ut talis regulis prudentiae non opposita. Hi posteriores tutioristae benigni vocantur.

2° Probabilioristae tenent, licitum esse sequi opinionem minus tutam, dummodo sit vere, id est notabiliter probabilior. Si sententia libertati favens sit leviter tantum probabilior, non permittunt eam praeferre, quia, inquiunt, in moralibus parum pro nihilo reputatur. Hujus systematis veritatem noster Billuart supra demonstrare conatus est.

3° Probabilistae docent licitum esse sequi opinionem minus tutam, etiamsi non sit notabiliter probabilior. In triplicem classem dividuntur : 1° Probabilistae rigidi, vel aequiprobabilistae, asserunt electionem non esse liberam, nisi opiniones pro lege et contra legem sint aeque probabiles. 2° Probabilistae benigni seu moderati tenent licere sequi opinionem minus tutam et minus probabilem, dummodo sit vere et solide probabilis. 3° Probabilistae laxi vel laxiores docuerunt semper fas esse sequi opinionem minus tutam et probabilem, etiamsi tenuis sit vel tenerrima ejus probabilitas, « modo a probabilitatis finibus non exeatur. » Hoc systema fuit damnatum, ut infra patebit.

4° Systema probabilismi compensativi, quod fusius infra exponetur, in hoc consistit. Cum lex dubia, seu probabiliter tantum existens, ut talis obliget, in favorem libertatis non licet dubium solvere, nisi prius perpensis libratisque commodis et incommodis quae oriri debent, sive juxta sive contra legem agatur. Si commoda quibus fruetur agens contra legem superent vel saltem aequent inconvenientia inde oritura, licitum est libertate uti, secus lex praevalet. — Hic pseudo-probabilismus suo loco expendetur, et ejus inanitatem demonstrabimus, exhausta primum quaestione probabilismi, ad quam revera non pertinet.

Varia systemata probabilismo moderato opposita sufficienter evertentur per demonstrationem propositionis quae totam doctrinam probabilistarum enuntiat. Unde]

[Nota 1° quaestionem hic absolute restringi ad solam liceitatem vel honestatem actionis, ad vitandam confusionem in quam inciderunt multi authores, qui non satis distinxerunt liceitatem actionis a validitate actus. Essentialiter enim differunt duo casus sequentes : Licetne tali die non jejunare, si vere dubia sit lex haec die jejunium praescribens, et : Licetne adhibere materiam dubiam ad conficiendum sacramentum, cum adest materia certa. In priori casu, agitur de liceitate actionis, et est ipsa quaestio probabilismi. In posteriori casu, agitur de validitate actus, et haec quaestio ad systema probabilismi nullo modo pertinet, ut infra fusius explicabitur.

Nota 2° concursum hic institui inter opinionem vere et solide probabilem faventem libertati et opinionem aeque probabilem, vel etiam probabiliorem faventem legi. Observandum est enim 1° sententias oppositas rationibus gravibus fulciri, ita ut mens anceps haereat, rem objective considerans, et tunc utraque opinio est vere et solide probabilis. 2° Differentia probabilitatis est non raro mere subjectiva. Fieri enim potest ut quod cuidam probabilius apparet, alteri minus probabile videatur, quia uterque diversimode rationibus inter se pugnantibus afficitur, propter circumstantias quae, si mutarentur, utrumque contrario modo inclinarent ad judicandum. Haec inaequalitas variabilis, quae non potest esse notabilis, efficere nequit quod una ex opinionibus oppositis ita notabilior fiat, ut altera jam non sit vere et solide probabilis. 3° Etiamsi objective una sententia prae altera reapse probabilior sit, haec posterior potest non ita extenuari, ut desinat esse vere et solide probabilis. Stat ergo nostra propositio, quotiescumque opinio libertati favens est vere et solide probabilis, quamvis opposita argumentis paulo validioribus defendi possit. Et ita intelligendus est aequiprobabilismus S. Ligorii, qui, cum negat licitum esse sequi opinionem minus probabilem, relicta probabiliori tutiori, intelligit hanc posteriorem esse certe et notabiliter probabiliorem, non vero parum aut dubie probabiliorem, quia tunc prior esset tantum dubie aut leviter probabilis et assensum viri prudentis trahere non posset.

Nota 3° propositionem nostram intelligendam esse tam de probabilitate extrinseca, quae tantum decisionibus doctorum nititur, quam de probabilitate intrinseca, quae ex consideratione et ponderatione quaestionis solvendae eruitur. Qui enim non est satis rerum theologicarum peritus, ut valeat ipse dubium practicum dirimere, prudenter judicium suum format ex doctiorum decisionibus. Unde, cum illi compertum est talem opinionem ut vere probabilem haberi ab authoribus optimae notae, habet probabilitatem requisitam ut ex ea legitime agat. Hoc a S. Sede fuit definitum, cum S. Poenitentiaria pronuntiavit, anno 1831, antequam S. Ligorius catalogo sanctorum inseriberetur et titulo Doctoris Ecclesiae decoraretur, non inquietandum esse confessarium sequentem opiniones hujus theologi, non trutinatis rationibus quibus nituntur, quia eas tutas judicat eo solo quod S. Sedes declaravit, nihil censura dignum in Alphonsianis scriptis fuisse inventum.

His positis.

Dico : Licet sequi opinionem vere et solide probabilem faventem libertati, relicta tutiore aeque probabili, vel etiam probabiliori, ubi de sola liceitate actionis agitur.

Probatur 1° ratione. Hic intercedunt principia reflexa quibus necessario statuenda est propositio.

PRINCIPIUM PRIMUM : Lex dubia non obligat.

Prob. Lex non obligat, nisi habeat actu vim obligandi. Atqui lex cui opponitur opinio vere et solide probabilis, non habet actu vim obligandi. Ergo lex talis non obligat. — Major non videtur probanda, sed tantum explicanda. Dupliciter lex considerari potest, scilicet in fieri seu in potentia, et in facto esse, seu in actu, et haec distinctio innuitur a S. Thoma, Iª 2ae, q. 90, a. 1, ad 1 : « Cum lex sit regula et mensura, dicitur dupliciter esse in aliquo. Uno modo, sicut in mensurante et regulante : et quia hoc est proprium rationis, ideo per hunc modum lex est in ratione sola. Alio modo, sicut in regulato et mensurato : et sic lex est in omnibus quae inclinantur in aliquid ex aliqua lege. » Priori modo, ut vides, lex in ratione sola existens, est in fieri, et si quemdam actum jam habet, non est alius quam actus primus, ex quo in potentia tantum existit. Quomodo vero lex sit in regulato et mensurato, id est in ejus subjecto, quantum ad actum secundum, qui est simpliciter et proprie actus, hoc declarat Angelicus infra, a. 4, c, dicens : « Lex imponitur aliis per modum regulae et mensurae.

Regula autem et mensura imponitur per hoc quod applicatur his quae regulantur et mensurantur. Unde ad hoc quod lex virtutem obligandi obtineat, quod est proprium legis, oportet quod applicetur hominibus qui secundum eam regulari debent. » Atqui per hanc applicationem lex actum suum, ut supra intelligitur, id est actum secundum, obtinet. Ergo non obligat nisi per hunc actum vim obligandi obtineat. — Prob. min. Lex non habet actu vim obligandi, nisi fuerit realiter promulgata. Atqui lex cui opponitur opinio vere et solide probabilis non fuit realiter promulgata. Ergo non habet actu vim obligandi. — Prob. maj. Haec propositio sequenti aequivalet : Lex non obligat, nisi realiter existat et sit lex vera. Porro, certum est legem plenam seu veram existentiam non habere, seu non esse in actu secundo et non applicari, et consequenter non esse legem veram quae obliget, nisi fuerit promulgata. Disputatur inter theologos, an promulgatio sit de essentia legis. Quidam dicunt eam ad essentiam non pertinere, sed nihilominus esse conditionem sine qua non ut lex obliget, quia subditus teneri non potest legem aliquam servare, si eam ignoret. Alii docent, et melius, ut in tractatu de Legibus probabitur, promulgationem esse de essentia legis. S. Thomas, ibid., a. 4, solvit quaestionem sequentem : « Utrum promulgatio sit de ratione legis ? » In capite objectionum propositio negativa legitur : « Videtur quod promulgatio non sit de ratione legis. » Postquam in corp. art. dixit, ut supra legitur, legem imponi « per modum regulae et mensura, » et necesse esse, ut vim obligandi obtineat, quod applicetur seu imponatur hominibus, Angelicus prosequitur : « Talis autem applicatio fit per hoc quod in notitiam eorum deducitur ex ipsa promulgatione. Unde promulgatio ipsa necessaria est ad hoc quod lex habeat suam virtutem. » Allegato autem tritissimo axiomate juris : « Leges instituuntur cum promulgantur, » promulgationem ponit in definitione legis, quam sit statuit : « Lex nihil aliud est quam quaedam rationis ordinatio ad bonum commune, ab eo qui curam communitatis habet promulgata. » In quamcumque partem propendeat aliquis, propositionem nostram admittere cogitur, scilicet quod lex non habet actu vim obligandi, nisi fuerit realiter promulgata. — Prob. min. Lex cujus existentia non est certa (seu lex dubia), non est realiter promulgata. Atqui lex cui opponitur opinio vere et solide probabilis, non est certa (seu est lex dubia). Ergo lex talis non est realiter promulgata. — Ad praecavendam omnem ambiguitatem, notandum est non agi in hoc argumento, sicut et in tota quaestione, de promulgatione quae fit in foro externo pro communitate et ipso facto obstringit juridice omnes subditos, qui censentur eam noscere et ignorantiam communiter praetendere non possunt ad transgressiones excusandas et poenas declinandas, quia jure praesumuntur scienter legem violasse. Expendimus hic valorem legis dubiae in foro interno, et inquirendum est an lex vere dubia haberi debeat ut realiter promulgata in hoc foro, id est an conscientiam liget. Hoc statuto. — Prob. major. Dicimus cum S. Thoma, hic q. 90, a. 1, c : « Lex quaedam regula est et mensura actuum, secundum quam inducitur aliquis ad agendum, vel ab agendo retrahitur; dicitur enim lex a ligando, quia obligat ad agendum. » Unde lex considerari non debet in abstracto, sed ut est aliquid practicum, et haec regula et mensura non fit practica nisi subjecto applicetur realiter, ut docet Angelicus, ibid., a. 4, c, dicens : « Regula et mensura imponitur per hoc quod applicatur his quae regulantur et mensurantur. Unde, ad hoc quod lex virtutem obligandi obtineat, quod est proprium legis, oportet quod applicetur hominibus qui secundum eam regulari debent. » Porro, secundum eundem, ibid., « talis applicatio fit per hoc quod in notitiam eorum deducitur ex ipsa promulgatione. » Atqui qui vere incertus est de existentia legis, non habet hujus legis notitiam. Ergo ipsi non est realiter promulgata. Si respondeatur, ut aliquibus placuit, dubitantem de existentia legis hujus legis habere aliquam notitiam, quae est promulgatio sufficiens ut secundum hanc legem se regulare et mensurare teneatur, talem objectionem refutat ipse S. Thomas, explicando quid intelligendum sit per notitiam requisitam ut lex realiter applicetur per promulgationem. Dicit enim, q. 17 de Veritate, a. 3 : « Sciendum est quod ligatio metaphorice a corporalibus ad spiritualia sumpta, necessitatis impositionem importat... Ita se habet imperium alicujus gubernantis ad ligandum in rebus voluntariis, illo modo ligationis qui voluntati accidere potest, sicut se habet actio corporalis ad ligandum res corporales necessitate coactionis. Actio autem corporalis agentis nunquam inducit necessitatem in rem aliam, nisi per contactum coactionis ipsius ad rem in qua agit. Unde nec ex imperio alicujus regis vel domini ligatur aliquis, nisi imperium attingat ipsum cui imperatur. Attingit autem ipsum per scientiam. Unde nullus ligatur per praeceptum aliquid, nisi mediante scientia illius praecepti : et ideo ille qui non est capax notitiae, praecepto non ligatur, nec aliquis ignorans praeceptum Dei, ligatur ad praeceptum faciendum, nisi quatenus tenetur scire praeceptum. Si autem non teneatur scire, nec sciat, nullo modo ex praecepto ligatur. Sicut autem in corporalibus agens corporale non agit nisi per contactum, ita in spiritualibus praeceptum non ligat, nisi per scientiam... Cum praeceptum non liget nisi per virtutem scientiae, nec scientia nisi per virtutem praecepti. » Si quis autem affirmare audeat, cum Patutio, acerrimo S. Alphonsi de Ligorio oppugnatore, et cum coryphaeo Probabilismi compensativi, de quo infra, scientiam hic sumi a S. Thoma lato sensu, et intelligendam esse de quacumque notitia, etiam dubia, cujus motivum est grave, ita ut simplex opinio de existentia legis promulgationi aequivalet, Doctor noster hoc effugium claudit, dicens, IIª IIae, q. 1, a. 5, ad 4 : « Scientia cum opinione simul esse non potest simpliciter de eodem, quia de ratione scientiae est quod id quod scitur existimetur esse impossibile se aliter habere; de ratione autem opinionis est quod id quod est opinatum existimetur possibile aliter se habere. » Unde, secundum Angelicum, lex cujus non habetur scientia seu cognitio certa, non attingit nec ligat subditum, quia non ei imponitur sicut convenit hujusmodi ligamini, id est per scientiam. Atqui scientia legis non acquiritur nisi per promulgationem. Ergo lex cujus existentia non est certa, non est realiter promulgata. —

