Summa summae S. Thomae, Tomus II

Duo sunt legis officia : unum est dirigere actiones humanas, aliud poenis cogere invitos ad sui observantiam.

I.

Utrum legislator teneatur suis legibus?

Dico : Legislator regularis et absolutus, qualis est Papa, episcopus, rex aut quivis monarcha, non tenetur suis legibus quoad vim coactivam, bene tamen quoad vim directivam, saltem indirecte, si leges ex aequo ipsum et subditos spectent.¹

Patet 1a pars; quia princeps seu legislator a nullo potest cogi ad observantiam suae legis : non a se, nemo enim cogitur a seipso; non ab alio, quia non habet superiorem a quo possit poena plecti.²

Probatur 2a pars. Aequitas naturalis postulat 1° ut pars toti, maxime caput membris, conformetur. Unde ait Aug., lib. III Confess., c. 8, n. 15 : « Turpis omnis pars est suo universo non congruens. » Postulat 2º ut legislator suo modo concurrat ad bonum commune, consequenter ad observantiam legis quae lata est propter bonum commune. Ad hanc autem observantiam longe magis movet exemplum principis, quam verba. Ergo.

Vides hanc obligationem in legislatore non peti immediate et directe ex ipsa lege humana, quia nemo sibi ipsi inferior est aut superior, ut possit sibi praecipere, sed ex ipsa lege naturali, supposita lege humana ut conditione, et ideo dixi in conclusione, « saltem indirecte, » ex quo solves quasdam objectiones quae fieri possunt.

Dixi etiam in conclusione : « Si leges ex aequo principem et subditos spectent, » quales sunt, v. g., leges taxantes pretia rerum aut valorem monetarum, indicantes jejunia, festa, etc. Secus vero, si agatur de legibus quarum materia est diversa rationis in principe et subditis, et quae principem dedecerent, ut si princeps legem ferret ne quis succinctus gladio incedat, ne sericis vestiatur, etc.

His enim et similibus legibus non adstringitur princeps, etiam quoad vim directivam, quia illi non conveniunt.

Petes utrum legislator teneatur sub mortali observare suam legem in materia gravi.

Resp. ipsum teneri sub mortali, si ex transgressione sequatur grave scandalum aut gravis injuria tertii, puta si summus Pontifex palam non legeret Horas, non jejunaret, non communicaret in Paschate, non servaret pretium rerum aut monetarum a se taxatum, vel conditiones a se impositas contractibus, etc. In hoc omnes conveniunt.

Sed utrum, secluso scandalo et injuria tertii, peccaret mortaliter in materia gravi, dubium est. Quidam affirmant; quia, inquiunt, tenetur legem suam observare ex lege naturali. Lex autem naturalis obligat sub mortali in materia gravi. Ergo. Alii volunt quod peccet tantum venialiter; quia in tantum lex naturalis jubet eum observare suam legem, in quantum indecens est quod caput non conformetur membris, pars toti. Atqui haec indecentia, secluso scandalo aut alia gravi circumstantia, non videtur tanta, ut constituat peccatum mortale. Ergo.

Ad rationem oppositam responderi potest, quod materia praecepta lege humana, non sit gravis formaliter respectu legislatoris, quia ad eam non obligatur ut est praecepta, sicut subditus, non enim sua lege stringitur, sed ut subest decentiae aut indecentiae, praesupposita sua lege : sicut, licet jejunium sit materia gravis secundum se, non tamen est materia gravis formaliter respectu illius cui non est praeceptum sub gravi obligatione.

[Nota responsiones superiores intelligendas esse, sicut dictum est, de solo legislatore singulari et absoluto. Legis-latores enim collectivi, quales sunt coetus ad quos pertinet leges condere sub regimine democratico, et capitula generalia ordinum religiosorum, legibus quas ipsi tulerunt omnino subduntur, quia privatim sumpti, sunt inferiores communitati a qua leges feruntur. Idem dicendum, propter eamdem rationem, de duce reipublicae et superiore generali ordinis religiosi, quibus potestas legislativa non competit personaliter et absolute.]

