Summa summae S. Thomae, Tomus II

Dico: Quando agitur de sola honestate objectiva actus, licitum est sequi opinionem manifeste et solide probabiliorem minus tutam, seu faventem libertati, in concursu minus probabilis tutioris seu faventis legi. Est communissima contra Wendrockium¹, in notis ad Epist. v Ludovici Montaltii, Sinnichium in Saule exrege, et paucos alios qui volunt semper sequendum esse tutius.

Dixi: « Quando agitur de sola honestate objectiva actus, » scilicet an liceat necne, sive quando agitur de probabilioritate juris, et quaeritur utrum praeceptum aut lex obliget. Si enim agatur de probabilioritate rei seu facti, hoc est de validitate, substantia, qualitate, conditione alicujus rei, non semper est licitum sequi probabilius, propter periculum nullitatis rei, aut alteri nocendi, quod probabilioritas opinionis de facto non abstergit. Sic, v. g., quamvis sit probabilius baptismum valere in tenui cerevisia; feram, non hominem latere in dumo: non tamen licet sine necessitate conferre baptismum in tenui cerevisia, neque explodere in hunc dumum, quia ista probabilioritas facti, cum nihil immutet in rebus, nec faciat quod id quod requiritur ad validitatem actus non requiratur, nec quod id quod adest non adsit aut non noceat, non abstergit periculum². Secus, quando est probabilioritas juris, an liceat actio, an sit lex prohibens; quia, cum lex quae prudenter creditur non existere, non obliget actu, probabilioritas opinionis secundum quam creditur prudenter non existere, abstergit periculum agendi formaliter contra legem actu obligantem. Unde damnata est haec propositio: « Non est illicitum, in sacramentis conferendis, sequi opinionem probabilem de valore sacramenti, relicta tutiore, nisi id vetet lex, conventio aut periculum gravis damni incurrendi. Hinc sententiae probabili tantum utendum non est in collatione baptismi, ordinis sacerdotalis aut episcopalis. » Est prima inter damnatas ab Innocentio XI.

Prob. conclusio 1° ex definitione Sedis Apostolicae. Licitum est sequi opinionem inter probabiles probabilissimam. Ergo et solide probabiliorem. — Antecedens constat ex condemnatione hujus propositionis, quae est Sinnichii: « Non licet sequi opinionem inter probabiles probabilissimam. » Est tertia inter damnatas ab Alexandro VIII. — Probatur consequentia. Si non esset licitum sequi opinio nem solide probabiliorem, ideo esset, juxta adversarios, quia manet formido de opposito et periculum transgrediendi legem. Atqui opinio probabilissima etiam includit necessario formidinem de opposito. Ergo, si, hoc non obstante, licitum sit sequi illam, licitum est etiam sequi solide probabiliorem. — Probatur min. Opinio probabilissima remanet intra fines probabilitatis. Ergo est necessario cum formidine partis oppositae; opinio enim probabilis est essentialiter assensus uni parti ex motivo idoneo ad suadendum moraliter, tamen fallibili, et ideo cum formidine partis oppositae.

Si dicas, cum Daelman et quibusdam aliis, quibus solus probabilissimus est licitus, quod in opinione probabilissima remaneat quidem formido, sed quae in praxi a viro prudenti non meretur attendi: hoc ipsum etiam dicimus de opinione manifeste et solide probabiliori.

Prob. 2° authoritate. 1° S. Thomas, 2a 2ae, q. 70, a. 2, ad 1: « In actibus humanis, inquit, super quibus constituuntur judicia, non potest haberi certitudo demonstrativa, eo quod sint circa contingentia et variabilia, et ideo sufficit probabilis certitudo, quae ut in pluribus veritatem attingat, etsi in paucioribus deficiat. »

2° S. Antoninus in Summa, I p., tit. 3, c. 10, § 10, dicit aliquem posse agere secundum opinionem probabilem, « modo habeat rationes probabiles magis pro re ipsa quam pro opposita opinione. »

3° Summi Pontifices in dispensationibus et in variis casibus saepe usi sunt et utuntur opinione probabiliori aut absolute probabili³, licet minus tuta, sed et reges, in ministrandis regni negotiis, judices tam ecclesiastici quam saeculares, in dirimendis litibus, sequuntur non semper quod est tutius, sed quod est probabilius. Unde hae regulae seu communiae juris axiomata: « Quod verisimilius praeferatur. » — « Ubi sunt opiniones discordes, judex sequatur communem. »