Minor est evidens. Si tamen probanda esset, sic procederemus. Duae probabilitates oppositae necessario incertitudinem seu dubium inducunt. Atqui, cum opinio vere et solide probabilis negat existentiam alicujus legis, duae probabilitates opponuntur. Ergo existentia hujus legis est incerta seu dubia.

Omnis ulterior probatio est inutilis, imo esset impossibilis, nam evidentia demonstrationem nec requirit, nec patitur.

Superior argumentatio sic resolvitur :

Lex quae probabiliter tantum existit est lex dubia.

Lex dubia non est realiter promulgata.

Lex quae non est realiter promulgata, non habet actu vim obligandi.

Lex quae non habet actu vim obligandi, non potest realiter obligare.

Confirmatur hoc argumento a Billuart instituto in favorem probabiliorismi : « Ille qui facit quod probabiliter judicat esse objective honestum, seu nulli legi contrarium, si forte sit lex prohibens, illam invincibiliter ignorat. Atqui ignorantia invincibilis legis excusat a peccato formali, ut patet ex hac propositione secunda damnata ab Alexandro VIII : « Tametsi detur ignorantia invincibilis juris naturae, haec in statu naturae lapsae operantem ex ipsa non excusat a peccato formali. » — Prob. min. Qui serio enititur ad veritatem, facitque totum quod moraliter potest ut eam assequatur, si forte non attingat, invincibiliter illam ignorat; quia ea ignorantia est invincibilis, quae humano studio vinci non potest, ut dicit S. Thomas Iª IIae, q. 76, a. 2, c. Atqui totum hoc praestat qui, post sufficiens examen, sequitur opinionem probabilem. Ergo. »

Ubi dicit Billuart probabilior, nos dicimus probabilis, et quidem pari jure. Cum enim opinio libertati favens est vere et solide probabilis, ipsa legis existentia non est nisi probabilis et demonstrari non potest. Agens igitur constituitur in ignorantia « quae humano studio vinci non potest, » id est in ignorantia invincibili legis, si forte lex existat. Atqui agens « non ligatur nisi mediante scientia praecepti, » ut dicit Angelicus. Ergo.

Ergo lex dubia non obligat.

Dices forsan : Lex naturae non fuit promulgata. Atqui nihilominus lex naturae omnes homines obligat, et leges humanae ab hac lege procedunt. Ergo promulgatio non est necessaria ut lex obliget.

Respondeo. Hanc difficultatem sibi obiecit S. Thomas, 1ª 2ª, q. 90, a. 4, primo loco, dicens : « Lex naturalis maxime habet rationem legis. Sed lex naturalis non indiget promulgatione. Ergo non est de ratione legis quod promulgetur. » Et respondet : « Dicendum quod promulgatio legis naturae est ex hoc ipso quod Deus eam mentibus hominum inseruit naturaliter cognoscendam. » Id clarius explicans Sylvius ait, in 1am 2ª, q. 90, a. 4, in fine : « Actualiter tunc unicuique [lex naturae] promulgatur, quando cognitionem a Deo accipit, dictantem quid juxta rectam rationem sit amplectendum, quid fugiendum. » Ibid., q. 19, a. 4, ad 3, Angelicus obtendens quod necesse est ut lex, quatenus est mensura, sit certissima, dicit de lege naturae, quae est in nobis participatio legis aeternae : « Licet lex aeterna sit nobis ignota secundum quod est in mente divina, innotescit tamen nobis aliqualliter per rationem naturalem, quae ab ea derivatur ut propria ejus imago, vel per aliqualem revelationem superadditam. » Adverte haec ultima verba, ex quibus infertur quod, si ratio non sufficeret ad manifestandum nobis divinam voluntatem, saltem in necessariis, ignorantia hominis esset depellenda per aliqualem revelationem supernaturalem, ut lex naturalis fieret certissima, ita ut ante hanc promulgationem specialem non posset actu obligare.

PRINCIPIUM SECUNDUM. Lex incerta non potest inducere obligationem certam.

Videtur nostram propositionem sufficienter et etiam inconcusse fuisse demonstratam praecedenti argumento, quo essentiam legis expendimus, eam praecipue ut causam obligationis considerantes. Attamen, ad abundantiam juris, effectum legis et ejus processum a lege juvabit insuper examinare, probando legem incertam obligationem certam non posse inducere. Itaque

Probatur sic. Effectus naturalis est necessario proportionatus et homogeneus causae. Atqui obligatio est effectus naturalis legis. Ergo obligatio est necessario proportionata et homogenea legi. — Prob. 1ª pars majoris. Effectus naturalis continetur in causa. Atqui contentum necessario proportionatur continenti et illud excedere non potest; alioquin esset simul contentum et saltem ex parte non contentum, quod implicat. Ergo effectus naturalis est necessario causae proportionatus. — Prob. 2ª pars majoris. Secundum D. Thomam, 1a p., q. 43, a. 7, c, « omnis effectus aliqualiter repraesentat suam causam. » Et idem dicit, ibid., q. 4, a. 2, c : « Quidquid perfectionis est in effectu, oportet inveniri in causa effectiva... Manifestum est enim quod effectus praeexistit virtute in causa agente; praeexistere autem in virtute causa agentis, non est praeexistere imperfectiori modo, sed perfectiori. » Atqui praeexistere virtute in causa agente, supponit homogeneitatem effectus naturalis ad causam. Ergo effectus naturalis est necessario homogeneus causae. — Prob. min. Effectus naturalis legis est id ad quod instituitur et ex ejus natura procedit. Atqui id nihil aliud est quam obligatio; nam, ut dicit Angelicus, 1a 2ª, q. 90, a. 1, c, « dicitur lex a ligando, quia obligat ad agendum, » et ibid., arg. Sed contra : « Ad legem pertinet praecipere et prohibere, » quod est obligare. Ergo obligatio est effectus naturalis legis. — Unde jure concluditur : Ergo obligatio est necessario proportionata et homogenea legi.

Hac conclusione obtenta, instituitur argumentum sequens : Obligatio est necessario proportionata et homogenea legi. Atqui, si lex incerta induceret obligationem certam, haec obligatio non esset proportionata et homogenea legi. Ergo lex incerta non potest inducere obligationem certam. — Prob. 1ª pars minoris. Certum excedit incertum, ut ulterius procedens. Ergo obligatio certa non proportionatur legi incertae. — Prob. 2ª pars minoris. Certum opponitur incerto et illud excludit. Ergo obligatio certa non est homogenea legi incertae. — Ergo, ut asseritur in propositione, lex incerta non potest inducere obligationem certam.

Confirmatur his verbis S. Thoma jam in gratiam praecedentis principii allegatis, q. 17 de Veritate, a. 3, c : « Nec ex imperio alicujus regis vel domini ligatur aliquis, nisi imperium attingat ipsum cui imperatur. Attingit autem ipsum per scientiam. Unde nullus ligatur per praeceptum aliquod, nisi mediente scientia illius praecepti. » Atqui, ut jam animadvertimus, scientia praecepti est cognitio certa legis. Ergo lex incerta non potest inducere obligationem certam.

PRINCIPIUM TERTIUM. Melior est conditio possidentis.

Observandum est praesentem quaestionem poni inter legem et libertatem hominis. Porro sua libertate uti homini licet, quamdiu ea legitime, id est aliqua vera lege, non privatur, quia ante legem libertatem possidet, et haec possessio jus certum illi confert, si jus superius et contrarium illud non destruat.