§ II

Utrum clerici teneantur legibus civilibus, et regulares legibus episcopalibus?

Dico 1° : Clerici non tenentur legibus civilibus vectigalia, tributa et hujusmodi onera imponentibus.

Ita constat ex jure civili, L. Sancimus 22, c. de sacrosanctis ecclesiis, et Novella Item nulla, c. de episcopis et clericis. 2º ex jure canonico, can. In qualibet, causa 28, q. 6. Cap. Quamquam de censibus in 6º. Cap. Clericis de immunit. ibid. 3º Ex magno concil. Lateran., ex concil. Vienn. et Trid., sess. xxv, cap. 20, de reform. Haec fusius exposui in tract. de Justitia, dissert. IX, a. 7, § 3.

[Hic memorare juvat quod ea de re sanxit concilium Trident., loco citato : « Cupiens sancta Synodus ecclesiasticam disciplinam in Christiano populo non solum restitui, sed etiam perpetuo sartam tectam a quibuscumque impedimentis conservari, praeter ea quae de ecclesiasticis personis constituit, saeculares quoque principes officii sui admonendos esse censuit, confidens eos, ut catholicos, quos Deus sancta fidei Ecclesiaeque protectores esse voluit, jus suum Ecclesiae restitui non tantum esse concessuros, sed... nec permissuros ut officiales aut inferiores magistratus Ecclesiae et personarum ecclesiasticarum immunitatem Dei ordinatione et canonicis sanctionibus constitutam aliquo cupiditatis studio seu inconsideratione aliqua violent... Decernit itaque et praecipit sacros canones et concilia generalia, necnon alias apostolicas sanctiones in favorem ecclesiasticarum personarum, libertatis ecclesiasticae et contra ejus violatores editas, quae omnia praesenti etiam decreto innovat, exacte ab omnibus observari debere.» Inter sanctiones canonicas quibus hic alluditur, praecipuum locum obtinent constitutiones Alexandri IV et Bonifacii VIII in sexto Decretal. relatas, lib. III, tit. 23, de immunit., cap. 1° Quia nonnulli, et 3º Clericis, ubi reprobantur et excommunicatione plectuntur « excessus laicorum qui clericis collectas, tallias et onera imponebant, et excessus clericorum qui talibus consentiebant. » Unde concludendum est, propter necessitatem tantum, non vero propter conscientiam, solvenda esse cujusvis generis tributa quibus nunc bona ecclesiastica vi legis civilis onerantur, quia tales leges « Dei ordinationi et canonicis sanctionibus » refragantur.]

Dices : Ambrosius relatus can. Si tributum, causa 11, q. 1, dicit : « Si tributum petit imperator, non negamus; agri Ecclesiae solvunt tributum. Si agros desiderat imperator, potestatem habet vindicandorum. » Et Urbanus Papa, can. Tributum, causa 23, q. 8 : « De exterioribus Ecclesiae quod constitutum antiquitus est, pro pace et quiete qua nos tueri et defensare debent, imperatoribus persolvendum est. » Ergo.

Resp. ad primum. S. Ambrosius non agnoscit agros et tributa deberi imperatori, quin potius negat; sed quia periculosum erat in his circumstantiis ea denegare, respondet : « Si tributum petit imperator, non negamus; agri Ecclesiae solvunt tributum, » scilicet non jubente lege, sed metu cogente, ne pejus eveniat. « Si agros desiderat imperator, potestatem habet vindicandorum, » facti scilicet, non juris, « nemo nostrum intervenit. » Unde subjungit : « Non faciant de agris invidiam, tollant eos si libitum est. Imperatori non dono, sed non nego. »

Ad secundum, intelligendum est de eo quod est antiquitus constitutum, non authoritate legum imperialium, sed libera concessione SS. Pontificum.

Dico 2°: Legibus civilibus quae communem spectant gubernationem, neque sacris canonibus, neque clericorum statui repugnant, tenentur clerici quoad vim directivam, non coactivam. Tales sunt leges taxantes pretia rerum et valorem monetarum, praescribentes modum aedificandi, testandi, contrahendi, et similes. Ita communiter.

