Summa summae S. Thomae, Tomus II

Petes 1° quid sit privilegium.

Resp. Privilegium, quoad nomen, est lex privata, seu, ut alii volunt, sed minus fundate, quasi privans lege; quoad rem vero et formaliter sumptum, est jus singulare, ob aliquam utilitatem a principe aliquibus concessum, agendi vel non praestandi aliquid, contra vel praeter legem.

Explicatur definitio. Dicitur jus, per modum generis, in quo convenit cum lege, cum ad instar legis obliget. Dicitur singulare, quia datur uni vel alteri personae singulari, aut communitati minori tamquam personae singulari sumptae, licet ex consequenti obliget totam communitatem principi subjectam ne privilegiatum in usu privilegii impediat. Quo exprimitur etiam causa subjectiva privilegii: super quo notandum quod, quamvis stricte privilegium nonnisi principis subdito concedi debeat, id est, ei qui talis est vel permanenter vel transeunter, ut sunt peregrini, attamen late sumptum, etiam non subdito concedi potest, cum sit actus merae liberalitatis et praeter jus. Dicitur, agendi vel non praestandi aliquid contra vel praeter legem, quibus verbis exprimitur objectum seu causa materialis privilegii proprie talis, quae est actus jure communi praeceptus, vel prohibitus, ita ut respectu privilegiati desinat esse praeceptus vel prohibitus. Dicitur, ob aliquam utilitatem, in quibus verbis habes causam finalem; finis enim generalis privilegii est aliqua utilitas redundans in bonum reipublicae. Tandem in verbis a principe concessum exprimitur, non solum causa efficiens, sed etiam causa formalis extrinseca privilegii, qua, sicut legis, est actus principis legitime manifestatus; totus enim privilegii valor a principis voluntate pendet. Ex quibus sequitur quod is solus et omnis qui potest ferre legem, possit etiam privilegia condere et concedere.

Petes 2° in quo privilegium a dispensatione differat.

Resp. differre in eo quod dispensatio relaxet quidem jus commune, sed absque duratione et stabilitate, vel ad unum dumtaxat actum, v. g., ad ordinem suscipiendum, vel limitative ad aliquos actus, plerumque tribuatur. E contra, privilegium cum aliqua stabilitate et perpetuitate, atque ad plures actus non limitative, indulgetur.

Petes 3° quotuplex sit privilegium.

Resp. Multipliciter dividitur privilegium: 1° In affirmativum, vi cujus aliquid facere licet jure communi non permissum, ut celebrare in pontificalibus, et in negativum, ex quo omittere licet quod de jure aliquis facere deberet, ut quasdam taxas non solvere. 2° In personale, quod directe et immediate conceditur intuitu individuae personae, eique cohaeret, et in reale, quod directe et immediate adnectitur rei, seu indulgetur personae cum respectu ad rem, v. g., ad officium, dignitatem, indeque cohaeret rei et eo frui licet omnibus qui officium seu dignitatem possident. Quidam addunt mistum, quod est partim personale et partim reale, et conceditur personis cum adjectione loci. Privilegium est personale, quando verba concessionis diriguntur ad personam, cum expressione nominis ipsius, v. g.: « Tibi Petro, archiepiscopo Parisiensi, concedimus, etc. » Est reale, si verba dirigantur ad personam cum expressione rei vel dignitatis, v. g.: « Episcopo Augustodunensi concedimus usum pallii. » 3° In gratuitum, quod ex mera liberalitate, citra meritum singulare, indulgetur, et in remuneratorium, quod in praemium et compensationem insignium meritorum impertitur. Hoc posterius est ex natura sua personale; nihil tamen obstat quominus ad filios, nepotes totamque familiam extendi et communicari valeat, si tot et tanta sint merita paterna et avita, ut conveniens sit talem honorem haereditarium fieri, et sic perpetuari. 4° In purum, quod sine reciproca obligatione conceditur, et in conventionale, quod confertur cum pacto et obligatione aliquid faciendi; quod tamen in materia odiosa non videtur comprehendi nomine privilegii, quia conventiones onerosae non recte trahuntur ad materiam gratiosam. 5° In commune, quod per se respicit bonum communitatis, et consequenter in singulos derivatur, ut privilegium fori et canonis; quandoque competit, quoad usum tantum, communitati, qua talis est, ut privilegium liberae electionis, quandoque singulis membris, ut multa privilegia religiosorum; et in privilegium privatum, quod respicit per se commodum unius vel alterius personae, vergit tamen ex consequenti in bonum commune, ut privilegium restitutionis in integrum. 6° In privilegium clausum in corpore juris, quod inter alias leges est insertum, et induit naturam legis et est favorabile, et in illud quod speciali rescripto conceditur, et censetur aliquatenus odiosum aliis, recipit proinde strictiorem interpretationem, et habet contra se juris praesumptionem. 7° In singulare seu concessum in forma singulari cum specialibus clausulis, v. g., « motu proprio, ex certa scientia, ex plenitudine potestatis, » et in vulgare, seu ad preces privilegiati, sine praedictis clausulis. Primum est favorabile, nec potest argui de obreptione aut subreptione, quibus laborare potest secundum, cum semper in hoc subintelligatur conditio, « si preces veritate nitantur. » 8° In scriptum, quod per principis rescriptum conceditur, et in non scriptum, quod conceditur oretenus, seu, ut dicitur, vivae vocis oraculo. 9° Aliud datur pro foro conscientiae, et in foro contentioso non agnoscitur, aliud pro foro externo, et etiam in publicis judiciis prodest. 10° Tandem aliud est absolutum, quod non est nisi personae privilegiatae favorabile, et aliud respectivum, quod ita privilegiato favet, ut simul in aliorum gravamen vergat.