Probatur. Nemo potest jure certo privari, nisi ab eo qui jus superius et certum habet. Atqui ante legem libertas jus certum possidet, et hoc ita esse evidens; nam jus aliquod subsistit quamdiu jus aliud superius illud non destruit, secundum axioma notum : « Non datur jus contra jus; » quod intelligitur de jure vere existente. Quicumque tale jus possidet, illud defendere potest contra quemcumque non probantem se jus contrarium habere, quod praevalet. — Prob. min. Ad naturam intellectualem hominis libertas arbitrii essentialiter pertinet, ut demonstrat D. Thomas, dicens, 1a p., q. 59, a. 3, c : « Quaedam sunt quae non agunt ex aliquo arbitrio, sed quasi ab aliis acta et mota, sicut sagitta a sagittante movetur in finem. Quaedam vero agunt quodam arbitrio, sed non libero, sicut animalia irrationalia : ovis enim fugit lupum ex quodam judicio, quo existimat eum sibi noxium ; sed hoc judicium non est ipsi liberum, sed a natura inditum. Sed solum id quod habet intellectum potest agere judicio libero, in quantum cognoscit universalem rationem boni, ex qua potest judicare hoc vel illud esse bonum. Unde ubicumque est intellectus, ibi est liberum arbitrium. » Advertendum est Doctorem nostrum hic non loqui de libertate contrarietatis, qua non est dos essentialis naturae intellectualis, sed de libertate contradictionis, qua utitur agens « in quantum cognoscit universalem rationem boni, » quam tribuit hoc loco angelis beatis et tribui debet pariter homini etiam viatori. Atqui natura intellectualis regulanda, mensuranda, liganda per legem, concipitur ante regulam, mensuram et ligamen qua ipsi sunt imponenda. Et hoc docet Angelicus, 1a 2ª, q. 91, a. 1. Quaerit « utrum sit aliqua lex aeterna. » Primum sibi objicit : « Videtur quod non sit aliqua lex aeterna. Omnis enim lex aliquibus imponitur. Sed non fuit ab aeterno cui aliqua lex posset imponi; solus enim Deus fuit ab aeterno. Ergo nulla est lex aeterna. » Respondet : « Dicendum quod ea quae in seipsis non sunt, apud Deum existunt, in quantum sunt ab ipso cognita et praeordinata, secundum illud, Rom., IV, 17 : Qui vocat ea quae non sunt, tamquam ex quae sint. Sic igitur aeternus divinae legis conceptus habet rationem legis aeternae, secundum quod a Deo ordinatur ad gubernationem rerum ab ipso praecognitarum. » Adverte hoc : « Aeternus divinae legis conceptus ordinatur ad gubernationem rerum praecognitarum. » Ergo prioritate rationis prius a Deo consideratus fuit homo tamquam liber, et deinde posterioritate ejusdem generis considerata fuit lex qua homo ligandus erat. Si hoc verum est de lege aeterna, a fortiori verum est de lege naturae et de lege humana. Ergo ante legem libertas hominis jus certum possidet. Et confirmatur his verbis S. Scriptura, Eccli., XV, 14-16 : Deus ab initio constituit hominem, et reliquit illum in manu consilii sui. Adjecit mandata et praecepta sua. Si volueris mandata servare, conservabunt te. Inde patet, hominem constitutum fuisse essentialiter liberum. Ejus libertas non restringitur nisi mandatis et praeceptis quae Deus adjecit. Nota bene hoc ultimum verbum adjecit. Ergo ut supra. Ergo libertas jure suo certo privari non potest nisi lege certa.

Unde argumentum sequens, quod rem conficit : Libertas jure suo certo privari non potest nisi lege certa. Atqui lex probabilis non est lex certa. Ergo lex probabilis non potest libertatem jure suo certo privare. — Atqui jus illud est possessio. Ergo in hac materia melior est conditio libertatis possidentis.

Ope trium superiorum principiorum, demonstrata est inefficacitas legis dubiae, in se, ut est causa, quoad effectum et in subjecto. Nihil amplius requiri potest, ut probetur ratione talem legem practice nullius valoris esse.

Argumentum ex authoritate.

Hoc argumentum a P. Gury optime sic exponitur^1 : « Ex variis capitibus constat, scilicet :

» 1° Ex communiori authorum per plura saecula consensu. Ex quo enim orta est disputatio de probabilismo, nempe a medio saeculo XVI, innumeri confestim ex omni natione, statu, conditione, et ex omnibus religiosis ordinibus authores patrocinium ejus susceperunt, e quibus non pauci doctrinae fama insignes elucent, uti Suarez, cardinalis de Lugo, Lessius, Eusebius Amort, Bonacina, etc., et recentioribus temporibus S. Alphonsus de Ligorio. Quod si nonnulli in tanta doctorum multitudine probabilismi limites nimis extendisse forte videantur, hujusmodi sane periculum praecaveamus, limites veri probabilismi retinentes, scilicet non admittendo opinionem ut probabilem, nisi solido fundamento innitatur, seu nisi solidae rationes pro ea militent, prout plerique omnes, etiam ante S. Ligorium, probabilismum intellexerunt. » — Authoribus a Gury enumeratis, addendus est S. Antoninus, qui re-

¹

censet sententias plurium doctorum antiquorum, et signanter S. Thomae, quae nonnisi per principia probabilismi demonstrari possunt.

» 2° Ex doctrina hujusce temporis communiter tradita. Etenim, si inspiciantur scholae per totum orbem diffusae, in plerisque invenientur tradita et propugnata probabilismi moderati doctrina, praesertim Romae, quae merito haberi debet ut centrum scientiarum theologicarum, et ubi falsa doctrina, et quidem publice, tacente Ecclesia, doceri profecto nequit. Sic pariter in tota Italia, Hispania, Germania, etc. — In ipsa quoque Gallia jam unanimo fere plausu in dies nunc excipitur S. Ligorii doctrina, qua sane a probabiliorismo prorsus abhorret. » — A tempore quo Gury scribebat, ortum est quidem in Gallia systema Probabilismi compensativi, quod immerito nomen probabilismi usurpavit, ut doctrinae Ligorianae principia funditus ever tens. Sed illud systema paucissimos sequaces attraxit, et brevi, ut res inanis, evanescet.

» 3° Ex approbatione Ecclesiae, saltem implicita, in approbatione operum S. Ligorii. Etenim solemniter declaravit sacra Rituum Congregatio [in judicio de scriptis ante canonisationem lato] « nihil esse censura dignum » in operibus S. Doctoris. Iterum in decreto S. Poenitentiariae (5 julii 1831) a S. P. Gregorio XVI approbato, professor quivis theologiae sequi et docere potest omnes opiniones quas in sua theologiae morali profitetur S. Ligorius, nec inquietandus est confessarius qui easdem in praxi sacri tribunalis poenitentiae sequitur. [Expressius laudatur S. Doctor in Brevi a SS. D. N. Pio IX scripto, 7 aprilis 1847, ad Petrum Scavini, qui in suo Compendio theologiae probabilismum Ligorianum apertissime docet : « Tibi vehementer gratulamur, ait Pontifex, quod in hisce Institutionibus conficiendis nihil antiquius habueris, quam salutares sanctissimi et doctissimi viri Alphonsi Maria de Ligorio doctrinas magis magisque propagare, iisque ecclesiasticae praesertim juventutis animos imbuere. »] Litteris tandem apostolicis die 7 julii 1871 datis, quibus S. Ligorius universalis Ecclesiae Doctor declaratur, haec statuit S. P. Pius iX : « Praeterea hujus Doctoris libros, commentaria, opuscula, opera denique omnia, ut aliorum Ecclesiae Doctorum, non modo privatim, sed publice in gymnasiis, academiis, scholis, collegiis, lectionibus, disputationibus, interpretationibus, concionibus, sermonibus, omnibusque aliis ecclesiasticis studiis, christianisque exercitationibus, citari, proferri, atque, cum res postulaverit, adhiberi volumus ac decernimus. » — Jam vero S. Ligorius in suis operibus : 1° Expresse docet ac mira eruditione confirmat speculativa omnia principia in quibus, fatentibus ipsismet adversariis, tota veluti substantia nostrae doctrinae consistit, nempe : neminem ad aliquam legem servandam teneri, nisi illa ut certa ei manifestetur; — non posse legem incertam certam obligationem inducere; — legem dubiam non obligare, etc. (Morale systema, n. 63-69). 2° Quoad praxim, nobiscum asserit licitum esse usum verae et solidae probabilitatis contra legem, dummodo qui ea utitur conscientiam sibi efformet ope principiorum reflexorum saepius memoratorum. Eam equidem solam ut talem habet quae sit aequalis aut fere aequalis probabilitati oppositae : nos, e contra, admisimus eam aliquando talem esse ac manere, quamvis opposita sit probabilior; sed id non impedit quominus nobiscum consentiat quoad essentialia; [nam, ut notavimus, S. Ligorius id tantum requirit, ut opinio favens libertati sit vere et solide probabilis, et etiamsi opinio opposita sit probabilior, non destruit veritatem et soliditatem sententiae contrariae, quoties non est notubiliter probabilior, quo in casu prior fieret leviter probabilis et extra quaestionem poneretur]. Ergo in ejus operibus elucet approbatio Ecclesiae ac doctrinae nostrae principia.

» Adde cum Theologia Wirceburgensi, n. 252, iis qui cum debita moderatione probabilismo utuntur, sectando unice opiniones vere ac solide probabiles, « paucas esse opiniones manifeste et notabiliter probabiliores, et de quarum excesu certo constat, quaelibet ipsis affirmavit manifeste et notabiliter probabiliorem, quamdiu oppugnatum noscit, verae theologicae probabilitatem. Inde aequiprobabilismus S. Ligorii et probabilismus noster moderatus fere in idem recidunt. »]

Argumentum ex consectariis.

[Haec consectaria exponuntur ab eodem P. Gury, ibid., n. 66-68. « 1° Sequeretur in systemate probabilioristarum difficultas nimis gravis pro confessariis. Etenim confessarius se exponeret periculo peccandi ob defectum sufficientis diligentiae in perpendendis variis gradibus probabilitatis, praesertim in materia restitutionis, quando ex duabus opinionibus aeque probabilibus unam sequeretur. Si enim sententiam benigniorem assumeret, peccaret illud permittendo in quo deformitatem probabiliter existentem apprehenderet. Si juxta sententiam rigidiorem ageret, peccaret jugum incertum poenitenti imponendo. Insuper, licet sententia rigidior ipsi appareat probabilior, quandonam certus erit eam revera talem esse, atque alteri confessario oppositam probabiliorem non videri? Nec quisquam munus confessarii subire posset, nisi forte ita versatus foret in theologia morali, ut distinguere inter opiniones probabiliores et minus probabiles certo posset; onus enim faciendi includit onus sciendi : paucissimi autem hoc praestare valent.

» Hinc sequitur etiam illa contradictio confessariorum qui, utut probabiliorismum profitentes, haud raro tamen dicunt se non posse in administratione sacramenti poenitentiae principia probabiliorismi rigorose applicare, et ideo aliud in theoria, aliud vero omnino oppositum in praxi tenent. Nec desunt qui, in angustiis constituti, facile id probabilius judicent quod alias minus probabile habebant. [Hoc ipsi supra animadvertimus, scilicet probabilioritatem saepe mere subjectivam esse.] Nonne praestaret principia mitiora cum tot sapientissimis doctoribus statuere et admittere, eaque exactius in praxim deducere?

» 2° Sequeretur molestissima difficultas pro fidelibus.

Etenim in dubiis imponeretur ipsis obligatio inquirendi, quaenam opinio sit probabilior : quippe obligatio operandi secundum probabiliorem includit necessarium officium eam inquirendi. Porro plerumque datur impossibilitas moralis distinguendi inter probabiliorem et probabilem. Et sane quaero, an tenear ad probabilius in se seu absolute, vel quoad me seu relative. Si prius, unde noscam? Si posterius, iterum agitur de probabilitate intrinseca vel extrinseca. Si de posteriori, qua schola sequenda? qui doctores interrogandi? Si de priori, crescit difficultas : unde sciam an sim satis ad hoc judicium idoneus, an in ignorantia invincibili verser, vel non? Anceps igitur dubiisque pressus, quid agam? Recurram ad magistros? At, ex hypothesi, meum est judicare. Quot itaque quantaeque angustiae impendeant fidelibus ex illa necessitate probabilius tutiusve sequendi, manifestum est. — Ita Segneri, opusc. de Probabilitate.

