Summa summae S. Thomae, Tomus II

DISSERTATIO III

DE ACTIBUS HUMANIS SPECIATIM SUMPTIS

D. Thomas, 1ª 2ae, a q. 8 ad 17.

Explicata conditione generali actuum humanorum, scilicet ratione voluntarii et liberi, nunc agendum est de ipsis actibus speciatim : primo de actibus elicitis, deinde de imperatis. Sunt autem sex actus a voluntate eliciti: tres circa finem, scilicet simplex volitio, intentio et fruitio, et tres circa media, scilicet consensus, electio et usus activus. His sex actibus voluntatis correspondent ex parte intellectus quinque actus dirigentes, et unus ex parte potentiarum executivarum. Ex parte intellectus, duo circa finem, scilicet simplex apprehensio et judicium; tres circa media, nempe consilium seu consultatio, judicium practicum seu discretivum mediorum, et imperium. Ex parte potentiarum aliarum, usus passivus.

De his satis fusè agit Author per decem quaestiones. Plura etiam de ipsa potentia volitiva immiscet in primis quaestionibus ad accuratiorem actuum notitiam. Quae sunt utiliora seligemus.

Dico : Voluntas non potest velle malum sub ratione mali. ¹

Probatur. Voluntas est appetitus quidam rationalis. Atqui omnis appetitus non est nisi boni. Ergo. — Prob. min. Appetitus nihil est aliud quam quaedam inclinatio appetentis in aliquid. Atqui nihil inclinatur nisi in aliquid sibi conveniens; quod enim est rei conveniens, allicit et trahit inclinationem, sicut quod est disconveniens, ei repugnat. Ergo omnis appetitus non est nisi convenientis, consequenter boni; bonum enim et conveniens unum sunt, sicut malum et disconveniens.

Dices : Qui appetunt non esse, ut daemones et homines desperantes, appetunt malum sub ratione mali, nam in non esse nulla potest apprehendi ratio boni. Ergo.

Resp. Nego ant. et ejus probationem. Nam carere malo, est bonum, inquit Author², hic, ad 3, daemones autem et homines desperantes apprehendunt in non esse, carere malo, quatenus apprehendunt non esse ut medium conducens ad liberationem a suis miseriis; et sic appetunt non esse materialiter, formaliter non esse miseri, ita ut ratio formalis appetendi non esse sit quaedam ratio boni, scilicet carere malo et miseria.

Petes an e duobus bonis voluntas possit eligere minus vel aequale.

Resp. Quamvis simpliciter et absolute voluntas, pro sua libertate, possit ex duobus bonis aequalibus vel inaequalibus aequale vel minus eligere, id tamen facere non potest, nisi mutato judicio practico et proposito novo motivo, quo unum magis emineat, et judicetur hic et nunc melius et convenientius. Hocque sensu verum est quod electio sit semper de meliori.

Prob. Voluntas non fertur in aliquod bonum, nisi trahatur et alliciatur ab illo; bonum enim comparatur ad voluntatem tamquam movens ad mobile, et motio boni in voluntatem est metaphorica, scilicet trahendo et alliciendo. Ergo non potest ferri in unum prae alio nisi ab illo alliciatur et attrahatur prae alio. — Subsumo. Atqui quod unum trahat et alliciat prae alio, non potest esse nisi quia prae alio judicatur conveniens et bonum; sola enim convenientia seu bonitas proposita per intellectum, est motivum voluntatis. Ergo voluntas non potest ex duobus minus aut aequale eligere, nisi judicetur practice melius et convenientius.

Confirmatur. Voluntas non potest ex duobus bonis propositis unum prae alio eligere, nisi intellectus judicet esse praeeligendum; est enim voluntas, ut jam toties diximus, potentia caeca sequens dictamen rationis, et tendens in objectum prout ipsi ab intellectu proponitur. Atqui intellectus non potest judicare, unum e duobus esse praeeligendum, nisi in quantum judicat melius et convenientius, quia tota ratio eligibilitatis est bonitas et convenientia; et sicut non posset judicare esse absolute eligendum, nisi judicaret esse absolute bonum et conveniens, ita non potest judicare esse praeeligendum, nisi judicaret melius et convenientius. Ergo voluntas non potest e duobus unum prae alio eligere, nisi intellectus judicet esse melius et convenientius.