Petes 4° quot modis privilegium acquiratur.

Resp. Privilegium vulgo dicitur acquiri quatuor modis: consuetudine, praescriptione, concessione et communicatione. Quia vero consuetudo et praescriptio non tam sunt [mota, quia qui consuetudine vel praescriptione munitus est, id juris consequitur quod habet alius privilegio condecoratus], hinc modi privilegia acquirendi reducuntur ad concessionem et communicationem. Concessio privilegii est illius originaria collatio facta a legislatore qui legem a qua exemptio indulgetur tulit, vel ab ejus successore aut superiore. Communicatio est extensio privilegii ab uno subjecto ad aliud. Fit simpliciter, vel adjectis peculiaribus clausulis. Si fiat simpliciter, dat facultatem exercendi omnia privilegia concessa subjecto a quo vel intuitu cujus communicantur, nisi sint plane singularia, rarius concedi solita, vel communicari prohibita. Si autem fiat cum adjectis clausulis, pro earum diversitate diversa est communicatio. Fit enim uno modo relative et ad instar, id est indirecte, accessorie, sicut multa privilegia regularibus indulta communicantur monialibus, illorum familiaribus, medicis, advocatis, etc.; et eo modo communicata, minuuntur et amittuntur, si pristina privilegia minui vel amitti contingat. Secundo modo, absolute aut pariformiter et aeque principaliter ac si directe et specialiter concederentur his quibus communicantur, et haec privilegia nec minuuntur nec amittuntur, etiamsi originaria privilegia contingat minui vel amitti, quia a prioribus jam per se non dependent. Ita hos terminos sumi debere constat ex pluribus pontificiis constitutionibus, signanter ex bulla Gregorii XV Ad uberes fructus, ubi terminus ad instar opponitur termino pariformiter, et ex bulla Clementis XIV Supremi apostolatus, ubi idem terminus termino principaliter opponitur.

Petes 5° qui sint effectus privilegii.

Resp. 1° Confert privilegiato jus utendi privilegio suo secundum tenorem et rectam interpretationem illius, et aliis imponit obligationem non impediendi usum privilegii. Debet autem privilegiatus observare locum, tempus, modum et alias conditiones in concessione expressas. Si vero locus et tempus non fuerint expressa, neque subjecta materia aliud suadeat, gratia concessa porrigitur ad omne tempus, et pariter ad totum territorium concedentis: imo, si gratia tollat solum inhabilitatem, vel permittat actum nullo speciali jure loci prohibitum, licitus est usus illius etiam extra territorium concedentis, ut ubique legere libros prohibitos, celebrare ante auroram, etc. 2° Privilegiatus non tenetur privilegio suo uti, quia favor non potest in onus transire; nisi per accidens inde oriatur obligatio cui personaliter satisfacere debet, ut auditio missae die dominica per tempus interdicti, vel obligatio erga alterum implenda, v. g., confessarius qui obtinuit facultatem absolvendi a casibus reservatis, post auditam confessionem ea uti, tenetur. At, si privilegium sit ex suo fine publicum, v. g., privilegium fori, non licet ei renuntiare, quia ordo publicus id non patitur. 3° In concursu duorum privilegiorum, plura sunt discernenda. Si privilegia sint respectiva et circa idem opposita, speciale praevalet generali, quia species derogat generi, ex regula juris 34 in 6°. Si vero utrumque sit aeque generale vel speciale, quod est fortius praevalet, hoc est antiquius vel a majori potestate concessum. Si privilegia apparenter tantum sibi contradicant, praevalet magis absolutum, alterum vero ei cedit, quasi tacite conditionatum: sic ecclesia a decimis solvendis exempta, suo privilegio fruitur contra ecclesiam cui jus exigendi decimas ab omnibus ecclesiis fuit per privilegium collatum. Si ab ipso jure privilegium praelationem habeat, alteri praevalet.