» 3° Sequeretur fluctuatio perpetua doctrinae. Ex probabiliorismo enim sequitur perpetua fluctuatio doctrinae inter ipsos probabilioristas, uti comprobat quotidiana experientia. Sed et ex ipsa natura probabiliorismi oritur ista discrepantia. Impossibile est siquidem ut reipsa conveniant; nam, posita obligatione sequendi opinionem quae cuique probabilior apparet, necessario alii pro affirmativa parte, alii pro negativa resolvent. Ligabit unus, solvet alter, et quod tibi probabilius apparebit, facile alteri aeque vel minus probabile videbitur. Hinc sequuntur confusio decisionum, perplexitas fidelium et angustiae modis, saltem plerumque, caret. Duo enim tantum sunt probabilistis perpendenda, scilicet obligationes certae et obligationes mere probabiles. Quamvis vero non semper constet de vera probabilitate, nemo tamen non videt, ordinarie loquendo, multo facilius esse discernere, an solida ratio vel authoritas contra legem habeatur, quam de excessu aliquo probabilitatis proferre. Ergo... etc. »

4° His incommodis a P. Gury expositis, superadditur sequens, quod nobis grave videtur. Nemo diffitebitur confessarium non aliud munus habere quoad legem, quam eam poenitenti applicare per modum judicii : unde in hac parte non est legislator, sed tantum minister legis. Atqui, si confessarius sit probabiliorista, et ut talis imponat poenitenti observationem legis dubiae, quia ipsi probabilior apparet, opinione opposita vere ac solide probabili remanente, non applicat legem, sed eam conficit et propria authoritate seipsum legislatorem constituit, ex lege vere dubia legem certam faciens; nam supra probavimus, cum S. Thoma, legem non posse imponi subdito nisi sit vera lex, id est nisi fuerit promulgata, qualis non est lex vere dubia. Ergo confessarius, in casu supposito, limites mandati sui transgreditur et ordinem statutum subvertit.

Hoc ultimum incommodum invocari potest a fortiori contra tutiorismum, quod de caetero fuit damnatum, ut infra videbitur.]

Solvuntur objectiones.

[Obj. 1° ex Scriptura : Legitur Eccli., XI, 27 : Qui amat periculum, in illo peribit. Ibid., XXXVII, 20 : Ante omnia opera tua verbum verax praecedat te, et ante omnem actum, consilium stabile. I Thessal., V, 22 : Ab omni specie mala abstinete vos. Atqui qui doctrinam probabilismi practice sequitur, 1° amat periculum, quia se exponit peccato; 2° ante opus suum non habet verbum verax, nam opinio quam praeterit est dubia; 3° non habet ante actum suum consilium stabile, consilium enim quod admittit non nititur nisi fundamento fragili; 4° non abstinet ab omni specie mala, cum transgressio legis etiam dubiae bona dici non possit. Ergo. Sic argumentantur ipsi probabilioristae.

Resp. 1°. Retorqueri potest hoc argumentum in probabilioristas; nam, etiam cum agunt contra legem dubiam ex opinione probabiliori, vel qua talis ipsis videtur, adest periculum peccandi materialiter, quod omnino non amovetur nisi cum certo lex non existit; et idem dicendum de aliis incommodis quae objiciunt, quae, si leviter minuuntur in eorum systemate, non tamen penitus avertuntur.

Resp. 2° directe. Ad 1um. 1° Agitur ibi de impoenitentia finali, ut patet ex contextu : Cor durum habebit male in novissimo, et qui amat periculum, in illo peribit. Ergo non apposite allegatur hic textus. 2° Qui amat periculum reale, in illo peribit. Atqui, in nostra sententia, nullum est periculum peccati, cum ex conscientia recta agatur. Si forte lex vere, id est objective, existens violetur, peccatum erit mere materiale et peccatum formale tantum vitare tenemur. Ergo. — Ad 2um. Si opinio quam sequitur probabilista in casu particulari non sit intrinsece verbum verax, principium reflexum ex quo conscientiam suam format est verum, ut supra probavimus, et cum conscientia sit practice certa, judicium quo pronuntiatur legem esse nullam et non obligare, veritati consonat. Ergo. — Ad 3um. Ut ad 2um. — Ad 4um. Praecipit quidem Apostolus ut abstineatur ab omni actu qui agenti speciem peccati offert. Atqui, in hypothesi, actus non offert agenti speciem peccati, cum moraliter certus sit talem actum nulli legi opponi. Ergo.

Obj. 2° : In jure canonico regula sequens passim enuntiatur : « In dubio pars tutior est eligenda. » Atqui probabilista partem tutiorem non amplectitur; nam pars tutior ea est quae, stans pro lege, peccatum omnino amoveret. Ergo. Ita etiam probabilioristae.

Resp. 1°. Retorqueo argumentum. Probabiliorista partem tutiorem non amplectitur; nam, etc. Ergo. — Ergo confugiendum est ad tutiorismum absolutum. Atqui hoc systema fuit ab Ecclesia damnatum. Ergo.

Resp. 2° directe. 1° Verum est quod in dubio practico pars tutior sit eligenda, si agatur stante illo dubio. Atqui, quamvis dubium speculative practicum non exutiatur, probabilista non agit cum dubio practico, cum ejus conscientia, ope principii reflexi certi, facta fuerit moraliter certa de honestate actionis. Ergo regula allegata immerito contra probabilismum invocatur. 2° Ut supra probatum est, hoc principium restringitur in jure ad dubia facti, quae fiunt practica, et ad casus in quibus validitas actuum ex officio ponendorum periclitatur, et extra quaestionem praesentem vagantur, ut mox demonstrabitur. Ergo non potest nobis opponi.

Obj. 3° : plures Patres axioma supra citatum juris canonici diversimode proclamasse.

Resp. : has authoritates eo modo intelligendas esse quo axioma juris interpretatur. Aliunde non desunt testimonia quibus doctrina probabilismi fulciri potest. Aug. ait, Epist. 54, c. 2, n. 2 : « Quod neque contra fidem, neque contra mores esse convincitur, indifferenter habendum est. » Greg. Naz., orat. 39 : « Quod si dubia res est, vincat humanitas et fragilitas. »

Obj. 4° : Opinio probabilis non remanet probabilis in concursu probabilioris; minor enim probabilitas a majori eliditur. Ergo.

Resp. Nego ant. Si enim opinio opposita est vere probabilior, hoc fit ex hoc quod altera est probabilis; nam comparativum supponit positivum. Unde, si quod objicitur verum esset, opinio probabilior jam non probabilior esset, sed certa. Hoc autem falsum esse manifestum est. — Insuper, rationes ex principiis disparatis et non subordinatis petitae se invicem elidere nequeunt. Rationes enim meae, non obstante opposita probabilitate, et etiam probabilioritate, in toto suo robore stabunt, usquedum eas falsas esse probaveris.

Obj. 5° : Probabilistae non agunt cum morali certitudine, ne ex principio quidem reflexo, cum opinionem suae opinioni oppositam improbabilem dicere nequeunt. Ergo. Ita noster Billuart, dissert. VI, art. 1^1.

Resp. 1°. Retorqueo contra probabilioristas, ex paritate rationis.

Resp. 2° directe. Probabilistae non agunt cum morali

²

certitudine ex principio directo ex ipsa quaestione sumpto, conc.; nam, si ita esset, certitudo locum probabilitatis occuparet. Non agunt cum morali certitudine de honestate actionis qua ope principii reflexi certi acquiri-tur, nego; dubium enim practicum discutiunt probabilistae eodem modo quo probabilioristae, scilicet conscientiam suam certam reddendo principiis extra rem dubiam quaesitis, quibus demonstratur, legem probabilem non esse, erga agentem, veram legem quae eum attingat et obstringat. Ergo.

Obj. 6° : Prudentia exigit ut peccatum omnino vitetur. Atqui probabilista non vitat omnino peccatum, cum faciat quod judicat esse probabiliter, vel etiam probabilius peccatum. Ergo imprudenter agit. Ergo peccat.

Resp. 1°. Retorqueo contra probabilioristam, cui quod agit est etiam probabiliter peccatum, et suo argumento cogitur ipse tutiorismum amplecti.

Resp. 2° directe. Dist. maj. Prudentia exigit ut peccatum omnino vitetur, cum actus est certo et formaliter peccatum, conc.; cum actus nequidem est certo peccatum materiale et certo non est peccatum formale, nego. Atqui probabilista prudenter judicat actum suum non esse peccatum materiale, quia legem dubiam, si forte existat objective, rationabiliter tenet ut erga ipsum non existentem, defectu promulgationis debita; et certo pronuntiat, ex eodem principio inconcusso, talem actum non esse peccatum formale. Ergo non agit imprudenter. Ergo non peccat.

Obj. 7° : Velle aliquid, etiamsi forte sit peccatum materiale, est velle peccatum formale. Atqui ita agit probabilista. Ergo formaliter peccat.

Resp. 1°. Retorqueo contra probabilioristam, qui admit-tit ipse quod actus contra legem dubiam positus possit esse peccatum materiale.

Resp. 2° directe. Transeat maj. et etiam eam conc. — Nego min. Probabilista enim, prudenter judicando, ex principio certo, legem non existere, non admittit actum suum esse materialiter malum, et eum nullo modo vult sub hoc respectu. Ergo non peccat formaliter.

Obj. 8° : Si quis aegrotans eligat remedium probabiliter tantum efficax, relinquens aliud quod est probabilius efficax, imprudenter agit. Atqui adhibenda est cura major animae quam corporis. Ergo. Ita Collet, cum aliis probabilioristis non paucis.

Resp. hoc exemplum extra quaestionem esse; nam agitur hic, non de honestate actionis, sed de efficacitate medii adhibendi. Aliunde probabilista non judicat probabiliter tantum, sed certo et legitime pronuntiat actum suum non esse animae suae nocivum.

Obj. 9° : Judex, in ferenda sententia, sequi debet opinionem probabiliorem, ut patet ex damnatione sequentis propositionis ab Innocentio XI facta : « Probabiliter existimo, judicem posse judicare juxta opinionem etiam minus probabilem. » Item, medicus non adhibet licite remedium dubium, cum ipsi suppetit remedium certum vel probabilius efficax. Ergo, a pari, non licet, in agendis, sequi opinionem minus probabilem.

Resp. Exempla in antecedente allata non sunt ad rem. Non agitur enim in hoc duplici casu de honestate morali seu de liceitate actionis ponendae, sed de obligatione finem determinatum per media certa vel aptiora assequendi, ratione officii vel quasi contractus. Equidem antecedens argumenti absolute concedimus, et idem demonstrabimus in articulo sequenti; sed, negata paritate, negamus consequens et consequentiam.]

Consectaria.

[Colliges ex superioribus :

1° Si licitum sit sequi opinionem vere et solide probabilem de honestate actionis, etiamsi opposita sit probabilior, licet a fortiori agere secundum opinionem probabi-liorem et probabilissimam faventem libertati. Hoc non est jam demonstrandum. Caeterum, quoad probabilissimam, damnata est propositio sequens Sinnichii, qua est tertia ex

31 ab Alexandro III damnatis : « Non licet sequi opinionem vel inter probabiles probabilissimam. » Insuper, opinio libertati favens non potest esse probabilissima quin opposita sit tenuiter tantum vel etiam tenuissime probabilis, et praeter rationes superius allatas, invocandum est principium : « In moralibus parum pro nihilo reputatur. » Unde tune habetur quaedam certitudo moralis de non existentia legis.