Dico 1° : Intellectus movet voluntatem quoad specificationem ; voluntas autem movet intellectum et alias potentias sibi subditas quoad exercitium.

Prob. primam partem¹. Movere quoad specificationem, est determinare ad actum certae speciei. Atqui intellectus, proponendo objectum voluntati, illam determinat ad actum certae speciei. Ergo. — Prob. min. Voluntas non elicit actum talis speciei, v. g., amoris, nisi quia tendit in objectum sibi propositum ab intellectu ut amabile. Ergo.

Prob. secundam partem². In omnibus potentiis activis ordinatis, illa potentia quae respicit finem universalem movet ad exercitium potentias quae respiciunt fines particulares. Et hoc apparet tam in naturalibus quam in politicis. Coelum enim, quod agit ad universalem conservationem generabilium, movet omnia inferiora, quorum unumquodque agit ad conservationem propriae speciei, vel etiam individui. Rex etiam, quia intendit bonum commune totius regni, movet per suum imperium singulos praepositos civitatum, qui singulis civitatibus curam regiminis impendunt. Atqui objectum voluntatis est bonum et finis in communi; quaelibet autem potentia comparatur ad aliquod bonum proprium sibi conveniens, sicut visus ad perceptionem coloris, intellectus ad cognitionem veri. Ergo voluntas per modum agentis movet ad exercitium omnes animae potentias ad suos actus, praeter vires naturales vegetativae partis, quae nostro arbitrio non subduntur. Haec secunda pars conclusionis specialius explicabitur quaest. 17, ubi de actibus imperatis.

Dico 2° : Voluntas non movetur directe quoad specificationem ab appetitu sensitivo, neque a corpore coelesti, bene tamen indirecte et mediate³.

Prob. primam partem⁴. Nihil materiale seu corporale, qualia sunt appetitus sensitivus et corpus coeleste, naturaliter potest agere directe in rem immaterialem, qualis est voluntas. Ergo.

Prob. secundam partem⁵. Passione suscitata in appetitu sensitivo, homo certo modo afficitur et ad certam aliquam dispositionem immutatur, qua fit ut ejus intellectus apprehendat aliquid ut conveniens et bonum, quod non ita apprehendisset et judicasset absente passione. « Qualis enim unusquisque est, talis finis videtur ei, » ut dicit Philosophus, III Ethic., c. 4. Sic iratus judicat vindictam sibi convenientem et bonam, quam non judicaret talem pacatus. Atqui, ut diximus, objectum intellectu apprehensum movet voluntatem quoad specificationem. Ergo appetitus sensitivus, ex quo objectum sub ratione convenientis intellectui repraesentatur, movet voluntatem quoad specificationem indirecte et mediate, mediante scilicet judicio intellectus.

Prob. eadem secunda pars de corpore coelesti⁶. Corpora coelestia possunt alterare humana corpora, ex qua alteratione sequuntur passiones in appetitu sensitivo, qui est actus organi corporalis. Atqui ex appetitu sensitivo movetur indirecte et mediate voluntas, ut modo dicebam. Ergo.

Nota quod aliud sit voluntatem agere seu velle, aliud voluntatem se movere. Voluntas dicitur agere simpliciter, quando volitionem elicit. Dicitur se movere proprie, quando ex uno actu procedit in alium, ut dum ex volitione finis se applicat ad agendum pro ejus consecutione; nam unumquodque in tantum movet, in quantum est in actu. His notatis,

Dico 1° : Voluntas seipsam movet quoad exercitium in aliquibus actibus¹.

Prob. Sic se habet finis in appetibilibus, sicut principium in intelligibilibus. Atqui intellectus, per hoc quod cognoscit principium, reducit seipsum de potentia in actum, quantum ad cognitionem conclusionum, et hoc modo movet seipsum. Ergo similiter voluntas per hoc quod vult finem, movet seipsam ad volendum ea quae sunt ad finem.

Dices, juxta commune axioma : « Omne quod movetur, ab alio movetur. » Ergo voluntas non movetur a seipsa.

Resp. Nego consequentiam. Quia stant simul se movere, et ab alio moveri. « Cum aliquid movet seipsum, inquit Author, q. 3 de Malo, a. 2, ad 4, non excluditur quin ab alio moveatur, a quo habet hoc ipsum quod seipsum moveat, scilicet a Deo. »

Dico 2° : Voluntas, in prima volitione finis simpliciter et respectu totius vitae, non se movet quoad exercitium, sed movetur a Deo².