Probatur prima pars. Clerici sunt partes et membra communitatis. Ergo ratio et aequitas naturalis exigit ut praestent ea quae ad communem reipublicae gubernationem et quietem pertinent, atque suo toti se conforment, juxta prius laudatum Augustini dictum.

Confirmatur, quia alioquin foret confusio et perturbatio in communitate, dum alii servarent certum pretium mercium, certum valorem monetarum, certum modum contrahendi, etc., et alii non servarent. Ergo.

Verum hae rationes probant dumtaxat clericos teneri legibus civilibus, non vi ipsarum legum directe, sed vi ipsius legis naturalis, positis ipsis legibus ut conditionibus, sicut diximus § praecedenti de ipso legislatore.

An autem teneantur etiam directe vi istarum legum ?

Resp. negative; quia, juxta canones, clerici eximuntur ab omni jurisdictione civili.

Et hinc patet secunda pars conclusionis. Si enim principes nullam habeant authoritatem in clericos, non possunt illos contra legem delinquentes judicare et punire, sed deferendi sunt ad judicem ecclesiasticum, a quo possunt puniri, vel poena a lege taxata, vel alia arbitraria.

Dico 3º : Religiosi exempti, ut Mendicantes, legibus episcoporum communem observantiam et totius populi devotionem spectantibus subjiciuntur quoad vim directivam, non coactivam, nisi in paucis casibus exceptis.

Patet conclusio ex dictis de clericis respectu legum civilium; quia, sicut clerici eximuntur a jurisdictione civili, ita religiosi privilegiati a jurisdictione episcopali. Unde, sicut clerici tenentur ex aequitate naturali, ut sit conformitas in membris et vitentur turbationes, legibus civilibus communem reipublicae gubernationem spectantibus, vi directiva, non coactiva ; ita religiosi exempti tenentur directivè, non coactivè, legibus episcopalibus communem observantiam et totius populi devotionem spectantibus.

Dixi : « Nisi in paucis casibus exceptis, » propter decretum concil. Trident., sess. xxv, de reform. regul., cap. 12, hujus tenoris: « Censurae et interdicta, nedum a Sede Apostolica emanata, sed etiam ab Ordinariis promulgata, mandante episcopo, a regularibus in eorum ecclesiis publicentur atque serventur. Dies etiam festi quos in dioecesi sua servandos idem episcopus praeceperit, ab exemptis omnibus, etiam regularibus, serventur. »

§ III

Utrum privati usu rationis teneantur legibus humanis, infideles et haeretici legibus ecclesiasticis?

Dico 1° : Constanter privati usu rationis, ut infantes et perpetuo amentes, non tenentur legibus humanis; quia, cum lex humana sit praeceptum rationale, hujus vinculi non sunt capaces, defectu rationis et libertatis. Unde leges non censentur eis positae, nec legislatores eos comprehendere.

Qui vero sunt privati usu rationis ad tempus tantum, ut ebrii, dormientes, amentes habentes lucida intervalla, tenentur legibus humanis; quia, licet careant actuali rationis et libertatis exercitio, est per accidens, et utramque habent habitu, cum ratio in eis non sit exstincta, sed sopita, et ideo sint proxime capaces legem agnoscere et servare. Attamen, defectu actualis cognitionis et libertatis, quamdiu ea carent, excusantur a peccato, legem transgrediendo.

Hinc inferes, infantes et perpetuo amentes posse diebus vetitis manducare carnes, eisque ab aliis posse dari comedendas; quia, cum non teneantur lege, est cooperari rei licitae. Secus de ebriis et amentibus ad tempus; quia, cum hi teneantur lege, esset cooperari ejus transgressioni materiali, quod non licet.