2° Non licet sequi opinionem tenuiter probabilem, relicta tutiore. Nam, nemo licite agit, nisi prudenter agat, id est nisi moraliter certus sit de honestate actionis suae. Atqui, quando opinio libertati favens est tantum tenuiter probabilis, ex ea non agitur cum morali certitudine de honestate actionis, seu prudenter, quia, e contra, practice moraliter certum est legem existere. Ergo. Unde damnata fuit ab Innocentio XI haec propositio, n. 3 : « Generatim, dum probabilitate intrinseca seu extrinseca, quantumvis tenui, modo a probabilitatis finibus non exeatur, confisi, aliquid agimus, semper prudenter agimus. » Reprobata est pariter ab Alexandro VII, n. 27, haec altera propositio quae refertur ad probabilitatem extrinsecam : « Si liber sit alicujus junioris et moderni, debet opinio censeri probabilis, dum non constet rejectam esse a sancta Sede apostolica tamquam improbabilem. » Quae propositio intelligenda est in hoc sensu, quod opinio sit nova, a doctrina communi recedens, cujus author nullo titulo inter theologos bonae notae computatur.

3° Non licet sequi opinionem probabiliter tantum probabilem contra legem, quia probabilitas libertati favens non est vera et solida, et prudenter pronuntiari non potest legem de jure erga agentem non existere. Qui ex tali probabilitate ageret, probabiliter tantum ageret, id est in dubio practico et non cum morali certitudine de honestate actionis. Porro qui sic agit, non ex fide agit, et peccat.

4° Non licet sequi sententiam aliis, etiam doctioribus, probabilem, qua agenti est actu improbabilis. Ratio est quia, quamdiu ita judicat, actio ipsi apparet ut illicita, vel saltem ut non certo licita, et contra judicium proprium agendo, vim conscientiae suae inferret, et ratione dubii practice practici peccaret. Non debet ergo aliquis secundum sententiam alienam agere, nisi rationes quibus nititur noscat et approbet, vel saltem prudenter judicare possit tutum esse talis theologi, v. g., S. Ligorii, opiniones amplecti.

5° Etiamsi opinio contra legem militans sit vere et solide probabilis et in se licitum sit eam sequi, accidere potest, propter circumstantias, aliquis debeat in casu particulari partem tutiorem practice praetereire, ne scandalum praebeat iis quibus videretur legem existentem violare. Certe non tenetur onus legis dubiae declinare, et certo tenetur proximum non scandalizare. Hoc pertinet ad quaestionem obligationis indirectae, de qua alibi.

6° Nota diligenter, quaestionem probabilismi esse juris stricti. Id unum probare intendimus, scilicet nullam existere obligationem legem vere dubiam observandi, ita ut in hoc casu libertas agentis integra maneat, et non adsit periculum formaliter peccandi, tali lege praetermissa, etiamsi de facto lex forsan existat et actus contra eam positus sit in se peccatum materiale, seu melius materia peccati. Equidem laudandus erit qui, zelo perfectionis correptus, studebit, in casibus dubiis, etiam peccatum materiale possibile vitare, usum legitimum libertatis suae abnegando et agendo non secus ac si lex dubia esset lex certa. Sed hic non instituendus erat sermo hortatorius ad perfectionem, bene vero statuendum eos qui vias communes sequuntur nonnisi legibus certis obstringi.]

[Totius hujus articuli materiam e Compendio P. Gury hausimus, a n. 75 ad n. 80. (Edit. Dumas.)

« Praeter principia generalia quibus theoria probabilismi statuitur, scilicet : « Non est imponenda obligatio, nisi de ea certo constet ; » vel : « Lex dubia non obligat ; » [vel : « Melior est conditio libertatis possidentis, »] recensentur etiam nonnullae regula speciales quibus ea principia confirmantur, vel in particularibus casibus applicantur. Sunt autem sequentes :

» I. — In dubio standum est pro eo pro quo stat praesumptio. Ratio est, quia praesumptio plerumque efficit certitudinem moralem, saltem latam. Hinc, si soleas tali tempore diligenter recitare Breviarium, et dubites an aliquam partem recitaveris, praesumptio tibi favet et te ab obligatione recitandi seu repetendi eximit. Item, si dubites utrum superior juste praecipiat vel dispenset, pro illo stat praesumptio; quia is rationibus tibi incognitis duci potest, vel de cognitis prudenter judicare censetur. Insuper rectus ordo et bonum commune exigunt ut in tali casu ipsi deferatur. — Ita communiter theologi.

» II. — In dubio judicandum est ex ordinarie contingentibus. Axioma est communiter receptum. S. Lig. passim. — Recidit haec regula ferme in praecedentem, cum in utraque praesumptio sit ratio ita judicandi. Sed prior latius patet, siquidem praesumptio erui potest, non tantum ex ordinarie contingentibus, sed etiam ex particularibus circumstantiis. — S. Lig., ibid.

» III. — In dubio standum est pro valore actus. Regula est juris civilis, etiam in rebus theologicis communiter applicata. Hoc intelligendum est, si factum principale sit certum, et dubitetur de aliqua circumstantia vel conditione necessaria, aut de modo debito : v. g., si dubites an cum sufficienti dolore peccatum confessus fueris, non teneris iterum confiteri. — S. Lig., lib. I, n. 26, etc. — Principium istud videtur etiam intelligendum, 1° in favorem libertatis, modo non obstet contraria praesumptio, aut bonum commune reipublicae vel religionis; 2° contra libertatem in foro externo, vel etiam in foro interno, cum agitur de bono publico, v. g., de contractibus, praesertim de matrimonio. Ratio autem cur illud principium non sit applicandum in omni casu contra libertatem, petitur ex alio principio superius memorato, nempe : « Non est imponenda obligatio, nisi de ea certo constet. » Porro, non constat de obligatione, nisi urgeat aliqua evidens ratio justitiae, religionis, boni publici, vel alterius finis necessario obtinendi. — S. Lig., lib. I, n. 26 ; lib. VI, n. 505. — Voit, n. 38.

» IV. — In dubio favores sunt ampliandi et odia restringenda (Reg. jur. can. 15, in Sexto); id est, in dubio benigniora sunt praeferenda. Unde, secundum hoc principium et communiorem interpretationem, haec statuenda videntur : 1° Quoties odia et favores separari possunt, odia sunt restringenda et favores ampliandi, quantum fieri potest, quin vis sensui verborum inferatur. 2° Si odia et favores sint indivisibilia, tunc de intentione legislatoris ex ipsius verbis, ex subjecta materia, aut ex adnexis circumstantiis judicandum est. 3° Si intentio legislatoris determinari clare nequeat, magis attendendum est ad favorem quam ad odium. — S. Lig., lib. I, n. 99.

» Odiosum autem hic intelligitur quidquid tendit ad poenam, vel laedit jus tertii, aut juri communi opponitur. Favor vero, seu favorabile, est quidquid libertati indulget, vel gratiam concedit, sine privatorum, aut communitatis, aut juris ipsius detrimento.

» V. — In obscuris, quod minimum est tenendum (Reg. jur. can. 30, in Sexto). Sic intelligenda est haec regula. Ubi non constat de vero sensu legis vel statuti, et inquisitione praemissa, neque ex natura rei, neque ex contextu verborum, aut loci consuetudine, aliave circumstantia determinari potest, interpretatio minus onerosa seu libertati benignior admittenda est. Ratio est, quia legislator non censetur velle obligare ultra id quod clare in lege exprimitur. Hinc in dubio de quantitate poenae infligendae, minima eligenda est. Item, si non certo constet de delicto, reus absolvendus est.

» VI. — In dubio facti, valent sequentia axiomata seu regulae juris civilis apud omnes receptae : 1° In dubio, factum non praesumitur, sed demonstrari debet. Hoc autem intelligendum est de dubio circa actum principalem : v. g., si dubium sit an quispiam alium percusserit, hoc factum praesumi non debet, sed qui affirmat debet illud positive probare. 2° In dubio praesumitur factum, seu recte factum, quod de jure faciendum erat. Hoc intelligendum de dubio circa actum accessorium, supposita certitudine actus principalis; si quid enim de jure faciendum erat, aut si ordinarie fieri soleat, aut sit favorabile facienti, praesumitur factum esse. 3° In dubio nemo malus praesumitur, nisi probetur. Hoc valet, quoties agitur de dubio alicujus delicti. Illud enim imputari non debet, nisi de eo certo constet. Cum igitur delicta non praesumantur, nec malus quisquam praesumitur, sed probandus est.

» VII. — In dubio pars tutior est eligenda (Reg. jur. can. passim). Haec regula restringenda est ad casus dubii practici, vel ad eos in quibus finis est necessario obtinendus, nempe ubi probabilitas non removeret periculum quod lex praecipit omnino cavendum, ut, v. g., in sacramentis conficiendis : quod ex omnibus hucusque expositis compertum est. Si autem extendatur ad dubia speculativa, cessat regula seu praeceptum, sed est merum consilium.

» Quaerès 1° an licitum sit uti probabilitate, non tantum in materia juris positivi, sed etiam in materia juris divini et naturalis.

» Resp. affirmative, quia in qualibet materia contingere potest ut non constet de legis existentia, quoties nempe contra militat vera et solida probabilitas, ac proinde de tali lege datur ignorantia vere invincibilis. Porro Deus, author legis et principium ordinis naturalis, non censetur velle nos obligare, quando invincibiliter legis existentiam ignoramus. — Lacroix, etc.

» Quaerès 2° an confessarius possit vel debeat absolvere poenitentem qui vult sequi opinionem probabilem quidem, sed oppositam sententiae quam ipse tenet.

» Resp. affirmative, si poenitens adhaereat sententiae probabili cum conscientia efformata. Ratio est, quia poenitens habet jus sequendi opinionem vere probabilem, nec confessarius jus habet illi imponendi proprias opiniones, etiamsi probabiliores ipsi videantur. Confessarius enim non est judex opinionum quas poenitens sequi teneatur, sed est tantum judex dispositionis sui ponitens, ut patet ex Trident., sess. XIV, c. 3. — Ita S. Lig., lib. VI, n. 604, et alii communiter.

» Quaeres 3° an probabilitas extrinseca constituat opinionem vere probabilem.

» Resp. affirmative, saltem generatim loquendo. Imo, in quaestionibus quarum solutio magnopere pendet a prudentum aestimatione, major authoritas majorem constituit probabilitatem. Nam difficile est aliquid esse extrinsece probabile, quin pro eo sit ratio gravis. Rationabiliter autem praesumi debet adesse talem rationem, quando multi et graves authores tenent aliquam opinionem esse probabilem, quippe rei veritatem perspexisse et solidis motivis eam inniti vidisse merito consentur. Hinc S. Thomas : « Aliquis parvae scientiae magis certificatur de eo quod audit ab aliquo scientifico, quam de eo quod sibi secundum suam rationem videtur. » 2° 2*, q. 4, a. 8. — Accedit etiam authoritas S. Poenitentiariae. Etenim S. Congregatio interrogata, utrum sit inquietandus confessarius qui sequitur doctrinam S. Ligorii, quin rationes ejus perpendat, sed tantum propter ejus authoritatem, respondit negative; et hoc responsum fuit a Summo Pontifice Gregorio XVI approbatum. Ergo probabilitas extrinseca intrinsecam supponit. Ergo.