Prob. 1°. Quod est in potentia, indiget moveri ab eo quod est in actu; quia, ut jam dixi, in tantum aliquid movet, in quantum est in actu, et in tantum movetur, in quantum est in potentia. Atqui voluntas respectu primae volitionis simpliciter non est in actu, alias non foret prima volitio. Ergo.

2°. In omni vita, primus motus illius vitae est a generante, ut patet in motu cordis. Atqui Deus est author et genitor vitae intellectualis. Ergo primus motus illius vitae, scilicet prima cognitio intellectus, et prima volitio voluntatis, est specialiter a Deo.

Cave tamen ne inde inferas, Deum movere dumtaxat voluntatem ad primam volitionem, et non ad alias ejus volitiones. Equidem movet ad primam volitionem et speciali motione quae suppleat actum priorem ex quo voluntas se moveret, et ad actum sequentem se applicaret; at insuper, ut primus motor et prima universalis causa, movet voluntatem ad omnes suas volitiones, quatenus est secunda causa primae subordinata, de se indifferens et activa tantum in actu primo, ut late probatur in philosophia, de praemotione physica.

Dices : Homo potest peccare in primo instanti rationis. Ergo in eo se movet; alias peccatum refunderetur in Deum.

Resp. Dist. ant. Homo potest peccare in primo instanti initiativo usus rationis, nego; terminativo, conc. Instans usus rationis acquisitus per discursum est morale, constans pluribus instantibus physicis. In primo, homo specialiter motus a Deo non se movet, nec peccare potest; in sequenti, jam in actu positus, ut se movens, peccare potest.

Dico 3° : Supposito usu rationis, quando nova negotia incipiunt, et novus finis intenditur, ad primam ejus volitionem voluntas quandoque se non movet, sed a Deo movetur, quando scilicet in voluntate nullus praecessit actus habens connexionem cum isto novo fine, sed sunt potius dispositiones contraria; ut cum Deus specialiter et subito movet infidelem ad fidem, peccatorem ad poenitentiam³. Quandoque vero se movet, quando scilicet praecessit aliquis actus vel effectus habens connexionem cum illo novo negotio.

Explicatio textus difficilis S. Thomae.

Multis facessit negotium responsio quam habet hic S. Thomas, a. 6, ad 3, in qua dicit : « Deus movet voluntatem hominis, sicut universalis motor, ad universale objectum voluntatis quod est bonum, et sine hac universali motione homo non potest aliquid velle ; sed homo per rationem se determinat ad volendum hoc vel illud quod est vere bonum vel apparens bonum. Sed tamen interdum specialiter Deus movet aliquos ad aliquid determinate volendum, quod est bonum, sicut in his quos movet per gratiam, ut infra dicetur. » Ex qua responsione non pauci inferunt, S. Thomam non admittere praemotionem physicam ad omnes actus, sed tantum ad bonos.

Verum haec intelligentia diametraliter repugnat constanti doctrinae D. Thomae in innumeris pene locis, neque legitima est praesentis textus. Itaque per primam motionem, in ista responsione, S. Doctor non intelligit illam motionem communem qua Deus, ut primus motor, movet omnes causas secundas sibi subordinatas, et qua sic causae secundae moventur ut se moveant; sed intelligit singularem illam motionem qua Deus ita movet voluntatem ad primam volitionem finis, ut ipsa se non moveat, de qua dixerat a. 4, et nos diximus paulo superius. Vocat quidem S. Thomas hanc motionem universalem, tum quia est motoris universalis, tum quia est ad universale objectum voluntatis quod est bonum, tum quia est universaliter necessaria omni causae primo agenti. Nos autem diximus supra specialem seu singularem, non ut excluderamus istas universalitates, sed ut significaremus eam addere aliquid supra communem, scilicet quod suppleat actum priorem ex quo voluntas ipsa possit se movere, quod non facit generalis seu communis motio requisita ad omnes alias actiones causarum secundarum.