Prob. 3° ratione⁴. 1° Ille non peccat formaliter, qui facit quod prudenter, quod rationabiliter et bona fide judicat nequidem esse peccatum materiale contra legem. Atqui qui sequitur opinionem solide probabiliorem de honestate objectiva sui actus, facit quod prudenter, quod rationabiliter et bona fide judicat nequidem esse peccatum materiale contra legem. Ergo. — Major est certa; nam prudentia, ratio, bona fides sunt regulae nostrarum actionum. — Prob. minor. 1° Ille prudenter et rationabiliter judicat, qui judicat secundum merita causae, ut patet ex terminis, et in omnibus judiciis tam publicis quam privatis. Atqui qui id quod sibi probabilius est licitum, seu id quod graviora et solidiora motiva suadent esse licitum, judicat esse licitum, judicat secundum merita causae, ut patet. Ergo.

2° Ille prudenter judicat, qui judicat ex motivo quo vir prudens solet determinari ad judicandum. Atqui vir prudens solet determinari ad judicandum ex motivo graviori et solidiori. Ergo. 3° Ille prudenter judicat, qui, si secus judicaret, imprudenter judicaret. Atqui qui judicaret id quod probabilius est licitum esse illicitum, imprudenter judicaret, sicut imprudenter judicaret, qui colorem similiorem albo quam nigro judicaret esse nigrum. Ergo.

2° Ille qui facit quod probabilius judicat esse objective honestum, seu nulli legi contrarium, si forte sit lex prohibens, illam invincibiliter ignorat. Atqui ignorantia invincibilis legis excusat a peccato formali, ut patet ex hac propositione secunda damnata ab Alexandro VIII: « Tametsi detur ignorantia invincibilis juris naturae, haec in statu naturae lapsae operantem ex ipsa non excusat a peccato formali. » — Prob. min. Qui serio enititur ad veritatem, facitque totum quod moraliter potest ut eam assequatur, et sequitur quod propius ad eam accedit, si forte non attingat, invincibiliter illam ignorat; quia ea ignorantia est invincibilis, quae humano studio vinci non potest, ut dicit Author 1a 2ae, q. 76, a. 2, ad 1. Atqui totum hoc praestat qui, post sufficiens examen, sequitur opinionem probabiliorem. Ergo.

Dices, cum Daelman, quod ignorantia legis seu malitiae objectiva actionis non censeatur invincibilis, ubi quaedam argumenta reperiuntur ipsi operanti nota pro ipsa lege seu malitia. Unde, quamvis forte tunc invincibiliter ignoret malitiae certitudinem, non tamen invincibiliter ignorat malitiam seu legem quam probabiliter novit talem.

Sed contra: 1° Ex hoc argumento sequitur quod neque ex opinione probabilissima habeatur ignorantia invincibilis legis, siquidem cum ea reperiantur etiam argumenta operanti nota de legis existentia. 2° Quamvis sint argumenta in contrarium tam in probabilissima quam in probabiliori, ista sunt negligenda et postponenda probabilioribus et gravioribus; ex quo fit quod operans qui serio quaerit veritatem, et ad illam, quantum potest, nititur, non possit prudenter judicare partem illam minus probabilem esse veram, sed contrariam quae est verosimilior. Unde, respectu ipsius, quantum ad judicium prudens, perinde se habent illa leviora momenta, quasi non essent, et sic non impediunt quin ignorantia legis, saltem actu obligantis, sit moraliter invincibilis.

Prob. 4° ab inconvenientibus. Si semper sit sequendum tutius, sequitur 1° prorsus esse inutile studium theologiae moralis. Frustra enim fatigamur, libros evolvimus, noctes et dies insumimus inquirendo quae sententiae sint veriores aut probabiliores, frustra congerimus argumenta plerumque non demonstrativa ad eas stabiliendas, frustra indocti consulunt doctos, an hoc vel illud sit licitum; si quidem ante omne studium, ante omnem inquisitionem et consultationem, norunt omnes tutius et solum tutum esse ab his abstinere.

Sequitur 2° prohibendos esse et removendos omnes libros theologiae moralis, etiam opera SS. Thoma, Bonaventura, Antonini, etc., tamquam scandalosos et inductivos in peccatum, cum sit vix unus author qui non saepe doceat opiniones probabiliores faventes libertati, contra tutiores stantes pro lege.

Sequitur 3° hos SS. Doctores et innumeros alios doctrina et pietate insignes graviter peccasse, docendo istas opiniones probabiliores minus tutas, et gravius quam qui illas sequuntur in praxi; quia doctrina magis serpit, plures inficit et diutius permanet.