» Dixi, saltem generaliter loquendo, quia, si aliquando forte detegas errasse authores etiam multos et graves in asserendo opinionis alicujus probabilitate, tota eorum authoritas, quantacumque demum sit, totaque illa probabilitas extrinseca jam non efficiet ut haec opinio sit tibi vere probabilis.

» Quaeres 4° quid sentiendum sit de illo principio probabilistis non paucis familiarissimo : Qui probabiliter agit, prudenter agit.

» Resp. Plurimi gravissimique doctores, qui hoc effato usi sunt, illud usurparunt instar regulae agendi proxime, non autem principii quo veritatem suae doctrinae circa probabiles opiniones comprobarent. Certe principium istud falsum est, si habeatur ut principium primarium et per se vim habens. Ratio est, quia actio nequit esse prudens vi solius probabilitatis, sed id habet ex sola certitudine. Est autem verum, si habeatur tantum, prout ab his doctis viris habebatur, ut consequentia alterius principii primarii quod sit per se regula ultima agendi, quale istud esse potest : Lex dubia non obligat; vel : Non est obligatio, nisi de ea certo constet.

» Quaeres 5° quomodo intelligendum sit axioma : In dubio melior est conditio possidentis, et quinam ejus usus in conscientia efformanda.

» Axioma istud in foro externo tum ecclesiastico tum civili receptum est tamquam regula judiciorum certa. Regula enim 65 juris in Sexto sic se habet : In pari delicto vel causa, potior est conditio possidentis, et L. 128, § de div. reg. juris dicitur : In pari causa, possessor potior haberi debet. Quaeritur autem utrum valeat etiam quoad conscientiam efformandam, id est quoad forum internum; et si valeat, quaenam sit illa possessio, quodnamve dubium in quibus dicitur esse melior conditio possidentis.

» Resp. 1°. Eamdem esse vim hujus axiomatis in interiori ac in exteriori foro, constat ex testimonio omnium pene theologorum, qui eo frequentissime utuntur, ut casus solvant ad solam conscientiam spectantes. Constat etiam eo quod, prout notavit Suarez (de Voto, lib. IV, c. 5, n. 11), « ubi non proceditur ex praesumptione, » seu ex falsa causa suppositione, « idem est jus conscientiae et ecclesiastici judicii. » Cf. etiam Suarez, de Cens., disp. 40, sect. 3, n. 16. — Lugo, de Justit. et Jure, disp. 23, n. 110. — S. Lig. lib. I, n. 26.

» Resp. 2°. Hoc axioma valere tantum in materia justitiae, seu quoad possessionem quae ad jus proprietatis spectat, censuerunt nonnulli, inter quos Pilluart, de Actib. hum., diss. VI, a. 2, obj. 3. At vero sententia longe communior et certior asserit idem valere in aliarum etiam virtutum materia. Ita Suarez, de Voto, lib. IV, c. 5, n. 7 et seqq. — Sanchez, de Matrim., lib. II, disp. 41, n. 31. — Castropal., de Consc. dub., resol. 2. — Lacroix, lib. I, n. 502, et alii multi quos approbat S. Lig., loc. cit. Ratio est, quia exercitium pacificum, seu possessio aut quasi possessio, non solum juris proprietarii, sed cujuscumque alterius juris, puta imperandi, agendi vel non agendi, etc., quando certa sunt, titulum praebent certum retinendi id quod habetur, quamdiu non probatur id retinendum non esse; namque, in genere, contra titulum certum praevalere nequit titulus mere dubius. Sic, in materiae obedientiae, superiori qui est in possessione juris imperandi subditus in dubio tenetur obedire, uti ex jure canonico, SS Patribus et ratione demonstrat Lacroix, lib. I, n. 432.

» Resp. 3°. In dubio practico vel negativo, juxta omnes, melior est conditio possidentis; non autem, juxta multos, in dubio opinativo, seu ubi vera et solida probabilitas possessori adversatur; arbitrantur enim tunc cessare praesumptionem quae secus in ejus favorem allegari potuisset¹

» Quaeres 6° : Si dubites utrum alicui obligationi jam satisfeceris, tenerisne adhuc satisfacere ?

» Resp. 1° affirmative prorsus, quoties agitur de dubio proprie dicto, seu de dubio negativo, aut de dubio practico. Ratio est, quia in tali dubio nunquam contra legem agere licet, ut sequitur ex principiis supra positis.

» Resp. 2°. Si autem agatur de dubio positivo, seu de vera et solida probabilitate, controvertitur.

» Prima sententia affirmat. Ratio deducitur ex hoc principio communiter admisso : « Non satisfit obligationi certa per adimpletionem dubiam. » Etenim lex semel existens et imperans, jus habet exigendi rigorosam obedientiam seu indubiam obligationis impletionem. Porro, quando dubitas, vel tantum probabiliter, aut etiam probabilius existimas te legem adimplevisse, ipsi rigorose minime satisfecisti. Ergo adhuc te urget et premit, usquedum certo satisfeceris. — Praeterea, equitas postulat ut id quod libertati concedimus, legi quoque, in pari conditione, non denegemus. Atqui concedimus libertati certae ut non possit ligari per legem dubiam. Ergo concedendum est legi certae ut non possit solvi per deobligationem seu per adimpletionem dubiam. — Tandem, in dubio melior est conditio possidentis. Sed lex certo existens possidet contra libertatem, quam sibi obligatam habet. Ergo in dubio praevalet contra libertatem. — S. Lig., lib. I, n. 28 et 29, qui in hoc loco, pluribusque aliis, videtur plene retractasse quidquid in contrarium scripserat, v. g., n. 99 versus finem². Magistrum sequuntur fere unanimiter ejus discipuli. Scavini, tom. I, n. 87, edit. Paris. — Neyraguet, c. 3, inf. 2. — Gousset, n. 87. — Panzuti, n. 20. — Müller, § 84, reg. 1, etc. Ex aliis citari possunt Voit, n. 39 et de Voto, n. 587. — Filliuc, Collet, Antoine, etc.

» Secunda sententia negat cum theologis non paucis valde conspicuis. Etenim, aiunt, non est imponenda obligatio, nisi de ea certo constet, ut supra de probabilismo dictum est. Porro non constat de obligatione cui jam probabilius aut probabiliter satisfactum est. Ergo. — Praeterea, sicut ex illo principio: « Non est imponenda obligatio, etc., » eruitur non obligari voluntatem humanam a lege cujus nondum probata est existentia, ita necessario consequitur non obligari eamdem voluntatem simul ac legis existentia fit incerta; quemadmodum enim obligatio pendet a notitia certa legis, ita etiam continuatio obligationis pendet a continuatione notitiae ejusdem certae. Atqui lex cui probabiliter satisfactum est probabiliter jam non existit, adeoque ejus existentia fit incerta. Ergo.

» Quoad axioma quod objicitur: « Non satisfit obligationi certae per impletionem dubiam, » respondetur verum esse quoties sermo est de dubio practico vel negativo, non vero si libertati faveat vera et solida probabilitas. Hanc sententiam tenent Suarez, in 3am part. S. Thomae, ad q. 90, disp. 22, sect. 9, n. 6. — Roncaglia, de Voto, c. 2, q. 4, et tract. II, c. 5, q. 3° de Legib. — Tamburinus, Meth. conf., lib. II, c. 1, n. 10. — Lugo, de Poenit., disp. 16, n. 59 et 60. — Bonacina, de Integrit. conf., diss. 5, q. 5, sect. 2, punct. 2, § 3. — Lacroix, lib. I, n. 599 et 600. — Salmant., de Voto, c. 1, n. 145, etc., etc.

Adde ex castris probabilioristarum Billuart, de Integrit. conf., § 4, et alios qui dicunt satis esse si legi probabilius fuerit satisfactum.

Negari nequit sententiam hanc probabilitate saltem extrinseca gaudere, cum non pauci nec minoris notae theologi ei patrocinentur. — Aliunde motiva quibus innititur minime spernenda videntur, [unde probabilitas etiam intrinseca eruitur].

Ita Gury et ejus commentator P. Henricus Dumas. Sed quid in praxi consulendum? Quamvis in hoc conflictu opinionum videatur quemque eligere posse quod sibi magis arriserit, nostram sententiam aperiemus.

Theoria probabilismi fundatur, ut ex contextu hujus dissertationis abunde patet, praesertim principio sequenti : « Lex dubia non obligat. » Porro, hoc principium merito applicatur dubio de legis existentia et de ejusdem extensione. Num vero etiam dubio de legis vel obligationis cessatione? Plane consultum erit talem extensionem non admittere, cum principium reflexum supra notatum, in hoc sensu intellectum, ne inter probabilistas quidem sit moraliter certum, sed valde dubium, uti constat ex rationibus quae utrimque opponuntur et nominibus authorum qui in diversas partes abeunt. Hinc affirmandum videtur, non solum in dubio practico, in quo semper contra legem agere nefas est, sed etiam in dubio de cessatione legis antea validae, legi obediendum esse, donec cessatio per rationes moraliter certas innotescat. In dubio autem utrum obligationi per se certae jam satisfactum fuerit, dicimus onus satisfactionis adhuc subsistere, nisi forte, alio adjuncto principio reflexo ab eodem quis liberetur, v. g., principio sequenti : « In dubio standum est pro eo pro quo stat praesumptio : » eo vel magis cum dubium hoc legem objective non directe attingat, sed tantum effectum legis, ejusdem scilicet vim obligatoriam, ideoque minus proprie hujusmodi casibus applicari possit palmare principium : « Lex dubia non obligat. » Ita sentimus cum sapientissimo cardinali Gousset, n. 86 et 87.]

[Notam hanc quaestionem immerito a pluribus theologis habitam fuisse ut pertinenter ad probabilismum, quorum error ex eo ortus est, quod hic intervenit quaedam probabilitas ad cujus objectum non satis attenderunt.

Quidam probabilistae, postquam systema suum validis rationibus demonstrarunt, ne viderentur limites justae moderationis transgredi, quasdam exceptiones, ut aiebant, statuerunt, quibus principium probabilismi non licet applicare, v. g., casus sacramentorum valide de necessitate conferendorum, obligatio quae incumbit medico utendi mediis efficacioribus ad sanitatem aegroti restituendam, etc. Existimabant, his exceptionibus admissis, theoriam suam inconcussam fieri, non considerantes quod, si ex eorum doctrina fluerent consequentia falsa quas rejiciebant in praxi, principium ipsum falsitatis convinceretur.

Et reapse antiprobabilistae, his exceptionibus innixi, systema per absurdum evertere conabantur, sic ratiocinantes : Principium quod ducit ad consectaria falsa, est falsum. Atqui principium probabilismi ducit ad consectaria tam evidenter falsa, ut ab ipsis probabilistis reprobentur. Ergo principium istud est falsum. Et ad minorem probandam casus supra memoratos allegabant. Equidem fatendum esset hanc conclusionem esse fundatam, si casus varii sub praesenti quaestione comprehensi non essent nisi exceptiones sensu supradicto : quod falsum est.