Dico 2º : Pueri, cum ad annos discretionis pervenerint, cum tunc sint praecepti capaces, tenentur omnibus legibus humanis tam civilibus quam ecclesiasticis ; si tamen suae aetati conveniant. Sunt enim quaedam leges a quibus ratione aetatis eximuntur, ut lex jejunii, qua non tenentur ante tertium septennium completum, propter necessitatem alimenti ad incrementum, et lex communionis paschalis, propter reverentiam debitam sacramento, quae exigit maturiorem aetatem, scilicet annum duodecimum circiter. Censetur autem puer pervenisse ad annos discretionis, post septimum completum.

Dico 3° : Infideles non tenentur legibus ecclesiasticis, quia non sunt Ecclesiae subditi. Haeretici autem tenentur, quia per baptismum sunt Ecclesiae subditi. Neque praesumi potest Ecclesiam filios in suam matrem rebelles eximere ab obligatione legum suarum, cum hoc esset et eorum fovere proterviam, et catholicis occasionem perversionis praebere.

IV

Quibus legibus teneantur itinerantes et peregrini ?

Dico 1° : Itinerantes et peregrini regulariter non tenentur legibus particularibus proprii territorii, quando alibi existunt, sive transeunter, sive permanenter, modo non absint transeunter, eo praecise animo ut eximantur a lege, alias remansuri.

Probatur 1° ex jure can. Cap. Ut animarum de constit., in 6°, Bonifac. VIII dicit : « Statuto episcopi quo in omnes qui furtum commiserint excommunicationis sententia promulgatur, subditi ejus, furtum extra ipsius dioecesim committentes, minime ligati noscuntur. » Et rationem subjungit : « Cum extra territorium jus dicenti, impune non pareatur. »

Probatur 2º ratione. 1° Quia jurisdictio principis seu episcopi limitatur intra proprium territorium, nec ultra extenditur. 2º Leges particulares alicujus territorii sunt proprie locales. Atqui lex localis immediate afficit locum, et mediante loco personas. Ergo absentes a loco ab eis eximuntur. Et in hoc differunt istae leges ab iis quae dicuntur personales, ut est, v. g., lex recitandi Horas, quae afficit clericum independenter a loco aliquo determinato.

Dixi 1º « regulariter ; » quia sunt quaedam leges spectantes rem vel commodum aut incommodum territorii, quarum transgressiones consummantur etiam ab absentibus in proprio territorio, ut lex obligans clericos ut certo tempore compareant synodo vel capitulo ; item leges spectantes beneficia, agros, aedificia, quibus obligantur etiam absentes.

Dixi 2° : « Nisi absint transeunter, eo praecise animo ut eximantur a lege, alias remansuri; » quia ibi intervenit fraus, « fraus autem et dolus nemini patrocinantur, » ut omnes admittunt et a jure statuitur.

[Petes 1º an in fraudem legis censeantur agere omnes qui e proprio territorio abeunt animo se subducendi legis obligationi.

Resp. Controvertitur. Affirmant Concina, Collet, Antoine et quidam alii. Ratio est, quia, ut supra dictum est, nemini sua fraus patrocinari debet. Sed communius et probabiliter negatur, quia exiens e suo territorio, non in fraudem legis agit, sed jure suo utitur, ut aiunt S. Ligorius, lib. I, n. 157, Elbel, n. 370, Lacroix, n. 683, et alii. Licet enim semper apponere causas eximentes, et probabilius etiam directe et proxime. Ratio est, quia lex per se non facit aliquem sibi subditum esse, sed fertur in eum qui jam est subditus ; ideoque, saltem per se loquendo, neminem obligat ut sibi sit aut maneat subditus, sed obligat eum qui est et manet subditus. Igitur, si quis actione aliunde licita se subtrahat legis dominio, non agit in fraudem legis, sed jure suo utitur.