Quando autem S. Doctor subdit : « Sed homo per rationem determinat se ad volendum hoc vel illud quod est vere bonum vel apparens bonum, » non excludit motionem communem qua Deus, ut primus motor, sic movet causas secundas, ut etiam se moveant, sed illam singularem motionem qua voluntatem sic movet, ut ipsa se non moveat. Et sic satisfacit argumento quod sibi objicit, nempe quod, « si a solo Deo voluntas moveretur, nunquam moveretur ad malum. » Distinguendum est. Si a solo Deo voluntas moveretur, sic ut se non moveret, nunquam moveretur ad malum, conc.; si sic a Deo moveretur, ut etiam se moveat, nego. Ex hoc enim quod sub communi Dei motione voluntas se etiam moveat, se movere potest ad malum seu apparens bonum; idque refunditur in ipsam causam defectibilem, non in primam indefectibilem, ut alias explicabitur.

Tandem, quando addit S. Thomas : « Sed interdum specialiter Deus movet aliquos ad aliquid determinate volendum, quod est bonum, sicut in his quos movet per gratiam, » sensus est quod, sicut Deus nos movet ad bonum, ut sic, absque eo quod ad illud nos moveamus, ita quandoque specialiter nos movet ad bonum particulare determinatum, absque eo quod ad illud nos moveamus : sicut in his quos movet per gratiam operantem, v. g., infideles ad fidem, peccatores ad poenitentiam, nihil prorsus de fide aut poenitentia cogitantes. At haec singularis motio, ut patet ex dictis, non excludit gratias cooperantes ad alios actus supernaturales, neque motiones communes ad alios actus naturales, a quibus homo sic movetur, ut etiam se moveat.

D. Thomas, q. 10.

Dico 1° : Voluntas movetur naturaliter et necessario, necessitate specificationis, ad bonum in communi, quia est ejus objectum¹. Potentia autem naturaliter tendit in suum objectum, ita ut non possit oppositum : item ad ultimum finem, seu beatitudinem, sub communi notione apprehensam; quia sic se habet ultimus finis in appetibilibus, sicut prima principia in speculabilibus. Intellectus autem cognoscit naturaliter prima principia. Ergo voluntas vult naturaliter ultimum finem. Adde quod in opposito boni in communi et beatitudinis in communi nulla possit apprehendi ratio boni.

Dico 2° : Voluntas a nullo bono particulari moveri potest necessario quoad specificationem; quia nullum est quod secundum aliquam considerationem, sive ratione sui, sive ratione adjuncti, non possit apprehendi ut non bonum, seu ab aliquo bono deficiens, cum nullum sit ita perfectum, ut nihil ei deficiat². Neque quoad exercitium; quia aliquis de quocumque bono particulari potest non cogitare, et per consequens non velle illud³.

Dico 3° : Voluntas non movetur de necessitate a Deo, neque quoad exercitium, neque quoad specificationem, nisi in his ad quae naturaliter movetur⁴

Prob.⁵ Ad providentiam divinam non pertinet, ut dicit Dionys., c. 4 de Divin. nomin., naturam rerum corrumpere, sed servare. Unde omnia movet secundum eorum conditionem, ita quod ex causis necessariis per motionem divinam sequuntur effectus ex necessitate, ex causis autem contingentibus sequuntur effectus contingentes. Quia igitur voluntas est activum principium non determinatum ad unum, sed indifferenter se habens ad multa, sic Deus ipsam movet, quod non ex necessitate ad unum determinat, sed remanet motus ejus contingens et non necessarius, nisi in his ad quae naturaliter movetur.

Obj. 1° : Omne agens cui resisti non potest, ex necessitate movet. Atqui Dei ad sui motionem voluntatis quis resistit? Ergo.

Resp.⁶ quod voluntas divina non solum se extendit ut aliquid fiat per rem quam movet, sed ut etiam eo modo fiat quo congruit natura ipsius. Et ideo magis repugnaret divinae motioni, si voluntas ex necessitate moveretur, quod suae natura non competit, quam si moveretur libere, prout competit suae natura.

[ Actio elicita alicujus potentiae illa dicitur cujus potentia ipsa est simul immediatum principium et subjectum. Ita visio est a sensu visus et est in visu; imaginari est actio imaginationis et in imaginatione existens, etc. Visio dicitur actio elicita a visu, et imaginari actio elicita ab imaginatione seu phantasia.

Velle est generice actus elicitus a voluntate. Attamen, pro vario modo quo fertur in objecta, varia sortitur nomina, non vana, sed scitu perutilia. Sunt itaque actus eliciti a voluntate quinque praecipue, nempe intentio, electio, consensus, usus et fruitio : quorum primus et ultimus sunt circa finem, reliqui vero circa ea quae sunt ad finem, seu media.