Ut dissipetur haec confusio, in memoriam revocanda est distinctio quam pluries jam notare debuimus. In systemate probabilismi, agitur exclusive de liceitate actus contra legem dubiam seu probabiliter tantum existentem positi, quo in casu obligatio, qua est effectus essentialis legis et legi est necessario proportionata et homogenea, est ipsa probabilis seu dubia. Si autem sit vere et solide probabile legem non existere, ex principiis reflexis quorum veritas fuit demonstrata recte pronuntiatur, obligationem esse nullam, quia lex est practice nulla, ita ut agens qui talem legem praetermittit non peccet formaliter. — E contra, in quaestione nunc solvenda, lex praecipiens finem aliquem determinatum obtinendum esse, et quidem mediis efficacibus, non est dubia, sed omnino certa, et ex ea oritur consequenter obligatio pariter certa. Supponitur adesse simul media certo ad finem conducentia et alia quibus nonnisi probabiliter idem finis attingi potest, et quaeritur an liceat, relictis prioribus, posteriora adhibere : i. e., an, adhuc obligatio certa servata, ipse actus valeat.

Ut brevius haec discrepantia exprimatur : probabilista tractat de liceitate actionis contra legem dubiam positae, et in quaestione praesenti agitur de validitate actus vi legis certa ponendi. Et haec duo toto coelo distant. Itaque Dico : Non licet sequi opinionem probabilem, aut etiam probabiliorem, relicta tutiore, cum adest obligatio certa finem determinatum obtinendi.

Prob. Cum adest obligatio certa finem determinatum obtinendi, agens tenetur ea adhibere media quibus hunc finem modo quam efficacissimo est assecuturus. Atqui, si media certo efficacia praesto sint, et agens eligat media quorum efficacitas est tantum probabilis, finem non assequitur modo quam efficacissimo. Ergo obligationem sibi impositam non implet. Ergo non licet his mediis uti, sed pars tutior est sequenda.

Colliges inde :

1° In necessariis necessitate medii ad salutem, tutius est eligendum. Gravissima enim et certissima obligatio cuique imponitur aeternam animae suae salutem certam faciendi. Atqui media probabiliter tantum efficacia salutem animae certam non faciunt. Ergo, relictis aliis, non licet haec media adhibere. Ideo in rebus ad fidem et veram religionem pertinentibus, omni probabilitate posthabita, pars tutior necessario est sequenda. Hinc damnata est ab Innocentio XI haec propositio, n. 4 : « Ab infidelitate excusabitur infidelis non credens, ductus opinione probabili. » Idem dicendum de opinione etiam probabiliori subjective. Ita S. Ligorius, lib. I, n. 43.

2° Minister sacramenti tenetur ejus validitatem certam reddere, tutiorem partem amplectendo, relicta minus tuta probabili et etiam probabiliori. Ratio est, quia honor et reverentia sacramenti illi committuntur, et simul bonum spirituale proximi, qui jus habet ut non privetur gratia qua indiget vel frui cupit. Atqui, aliter agendo, minister exponeret sacramentum periculo nullitatis et prosimum periculo damni spiritualis. Hinc merito damnata est ab Innocentio XI propositio sequens, n. 1 : « Non est illicitum, in sacramentis conferendis, sequi opinionem probabilem de valore sacramenti, relicta tutiore, nisi id vetet lex, conventio, aut periculum gravis damni incurrendi. Hinc sententia probabili tantum utendum non est in collatione baptismi, ordinis sacerdotalis aut episcopalis. » — Excipitur 1° casus necessitatis urgentis, quia, ut fert axioma receptum, sacramenta sunt propter homines, et homini in gravi periculo vitae constituto sunt ministranda meliori quo fieri potest modo, etiam cum mera probabilitate, imo cum probabilitate tenui et tenuissima de validitate. Unde, baptismus non tantum potest, sed debet conferri brevi morituro cum liquido dubio, si desit nec obtineri possit aqua naturalis. — Excipitur 2° casus in quo, ob necessitatem, praesumitur defectum suppleri ab ecclesia; aliquando enim Ecclesia potest et censetur supplere quod desideratur ad valorem sacramenti. Quod quidem in duobus sacramentis potest contingere, scilicet in sacramento poenitentiae, si ex gravi ratione cum jurisdictione dubia aut probabili tantum conferatur, et in sacramento matrimonii, quando celebratur cum dubio impedimento juris ecclesiastici. S. Lig., n. 48-50.

3° Qui ex contractu expresso vel tacito, aut quasi contractu, erga alium obligationem suscepit, tenetur eam certiori et tutiori modo implere. Unde medicus et chirurgus debent adhibere remedia et media efficaciora quae hic et nunc suppetunt, quia ad hoc ab aegrotis advocantur. S. Lig., n. 44.

4° Cum actio periculosa fit alicui, ab ea abstinendum est, nisi vera necessitas eam excuset, aut bonum publicum eam requirat. Hinc venator feram occidere non debet, si timet ne eodem ictu hominem occidat vel tantum vulneret. Et ipsi est abstinendum, etiamsi probabilius existimet non adesse periculum; si enim revera adsit, probabilitate contraria, etsi majori, non removebitur.]

[Hunc pseudo-probabilismum exponemus ex scriptis trium authorum qui illud professi sunt, scilicet D. Manier, D. Laloux et Rev. P. Potton¹

Hoc principium ponit D. Manier, Ethica, de Conscientia, cap. 2 : « Lex dubia nec omni vi obligatoria caret, nec omnem suam obligandi vim habet, sed plus minusve stricte obligat, prout plus minusve cognoscitur : proinde causa non excusans a lege certa cognita, aliquando potest a lege imperfecte tantum cognita excusare. »

Adverte hic negari absolute principium palmare probabilismi : « Lex dubia non obligat, » cui opponitur contradictorie, ut caput et principium totius novi systematis, propositio sequens : « Lex dubia obligat, » id est, lex dubia est lex vera et sufficienter promulgata; nam hic dubium cognitioni aequiparatur.

Cur enim lex dubia obliget? Respondet idem author : « Quotiescumque lex nobis est omnino cognita, omnem suam obligationem habet relative ad nos; si, e contra, nobis sit omnino incognita, nullam omnino habet obligationem. Ergo, pari ratione, si lex nobis sit cognita, sed imperfecte, aliquam habet obligationem, sed imperfectam. »

Si obligatio ex lege dubia nascens sit imperfecta, inde concludunt simul tres authores, « causam non excusantem a lege certo cognita, aliquando posse a lege imperfecte tantum cognita excusare. »

Ut vero excusetur quis a lege dubia servanda, tria considerari debent : 1° legis natura et gravitas, 2° ejus probabilitas, 3° ejus difficultas in praxi, seu incommoda quae ab ejus observatione oriuntur.

His perspectis, sic applicatur principium ad varios gradus probabilitatis : « 1° Si opinio favens libertati sit notabiliter probabilior opinione legi favente, tunc, ordinarie loquendo, sola incommoditas proveniens e privatione libertatis sufficit ad subeundum periculum materialis infractionis. Dicitur, ordinarie loquendo, quia si lex, quamvis notabiliter minus probabilis, juris esset naturalis et prohiberet aliquid graviter malum, tunc non videretur quod sufficeret sola haec incommoditas... Proinde in hoc casu valet tutiorismus mitigatus, sed cum ea conditione quod culpa qua committetur per infractionem legis erit dumtaxat levis. 2° Si opinio favens legi et opinio favens libertati sint aeque probabiles, lex vero sit gravissima, nec aliud sit motivum ab ea recedendi quam mera facultas agendi id quod placet, tunc non licet ab observantia legis recedere sine aliquo peccato; et in eo casu valet probabiliorismus, cum ea tamen conditione, quod peccatum infractionis erit minus grave quam si infringetur lex certa aut notabiliter probabilior. 3° Si opinio favens legi et opinio favens libertati sint aeque probabiles, lex autem sit juris positivi et observatio magnum afferat incommodum, etiamsi incommodum illud non sufficeret ad excusandum a praefata lege, posito quod esset certa, sufficiet ad excusandum ab hac lege incerta... Proinde in hoc casu valeret aequiprobabilismus. 4° Tandem, si lex sit notabiliter probabilior quam libertas, sed juris sit positivi et ejus observatio secum afferat aliquod incommodum, quamvis non sufficeret incommodum illud ad excusandum ab observatione legis quae esset certa, poterit tamen legitime excusare ab ea quae est dumtaxat notabiliter probabilior ; et in eo casu valet probabilismus benignus. »

In hoc systemate, 1° lex dubia per se obligat; quia 2° peccatum, non tantum formale, sed materiale mere possibile est semper vitandum; nisi 3° compensatio fiat inter commoda quae obvenient agenti ex infractione legis et incommoda quae ex eodem actu oriri debent.

Propter hanc compensationem D. Laloux theoriam istam nomine Probabilismi compensativi decoravit, quam denominationem adoptavit magno cum plausu P. Potton.

Quaeritur nunc quid de hoc novo systemate sit sentiendum.

Dico : Systema probabilismi compensativi omnino rejiciendum est.

Probatur. Illud systema est rejiciendum, quod 1° nititur principiis falsis, 2° contradictorium est, 3° in errorem damnatum inducit, 4° supponit obligationem imaginariam, et 5° cujus usus est impossibilis. Atqui his vitiis laborat probabilismus compensativus. Ergo rejiciendus.

Prob. 1ª pars minoris. Probabilismus compensativus nititur hoc palmari principio : « Lex dubia obligat. » Atqui supra, art. 3, demonstravimus veritatem propositionis contradictoriae, scilicet : « Lex dubia non obligat. » Ergo principium palmare novi systematis est falsum. — Probavimus insuper « legem incertam non posse obligationem certam inducere, » et « ante legem, scilicet legem veram seu certam, libertatem hominis possidere; » quae duo principia a primo, ut consectaria necessaria, immediate fluunt. Atqui haec principia in recentiori theoria negantur et contraria supponuntur. Ergo haec theoria principiis falsis innititur.

Prob. 2ª pars minoris. 1° Systematis defensores legi dubiae vim obligandi, quae verae legi propria est, attribuunt, ex hoc principio, quod lex quaecumque obligat in quantum cognoscitur. Unde, renovantes errorem in quem impegit P. Patuzzi contra S. Ligorium disputans, dubium cognitioni seu scientiae aequivalere contendunt; quod est contradictorium et absurdum, et evertitur a S. Thoma dicente, q. 17 de Veritate, a. 3 : « Nullus ligatur per praeceptum aliquod, nisi mediante scientia illius praecepti. » Et S. Doctor, ut supra demonstratum est, per scientiam intelligit notitiam certam. 2° Affirmant quidem peccatum mere materiale semper vitandum esse, et ad hoc in omni casu ad partem tutiorem confugiendum, et tamen concedunt solum incommodum privationis libertatis, quod agenti sustinendum esset ex observatione legis dubiae, sufficere ut ei liceat talem legem praetermittere, saltem si materia sit levis. Quomodo stat principium absolutum partis tutioris amplectendae? 3° Si tale incommodum liberare possit ab obligatione legis dubiae, cur non valeret quando lex certo existit, cum hi theologi asserant in utroque casu agentem lege obstringi? Videant quomodo his laqueis se expedire valeant.