Videtur ergo in fraudem legis agi in duplici tantum casu, sive lex sit localis, sive sit personalis : 1° Quando fictione juris absens censetur in proprio territorio legem transgredi. Quod accidit cum lex versatur circa res in proprio territorio sitas, ut agros, aedificia, tributorum realium solutionem, etc.; vel praecipit aut prohibet actiones in eodem territorio ponendas aut omittendas, ut residentia beneficiatis imposita et praesentia in synodo dioecesana pro his qui ex jure huic coetui interesse debent, aut introductio quarumdam mercium, a qua abstinere tenentur, non solum praesentes, sed etiam absentes. 2° Quando aliqua lege id expresse prohibetur. Sic sacra Congregatio concilii Tridentini illegitimum et invalidum declaravit matrimonium eorum qui e loco ubi decretum Tridentinum de clandestinitate fuit promulgatum transeunt in locum ubi promulgatio hujus decreti non fuit facta, eo praecise animo ut ibi clandestine contrahant; quae decisio constitutione Urbani VIII fuit confirmata.

Petes 2° an qui e domicilio suo, ubi viget lex, v. g., alicujus festi vel jejunii servandi, transit in locum ubi lex talis non existit, eam observare ante discessum teneatur.

Resp. Controvertitur. Quidam affirmant. Ratio eorum est, quod lex quae actu obligat, actu impleri debet. Unde qui mane discedit, in die festo, missam audire debet, nisi gravis necessitas urgeat, et eidem non licet jentare. Alii negant, ea ratione, quod lex de necessitate non sit actu implenda, si postea non sit necesse eam impleri. Si ergo in tuo territorio sit festum locale, et in alium locum ubi illud festum non observatur sis profecturus, non teneris missam audire ante discessum, modo perventurus sis extra locum ubi viget praeceptum antequam tempus obligationis cesset. Ratio est, quia praeceptum non obligat ut expectes. Ita Gury, n. 95, 4°, cum S. Ligorio, lib. 1, n. 157, et Salmant., n. 66. Pariter, si quis abiturus est loco ubi est jejunium, sciatque certo se perventurum vesperi ad locum ubi non sit jejunium, tunc, etsi non possit ibi vesci carnibus unde abit, cum ista abstinentia sit dividua, potest tamen ibi jentare et meridie prandere, ut contra quosdam docent Lessius, cap. 2, dist. 8, et Sanchez, lib. I, cap. 12. Sic S. Ligorius, ubi supra. Ratio est, quia jejunium est quid individuum. Ex quo sequitur etiam quod qui relinquit suum territorium ubi non est jejunium, et transit in aliud ubi jejunatur, potest vespere coenare. Haec posterior opinio sat est probabilis ut secure ad praxim deduci possit. Attamen, cum S. Ligorio, ibid., dicimus contrariam sententiam, tamquam magis piam, suaderi posse, nisi quid obstet.

Dico 2° : Non solum qui habent domicilium aut quasi domicilium in territorio alieno, sed etiam qui sunt in illo transeunter, ut itinerantes, peregrini et vagi, probabilius tenentur legibus particularibus hujus territorii, si illie trahant moram observationi legis proportionatam.

De his qui in territorio alieno habent domicilium, non est difficultas : omnes conveniunt eos teneri legibus hujus territorii. Dieitur autem habere quis domicilium in aliquo territorio, qui habitat aut incipit habitare, animo semper habitandi ; quasi domicilium, qui habitat in eo per notabilem anni partem. Quidam dieunt majorem, alii minorem, modo sit notabilis, ut sunt studentes in academiis, mercatores in emporiis, prineipes in aulis, etc. Hi ergo, hoc ipso quo fixerint alieubi domicilium aut quasi domicilium, certo tenentur omnibus legibus illius loci, et ejus forum sortiuntur, tam civile quam ecclesiasticum, ac parochiam acquirunt, non secus ac alii incolae, ita ut possint coram illius judice circumveniri, illic matrimonium contrahère, ab Ordinario in votis dispensari, etc. Excipe Ordines sacros, quos recipere non possunt, nisi ab episcopo loci nativitatis, propter contrariam dispositionem juris aut consuetudinis.