Sequitur 4° ultra modum aggravari jugum Christi et fieri prorsus intolerabile, ut patebit discurrenti per varios status et casus.

Nota, omnia fere argumenta quae objiciuntur, si quid valeant, probare neque licitum esse sequi opinionem probabilissimam: quod est damnatum. Unde, cum nimium probent, nihil probant.

Obj. 1°: S. Thomas, Quodlibeto VIII, a, 13, dicit: « Illud quod agitur contra legem, semper est malum, nec excusat per hoc quod est secundum conscientiam. » Ergo non est licitum agere secundum opinionem probabiliorem; quia, si contingat esse contra legem, ut potest contingere, peccat agens.

Resp. S. Thomam loqui de eo quod est contra legem culpabiliter et vincibiliter ignoratam, et secundum conscientiam culpabiliter et vincibiliter erroneam. Ita hunc textum explicant S. Antoninus, Sylvester, Adrianus et alii communiter, tam Thomistae, quam extranei. « Haec verba B. Thomae, inquit S. Antoninus in Summa, I p., tit. 3, cap. 10, § 10, post medium, non possunt intelligi nisi de his ubi manifeste patet, ex Scripturis vel Ecclesia determinatione, quod sit contra legem Dei, et non de illis ubi non apparet: alias sibi contradiceret in eodem libro, quod non esset credendum. »

Obj. 2°: Ex opinione tantum probabiliori de honestate objectiva actus, non potest formari conclusio practica moraliter certa de honestate formali; non enim potest conclusio esse certior principio. Ergo.

Resp. 1°. Retorqueo argumentum. Ex opinione tantum probabilissima non potest formari conclusio practice certa,

Ergo. — Resp. 2°. Dist. ant. Ex opinione tantum probabiliori non potest immediate formari conclusio practice certa, conc.; mediate, nego. Posita enim opinione probabiliori de honestate objectiva actus, agens, mediante judicio reflexo moraliter certo quod ipsam opinionem probabiliorem habet pro objecto, format dictamen practicum moraliter certum, eo modo quo dictum est in probationibus, scilicet: Ille non peccat formaliter, qui facit quod prudenter judicat esse objective licitum. Atqui qui agit secundum opinionem solide probabiliorem, facit quod prudenter judicat esse objective licitum. Ergo non peccat. — Major est physice certa. — Minor est moraliter certa.

Inst. 1°: Tutioristae, et qui stant pro opinione probabilissima, negant minorem hujus judicii reflexi. Ergo non est moraliter certa.

Resp. 1°. Retorqueo argumentum. Tutioristae negant minorem similis judicii reflexi ubi agitur de opinione probabilissima. Ergo ista minor non est moraliter certa. Ergo non licet sequi opinionem probabilissimam; quod est damnatum.

Resp. 2°. Dist. ant. Tutioristae, et qui stant pro opinione probabilissima, negant minorem hujus judicii reflexi, et hi sunt admodum pauci comparative ad eos qui affirmant, et infundate negant, conc. ant.; et hi sunt comparative plures et fundate negant, nego ant.: praesertim cum omnia quae opponunt contra probabiliorismum, militent pariter contra probabilissimum, ut patet ex jam dictis, et nihilominus certum manet, licitum esse sequi probabilissimum. Unde ex eorum negatione non tollitur certitudo moralis hujus minoris; ut enim recte advertit Cajetanus, verbo Opinione uti, n. 4, « non propterea aliquid opinione tenetur [intelligit opinionem proprie dictam, quae sit cum formidine fundata partis oppositae], quia diversi doctores illustrant

⁵

contraria sentiunt, quoniam cum hujusmodi contrarietate stat quod una pars sit ratione sufficiente ad moralem certitudinem fulta, et jam non est opinio apud capientes illam rationem; sed, quia nesciunt multi discernere inter certitudinem moralem et mathematicam, omnia quodammodo locant sub opinione. »

Inst. 2°: Istud judicium reflexum non tollit periculum probabile agendi contra legem, cum probabilius possit esse falsum. Ergo.

Resp. 1° Retorqueo argumentum contra probabilissimum. 2° Dist. ant. Non tollit periculum agendi formaliter contra legem, nego; agendi materialiter contra legem, subdistinguo. Non tollit periculum quod a viro prudenti contemni debet, conc.; quod a viro prudenti non debet contemni, nego.