Prob. 3ª pars minoris. Systema illud inducit ad tutiorismum sectandum. Etenim ejus defensores proclamant, legem dubiam semper plus minusve obligare, et si causas excusantes admittant, hoc ipso obligationem statuunt, cum non necesse sit ut agens excusetur ab obligatione non existente. Ergo pars tutior necessario semper sequenda est ad vitandum peccatum in casu legis dubiae, licet probabilitas major vel etiam maxima libertati faveat, siquidem lex quantumvis incerta semper urget. Et hoc aperte profitetur P. Potton hac propositione, quae est octava inter duodecim quibus totam doctrinam suam includit : « Data lege cujus existentia est dubia, malum transgressionis materialis probabilis non potest efficaciter anteverti, nisi relinquantur omnes opiniones probabiles contra legem, et ad partem tutiorem confugiatur. » Et concludit in propositione nona : « Ergo, data lege cujus existentia est dubia, oportet semper sequi partem tutiorem. » Atqui tutiorismus totus reprobatus, cum ab Alexandro VIII damnata est haec propositio, n. 3 : « Non licet sequi opinionem vel inter probabiles probabilissimam. » Ergo systema praedictum, implicite saltem, sed certissime, hac damnatione involvitur.

Prob. 4ª pars minoris. Non potest dici legem incertam certo obligare, nisi quia, si forte existat, hujus legis transgressio est peccatum, saltem materiale, quod semper vitandum est. Hoc sequitur ex expositione systematis, et a P. Potton positive asseritur in propositione septima : « Si, de facto, lex cujus existentia est mihi dubia realiter existat, agendo contra ejus dispositiones, eam transgredior, saltem materialiter, et haec transgressio est verum malum. » Et in propositione octava supra relata, pronuntiat, omnes opiniones probabiles contra legem relinquendas esse et ad partem tutiorem confugiendum, ad avertendum hoc malum peccati mere materialis. Atqui haec obligatio gratis supponitur et est quid imaginarium. Ergo. — Prob. min. Haec obligatio gratis supponitur et est quid imaginarium, si 1° peccatum materiale, ut tale consideratum, nihil sit in genere moris, et 2° si de facto impossibile sit omne peccatum materiale vitare. Atqui ita est. Ergo. — Prob. 1ª pars minoris. Peccatum materiale nihil aliud est quam materia peccati, id est actus qui fit peccaminosus, si forma moralis requisita adveneriat. Atqui haec materia, quamdiu forma propria destituitur, nihil est moraliter. Dicit S. Thomas, 1ª p., q. 15, a. 3, ad 3, quod « materia, secundum se, neque esse habet, neque cognoscibilis est. » Et VII Metaphys., lect. 2, docet quod secundum se materia non habet nec quid, nec quantum, nec aliquid eorum quibus esse determinatur. Unde concludit, 1ª p., q. 66, a. 2 : « Materia, secundum id quod est, est in potentia ad formam. Oportet ergo quod materia, secundum se considerata, sit in potentia ad formam omnium illorum quorum est materia communis. » Materia quae, per se, nec quid nec esse habet, per formam fit aliquid et obtinet esse; nam, ut ait Angelicus, ibid., q. 76, a. 5, « cum forma non sit propter materiam, sed potius materia propter formam, ex forma oportet rationem accipere quare materia sit talis, et non e converso. » Et haec principia non tantum materiae physicae, sed et materiae morali applicantur, ut per se patet et satis innuitur ex denominatione peccati materialis. Ergo peccatum materiale, quamdiu forma sua privatur, qua nonnisi per legem certam et scienter violatam vestitur, nihil est moraliter. — Confirmatur ex eo quod dicit S. Thomas specialiter de peccato, 1ª 2ae, q. 71, a. 6 : « Peccatum nihil aliud est quam actus humanus malus... Habet autem actus humanus quod sit malus, ex eo quod caret debita commensuratione; omnis autem commensuratio cujuscumque rei attenditur per comparationem ad aliquam regulam, a qua si divertat, incommensurata erit. Regula autem voluntatis humanae est duplex : una propinqua et homogenea, scilicet humana ratio; alia vero est prima regula, scilicet lex aeterna, quae est quasi ratio Dei. Et ideo Augustinus in definitione peccati posuit duo : unum quod pertinet ad substantiam actus humani, quod est quasi materiale in peccato, cum dixit : « Dictum, vel factum, vel concupitum; » aliud autem quod pertinet ad rationem mali, quod est quasi formale in peccato, cum dixit : « Contra legem aeternam. » Atqui quod est quasi formale non reperitur in peccato materiali in se spectato, quia hoc ipso quod non est contra legem certam, id est legem veram, non est contra legem aeternam. Ergo peccatum materiale nihil est in genere moris. Prob. 2ª pars minoris. Obligatio partem tutiorem semper sequendi, ad peccatum materiale in omni casu vitandum, est imaginaria, si peccatum materiale aliquando permitti debeat et non possit de facto in omni casu vitari. Atqui ita est. Nam 1° aliquando permitti debet peccatum materiale; quod accidit cum conscientia est perplexa, id est cum aliquis inter duo praecepta incompatibilia constituitur seu constitui existimat, et peccare credit, quamcumque partem eligat. Idem accidit cum actus duplicem effectum est habiturus, unum bonum et alterum in se malum, et agens ex officio talem actum tenetur ponere. 2° Experientia demonstrat quod S. Scriptura testatur, Sap., IX, 14, scilicet quod cogitationes mortalium sunt timidae, et incertae providentiae nostrae. Prudentiores enim non possunt omnia ita praevidere, ut non constituantur in casibus memoratis, ubi, non tantum potest, sed debet permitti peccatum materiale, vel ut insontes aliquam legem non transgrediantur. Ergo ex hoc duplici capite concludendum est obligationem semper peccatum materiale vitandi esse imaginariam.

Prob. 5ª pars minoris. Ut compensatio a defensoribus systematis requisita statui possit, habenda est primo ratio gravitatis legis et ejus probabilitatis, deinde ponderanda sunt motiva quae dispensare possunt ab ejus observatione, et postea inspiciendum est an vera et exacta proportio seu aequalitas existat inter bonum quod intendit agens, legis onus declinando, et malum, ut aiunt, peccati materialis quod orietur ex violatione legis : et si haec compensatio non adaequate, sed partim tantum fiat, agens peccabit plus minusve graviter, pro ratione differentiae². Atqui hae supputationes, ponderationes et comparationes sunt impossibiles. Etenim : 1° gravitas legis aestimatur ex ejus necessitate aut utilitate; sed lex dubia non apparet ut necessaria, et de ejus utilitate majori vel minori multum disceptari potest, quin gradus praecise determinetur. Aliunde certum est legislatorem rem etiam gravem in se sub levi tantum praecipere aut prohibere posse. Quomodo ergo ejus intentio, sub hoc respectu, dignosci poterit, cum incertum sit eum quidlibet voluisse? 2° Si probabilitas existentiae legis examinetur, sententiae super hoc facto mere possibili multum differre possunt. 3° Si graves difficultates jam exsurgunt quantum ad legem dubiam objective consideratam, non minus difficile, imo difficilius erit aequa lance ponderare motiva subjectiva dispensationis, quia unusquisque propensus est ad libertatem suam tuendam, et qui judex in propria causa constituitur, facillime ultra justum et aequum in sui ipsius gratiam interpretatur principium juris : « Odia restringi et favores ampliari convenit. »

4° Et tamen, ut peccatum vitetur, exacta proportio, id est vera adaequatio, statuenda est inter haec elementa indeterminata, quae sive ad legem sive ad subjectum legis respiciunt. Si ex his se expedire numquam valebunt minus docti, in his doctiores impediti in diversissimas opiniones abibunt, et eum, stante hoc dubio practico agendum fuerit, ad partem tutiorem confugiendum erit. Ergo usus probabilismi compensativi impossibilis est. Hanc objectionem praevidit P. Potton. Non negat applicationem systematis saltem difficillimam esse in praxi, et ingenue respondet, veritatem aut falsitatem alicujus systematis moralis non demonstrari eo quod facile vel difficile in praxim deduci possit. Verum, haec difficultas est tanta, ut constituat ad minus impossibilitatem moralem, quae sufficeret ad demonstrandum quod vere impossibile est hanc theoriam rebus moralibus applicare. At probatum est, ut nobis videtur, hanc impossibilitatem non esse tantum moralem, sed absolutam, et inde deducitur a fortiori nostra conclusio.

Probata per partes minore, concludimus : Ergo systema probabilismi compensativi est rejiciendum.

Aliud systema praecedenti affine.

Quibusdam theologis hodiernis, quibus non placet systema probabilismi moderati, visum est rectius solvi questionem de obligatione legis dubiae per theoriam actus duplicem effectum moraliter contrarium habituri.

Haec theoria breviter ita exponi potest. Cum actus duplicem effectum habiturus est, unum quidem bonum, qui intenditur, alterum vero malum, qui per se et proxime praevidetur ex eodem actu secuturus, sed praeter intentionem, hic actus illaesa conscientia ponitur, si agenti aliqua lege imponatur, vel si agens jus aut motivum legitimum habeat illum non omittendi : et haec ratio existit, si bonus effectus praeponderet aut saltem aequivaleat malo. Et hoc admittimus cum nostro Billuart, qui veritatem hujus sententiae demonstravit supra, dissert. I, art. 1, de voluntario indirecto seu in causa.

Atqui, inquiunt praedicti theologi, cum lex est dubia, ex talis legis inobservantia sequitur duplex effectus, unus bonus, qui est saltem usus libertatis vel quodlibet aliud commodum, et alter malus, qui est violatio legis. Ergo illaesa conscientia lex dubia praetermittitur, si legitima ratio id suadeat.

Porro, juxta eosdem, ut ratio legem dubiam praetermittendi legitima reputetur, examinandus est et sedulo perpendendus uterque effectus, ut videatur an bonus, qui intenditur, malum, qui permittetur, saltem compenset; qua compensatione facta, agens licite a lege se eximit.

His expositis,

Dico : 1° Theoria actus duplicem effectum habituri, quamvis in se vera, nullam relationem habet cum questione de obligatione legis dubiae. Etenim : 1° in hac theoria, duplex effectus praevidetur ut certus, dum in casu praesenti effectus qui vocatur malus, scilicet malum materiale violationis legis, est tantum possibilis, et aliunde probavimus hoc malum materiale, si forte adsit, nihil omnino esse in genere moris. Porro, nulla comparatio nec compensatio institui potest inter aliquid et nihil. 2° Usus libertatis, qui obtenditur ut effectus bonus, nullimode est effectus actus contra legem dubiam positi, sed est ipsemet actus : unde hic terminus comparationis pariter deficit. 3° Si admitteretur legem dubiam aliqualiter obligare, jam non existeret libertas, in sensu hic intento, siquidem agens lege vere ligaretur.

2° Supponunt theologi supradieti, legem dubiam habere per se vim obligatoriam ; quod falsum est, ut supra probatum fuit.

3° Hoc systema nihil aliud est quam probabilismus compensativus, utpote eodem principio fundatum et eamdem conditionem requirens. Iisdem ergo argumentis convellitur.

Haec sufficiant ad demonstrandam inanitatem hujus novi systematis.