Petes 6° quomodo liceat uti privilegio per viam interpretationis.

Resp. 1° Non pro arbitrio, sed juxta regulas communiter a doctoribus receptas, ut verba concessionis, quantum materia patitur, proprie et generaliter prout sonant intelligantur. Privilegia odiosa, id est juri communi aut juri quaesito terti adversa, restringuntur; mere autem favorabilia, tamquam beneficium principis, latissime sumi debent; personalia ad personam limitantur, realia etiam ad successores porriguntur. In dubio, privilegium favorabile censetur reale, uti et conventionale ex pacto, cujus naturam sequitur. At privilegium praejudiciosum censetur personale, uti etiam et remuneratorium, licet hoc frequenter, propter merita antecessorum, sit reale. 2° Privilegia admittunt interpretationem comprehensivam; persona enim quae in privilegio non exprimitur, pro qua tamen militat omnimode identitas rationis, videtur in eo virtualiter contenta, quatenus ista persona in mente principis privilegiantis fuit comprehensa: unde privilegia virorum regularium sunt communia monialibus, dummodo materia sit eis accommodata. Quod dicitur de personis, de casibus est pariter intelligendum. Non admittitur tamen interpretatio extensiva ob paritatem aut etiam majoritatem rationis, quia vis privilegii non oritur ex ratione, sed ex voluntate principis.

Petes 7° quot modis amittatur privilegium.

Resp. Pluribus modis amittitur: 1° Interitu subjecti cui inhaeret. Sic personale perit pereunte persona, reale pereunte re totaliter, ut si destruatur ecclesia sine spe reaedificationis, nisi privilegium inhaereat pavimento seu loco ipsi, vel communitati qua alio translata trahit secum privilegium. 2° Cessante causa. Porro causa cessat vel contrarie vel negative: contrarie, cum usus privilegii, propter mutationem circumstantiarum, evadit injustus, quo casu privilegium amittitur; negative, si usus privilegii non evadat injustus, sed sola concedendi ratio non amplius subsistat, et tunc privilegium non amittitur: sic privilegium juris decimandi ob inopiam concessum regularibus, non expirat, etiamsi progressu temporis pingues redditus monasterium obtinuerit. 3° Lapsu temporis pro quo privilegium fuit obtentum, vel non servata conditione sub qua fuit concessum. 4° Libera renuntiatione, si privilegium non sit commune, ut dictum est. 5° Non usu, vel usu contrario pereunt tantum illa privilegia quae gravamen tertii continent. Si hoc eveniat per tacitam renuntiationem, tantum tempus requiritur quantum sufficit ad inducendam presumptionem quod quis privilegio se abdicavit; si vero hoc fiat per praescriptionem, servanda sunt tempora et caetera requisita ad legitime praescribendum. 6° Abusu, quia meretur privilegio privari qui eo abutitur, vel ejus fines extendendo, vel ex illo sumendo occasionem liberius peccandi, vel contra privilegii finem agendo. Haec tamen amissio, extra casum quo contra finem privilegii agitur, non inducitur ipso jure, sed, tamquam poenalis, judicis sententiam praerequirit. 7° Revocatione. Solus princeps, vel ejus successor aut superior, potest revocare privilegia. Ad licitam revocationem, non vero ad validam, requiritur causa rationabilis, et si privilegium sit onerosum, citra justitiae commutativae violationem nequit ex alia causa quam necessitatis aut utilitatis publicae revocari. Fit autem revocatio vel expresse, dum princeps per verba aperta privilegium concessum aufert; vel tacite, cum ponit actum contrarium, aut fert legem oppositam privilegio. Porro revocatio per legem universalem non sortitur suum effectum, nisi lex fuerit sufficienter promulgata; item per clausulam generalem, « non obstantibus quibuscumque privilegiis, » non revocantur privilegia specialibus munita clausulis vi quarum revocari non possunt nisi de illis specialis mentio fiat, cum clausula generalis non contradicat clausulis specialibus. Si autem fiat revocatio specialis, tunc sortitur suum effectum, cum privilegiato debite intimata fuerit. Caeterum, sicut privilegium speciale derogat generali, lex contraria posterior derogat anteriori privilegio clauso in corpore juris communis, quia hoc princeps non censetur ignorare, non vero privilegiis extra jus commune vagantibus, nisi et horum mentio fiat, quia haec probabiliter superior ignorat.

Haec de privilegiis in communi sufficiant. Utilissime legitur appendix de Privilegiis ad calcem Theologiae moralis S. Alph. de Ligorio posita, ubi, principiis generalibus expositis, multa de privilegiis in specie tractantur.]