1° Intentio¹ etymologice accepta significat tendere in aliud. Tendunt autem in aliquid, quod est finis, tum movens, tum id quod movetur. At motus illius quod in finem movetur procedit a motione moventis ipsum. Ergo tendere in finem, seu intentio finis, est primo et principaliter actio moventis alia in finem. Atqui voluntas movet quoad exercitium omnes alias animae vires in finem. Ergo intentio est actio voluntatis, actio nempe qua voluntas respicit finem ut terminum consequendum.

Cum autem finis duplex sit, relativus seu intermedius, qui ad alium refertur et conducit, et ultimus, in quo sistitur, dupliciter considerari debet intentio, ut docet et explicat Angelicus² : « Motus voluntatis in finem et in id quod est ad finem, potest considerari dupliciter. Uno modo, secundum quod voluntas fertur in utrumque absolute et secundum se; et sic sunt simpliciter duo motus voluntatis in utrumque. Alio modo potest considerari secundum quod voluntas fertur in id quod est ad finem propter finem ; et sic unus et idem subjecto motus voluntatis est tendere ad finem et in id quod est ad finem. Cum enim dico : « Volo medicinam propter sanitatem, » non designo nisi unum motum voluntatis, cujus ratio est, quia finis ratio est volendi ea quae sunt ad finem... Et est simile de intellectu; quia, si absolute principium et conclusionem consideret, diversa est consideratio utriusque; in hoc autem quod conclusioni propter principia assentit, est unus actus intellectus tantum. »

2° Secundus actus voluntatis est electio³, quae dos essentialis libertatis. Est autem electio « praeacceptio unius respectu alterius, » et consequenter supponit multa quae eligi possunt, saltem velle et non velle. Unde in his quae sunt determinata ad unum, ut bruta, electio locum non habet; licet enim bruta animantia unum prae alio accipiant, ad illud tamen non a seipsis se determinant, ut contingit in electione, sed a natura determinantur.

Dixi quod electio est actus voluntatis. Licet enim voluntatis electio non sit nisi in bonum praecognitum a ratione, et ideo dicatur ratio formaliter concurrere ad electionem, nihilominus substantia actus, seu actus materialiter sumptus, est voluntatis, non intellectus : nam electio perficitur in motu quodam animae ad bonum quod eligitur; bonum autem est objectum voluntatis. « Manifestum est, ait S. Thomas⁴, quod ratio quodammodo voluntatem praecedit et ordinat actum ejus, in quantum scilicet voluntas in suum objectum tendit secundum ordinem rationis, eo quod vis apprehensiva appetitivae suum objectum representat. Sic igitur ille actus quo voluntas tendit in aliquid quod proponitur ut bonum, ex eo quod per rationem est ordinatum ad finem, materialiter quidem est voluntatis, formaliter autem rationis. »

Electio autem non cadit in finem ut finis est, sed circa media agitur; nam circa finem est intentio, non electio. Dixi, « circa finem ut finis est ; » nam, si finis assumatur et ipse ut medium, sicut accidit in finibus intermediis et subordinatis, nihil prohibet finem, eo quod fit medium, esse objectum electionis.

Hinc intelligitur electioni praeire plures alios actus, tum ex parte intellectus, ut consilium, quod est inquisitio intellectiva de mediis eligendis; judicium discretivum de mediis aptioribus ad finem consequendum, etc.; tum ex parte voluntatis, ut intentio finis, consensus, et alii.

3° Consentire, si etymon spectes, est simul sentire, et importat applicationem sensus ad aliquid. Definitur autem generice consensus « actus appetitivae virtutis adhaerentis alicui rei, » quasi nempe experientiam quamdam appetitus sumat de re cui inhaeret, in quantum complacet sibi in ea. Respectu autem voluntatis, ad quam pertinet in homine consentire vel non consentire, est « voluntatis adhaesio iis quae ab intellectu censentur utilia ad finem consequendum. »

Hinc manifestum est consensum non esse de fine, sed de mediis ad finem. Differt autem consensus ab electione, in hoc quod electio addit supra consensum quamdam relationem respectu ejus cui aliquid praeeligitur, et ideo post consensum adhuc remanet electio. Potest enim contingere quod per consilium inveniantur plura ducentia ad finem, quorum dum quodlibet placet, in quodlibet eorum consentitur; sed ex multis quae placent praecipimus unum, eligendo.