Quantum ergo ad itinerantes, peregrinos et vagos, Probatur 1° ex Ambrosio, apud August. Epist. 55³, et refertur cap. Illa, dist. 10, ubi Augustino interroganti pro matre sua, an illi liceret Mediolani non jejunare sabbato, respondet Ambrosius : « Cum Romam venio, jejuno sabbato, cum Mediolani sum, non jejuno. Sic etiam tu, ad quam forte ecclesiam veneris, ejus morem serva, si cuquam non vis esse scandalo, nec quemquam tibi. » Unde commune effatum : « Si fueris Romae, romano vivito more; si fueris alibi, vivito sicut ibi. »

Probatur 2° ratione. 1° Jure gentium, consensu legislatorum, usu atque sensu communi populorum firmatum est, ad pacificam cujusque loci conversationem et conformitatem tuendam, ae vitanda seandala, ut unusquisque servet leges territorii in quo est ; cujus apertum indicium est, quod superiores hujus territorii possint compellere advenas ad observationem suarum legum, et in delinquentes animadvertere.

2° Brevis absentia sufficit ut peregrini eximantur a legibus propriis sui territorii, ut diximus. Ergo brevis praesentia sufficit ut subjiciantur legibus propriis territorii in quo sunt; qui enim sentit commodum, sentire debet incommodum.

Dices : Itinerantes et peregrini non possunt contrahere matrimonium in territorio in quo sunt transeunter, neque dispensari in votis ab illius Ordinario. Ergo.

Resp. Nego conseq., tum quia haec non requiruntur ad pacificam communitatis gubernationem, sicut legum municipalium observantia; tum quia haec fa jure communi excipiuntur.

Dixi: « Si illie trahat moram observationi legis proportionatam, » quia non censetur quis moraliter existere in loco in ordine ad obligationem et observantiam legis, si in eo non existat tempore accommodato ejus observationi. Et hine inferunt communiter authores, eum qui transit per locum ubi est festus dies, et ibi moratur tantum una vel altera hora, etiamsi ante meridiem, non teneri ad missam; secus, si maneret toto mane.

[Statuendum est: 1° Tenentur peregrini omnibus legibus communibus quae vigent in loco ubi actualiter adsunt, etsi in suo territorio essent abrogatae, vel per dispensationem hie et nune non obligarent. Ratio est, quia subsunt legislatori communi, et proprium territorium etiam ad tempus relinquentes, jam non gaudent privilegio locali. Sic Gallus extra patriam tenetur missam audire in festis Epiphaniae, Corporis Christi, etc., in locis ubi haec festa non fuerunt suppressa.

2° Quoties agitur tum de contractibus celebrandis, tum de delictis, peregrinus legibus loci subjicitur; quia, in priori casu, ut fert adagium juris, « locus regit actum; »

et in posteriori, ordo publieus exigit ut scelera non maneant impunita.

3° Ab omnibus, etiam ab extraneis, observanda sunt statuta localia quae communitatem respiciunt. Haee enim statuta territorium afficiunt, et mediante territorio omnes personas ibi actualiter existentes. Hoe tamen intelligunt quidam, cum Suarez, de his qui pervenerunt ad terminum ilineris, non vero de transeuntibus per territorium, qui leges negativas tantum tenentur observare.

4° Statuta personalia cives et incolas tantum adstringunt, quia personas afficiunt, non vero proprie territorium. Unde ad extraneos extendi non possunt. Fieri quidem potest ut peregrini, in certis casibus, ea observare debeant, ad vitandum scandalum; sed tune obligatio non est nisi indirecta et ex lege ipsa non procedit.

Petes an qui in suo territorio jam satisfecit legi, iterum ei teneatur se subjicere, si postea eo pervenerit ubi lex illa serius urget, v. g., quando festum aliquod habens vigiliam cum jejunio ad diem subsequentem ibi transfertur.

Resp. Si quis legi communi jam in suo territorio satisfecerit, non videtur teneri eamdem legem iterum observare in loco ubi serius urget. Ratio est, quia non datur obligatio iterum idem praeceptum adimplendi, cum jam tempore communiter statuto fuit adimpletum. Ubi enim jam solutum est debitum determinatum, non est iterum solvendum, et tune jure invocari potest adagium : « Non bis in idem. » Unde, in casu supposito, qui jam jejunavit in vigilia diei qua festum incidit ubique, non tenebitur jejunare in altera.]