Consensus iste, ut ex se patet, supponit dominium proprii actus. Brutis ergo non competit⁵, quae appetitivum motum non habent in sua potestate, quia talis motus in eis est ex instinctu naturae; nam magis aguntur quam se agunt in finem. Consequenter et in homine ipso motus appetitus sensitivi, in se spectatus, non est proprie consensus, quia libertate caret. Quamdiu ergo aliquo modo illis motibus sensitivis voluntas non consentit, quamvis sint aliquando ita vehementes ut videantur voluntarii, neque sunt actus vitii, neque virtutis, quia non sunt actus humani, ut animadvertit Augustinus, dicens lib. XII de Trinit., c. 12, n. 17 : « Sensualis animae motus qui nobis pecoribusque communis est, seclusus est a ratione sapientia. »

⁶

4° Electionem voluntatis sequitur usus, qui, ut Augustinus dicit in lib. X de Trinit., c. 11, n. 17, « est assumptio alicujus in facultatem voluntatis ; » unde dicit idem Doctor, ibid., quod « usus in voluntate est. » Sicut enim consentire est applicare appetitum ad aliquid appetendum, ita uti est applicare aliquod principium actionis ad actionem. « Usus rei alicujus, ait Angelicus⁷, importat applicationem rei illius ad aliquam operationem : unde et operatio ad quam applicamus rem aliquam dicitur usus ejus, sicut equitare est usus equi et percutere est usus baculi. Ad operationem autem applicamus, et principia interiora agendi, scilicet ipsas potentias animae, vel membra corporis, ut intellectum ad intelligendum et oculum ad videndum; et res exteriores, sicut baculum ad percutiendum. Sed manifestum est quod res exteriores non applicamus ad aliquam operationem nisi per principia intrinseca, quae sunt potentiae animae, ut habitus potentiarum, aut organa, quae sunt corporis membra... Unde manifestum est quod uti primo et principaliter est voluntatis tamquam primi moventis, rationis autem tamquam dirigentis, sed aliarum potentiarum tamquam exsequentium, quae comparantur ad voluntatem, a qua applicantur ad agendum, sicut instrumenta ad principale agens. »

Hinc sequitur, usum esse de mediis, non autem de fine ut finis est, qui ad aliud non ordinatur, ut dixi de electione.

Pariter usus non convenit parti animali⁸, sed rationali tantummodo. Applicare enim aliquid ad alterum, non est nisi ejus quod habet dominium super illud quod applicatur. Dominium autem, seu arbitrium, necessario supponit rationem, qua unum referri potest ad alterum, ut ex notione liberi arbitrii notum est.

5° Fruitio est « amor seu delectatio qua voluntas inhaeret alicui rei propter rem ipsam. » Hoc docet Augustinus lib. X de Trinit., c. 10, n. 13 : « Fruimur, inquit, cognitis, in quibus voluntas ipsis propter seipsa delectata conquiescit ; utimur vero eis quae ad aliud referimus quo fruendum est. » Habes hic differentiam inter fruitionem et usum.

« A sensibilibus fructibus, ait Angelicus⁹, nomen fruitionis derivatum videtur. Fructus autem sensibilis est id quod ultimum ex arbore expectatur et cum quadam sanitate percipitur. Unde fruitio pertinere videtur ad amorem vel delectationem quam aliquis habet de ultimo expectato, quod est finis. Finis autem et bonum est objectum appetitivae potentiae. Unde manifestum est quod fruitio est actus appetitivae potentiae. » Quod vero fruitio pertineat ad amorem, Augustinus hoc docet lib. I de Doctrina christ., c. 4, n. 4, dicens : « Frui est amore alicujus rei inhaerere propter seipsam. » Atqui amor pertinet ad appetitivam potentiam. Ergo et frui est actus appetitivae potentiae¹⁰.

Apposite Augustinus dicit loco supra cit. quod « fruimur cognitis. » Ubi enim nulla est cognitio, nulla delectatio dari potest; at ubi cognitio est, ibi datur fruitio.

Hinc « frui quidem cibo et qualibet corporali voluptate non absurde existimantur et bestiae, » ut idem Aug. ait in lib. LXXXIII quaest., q. 30, quia et bestiae aliqua cognitione non carent. Atqui imperfecta est in bestiis cognitio qua noscitur particulariter finis et bonum, quia earum virtutes appetitiva non sunt imperantes libere, sed secundum naturalem instinctum ad ea quae apprehendunt moventur. Nos autem perfecte finem et bonum cognoscimus, qui ad universalem rationem finis et boni per intellectum assurgimus. Unde, ut concludit Angelicus¹¹, « rationali natura convenit fruitio secundum rationem perfectam, brutis autem animalibus secundum rationem imperfectam, aliis autem creaturis nullo modo. »

Consequitur ex supra dictis quod fruitio perfecta est de ultimo fine tantum¹². Fruitio enim est quies voluntatis.

Quies autem perfecte non invenitur nisi in possessione ultimi finis, qui est bonum completum et terminus voluntatis. Ex quo concludendum est quod, quamvis aliqua imperfecta fruitio possit haberi etiam de fine ultimo nondum realiter habito, sed tantum in intentione, perfecta tamen fruitio in anima esse non potest nisi ex reali possessione ipsius finis ultimi.

Petes 1° utrum detur in homine imperium respectu sui et suarum operationum.

Resp. affirmative¹. Quia, praeter electionem, datur in voluntate usus activus. Ergo, praeter judicium regens electionem, debet dari alter actus in intellectu regens usum et executionem, qui dicitur imperium. Patet consequentia, quia voluntas nunquam operatur sine directione intellectus. Antecedens etiam constat, quia electio versatur circa medium in ordine intentionis, ut est futurum et effectus finis. Usus activus versatur circa idem medium in ordine executionis, ut est praesens et causa efficiens finis habiti in re. Ergo isti duo actus versantur circa objecta formaliter distincta, licet sint materialiter idem. — Subsumo. Atqui actus essentialiter distinguuntur penes objecta formaliter distincta. Ergo. — Insuper, ubi est nova et distincta difficultas, ibi requiritus novus et distinctus actus. Atqui in executione, nova, distincta et longe major difficultas reperitur quam in electione, ut omnibus pervium est. Quot sunt enim qui facile eligunt, et in executione deficiunt !

Petes 2° utrum imperium sit actus rationis vel voluntatis.

Resp. 1². Imperium est substantialiter actus rationis, praesupposito actu voluntatis in cujus virtute ratio movet per imperium ad exercitium actus.

Prob. Imperare tria dicit : primum, ordinare eum cui imperatur ad opus faciendum et media hic et nunc exequenda ad finem consequendum; secundum, intimare seu denuntiare opus faciendum, non indicativo modo, dicendo : « Hoc est faciendum, » ut sit per judicium discretivum, sed imperativo modo, dicendo : « Fac hoc; » tertium, movere ipsum seu potentiam cui imperatur ad operis executionem. Atqui haec tria sunt rationis. 1° Ordinare, est conferre seu comparare unum ad aliud; quod, cum sit aliquid intelligibile, est proprium rationis. 2° Intimare seu denuntiare, est manifestare et loqui; quod etiam pertinet ad intellectum. 3° Quamvis voluntati per se primo conveniat movere, quia est primum movens ad exercitium, convenit tamen secundario et participative intellectui, ex actu praecedente voluntatis, quia virtus prioris actus remanet in actu sequenti : unde, sicut in electione remanet aliquid de virtute actus consilii praecedentis, scilicet ordo mediorum, ita in imperio remanet aliquid de virtute electionis, nempe efficacia movendi.

Ergo imperium est actus rationis, praesupposito actu voluntatis, in cujus virtute ratio movet per imperium ad exercitium actus.

Petes 3° quinam actus subjiciantur imperio rationis.

Resp.³ et sit regula generalis : Illi actus qui sunt in potestate et arbitrio nostro, et ad quos ratio suadens movere nos potest, imperari possunt; hi vero qui non sunt in potestate et arbitrio nostro, et ad quos ratio suadens nos movere non potest, imperari non possunt. Colligitur haec regula ex ipsa natura imperii. Imperare enim est superioris gubernantis et potestatem habentis ad movendum et obligandum ut sibi obediatur, alioquin inane foret imperium.

Ex hac regula generali deduces quinam actus in particulari subjiciantur vel non subjiciantur imperio rationis⁴.