Summa summae S. Thomae, Tomus II

[Hunc pseudo-probabilismum exponemus ex scriptis trium authorum qui illud professi sunt, scilicet D. Manier, D. Laloux et Rev. P. Potton¹

Hoc principium ponit D. Manier, Ethica, de Conscientia, cap. 2 : « Lex dubia nec omni vi obligatoria caret, nec omnem suam obligandi vim habet, sed plus minusve stricte obligat, prout plus minusve cognoscitur : proinde causa non excusans a lege certa cognita, aliquando potest a lege imperfecte tantum cognita excusare. »

Adverte hic negari absolute principium palmare probabilismi : « Lex dubia non obligat, » cui opponitur contradictorie, ut caput et principium totius novi systematis, propositio sequens : « Lex dubia obligat, » id est, lex dubia est lex vera et sufficienter promulgata; nam hic dubium cognitioni aequiparatur.

Cur enim lex dubia obliget? Respondet idem author : « Quotiescumque lex nobis est omnino cognita, omnem suam obligationem habet relative ad nos; si, e contra, nobis sit omnino incognita, nullam omnino habet obligationem. Ergo, pari ratione, si lex nobis sit cognita, sed imperfecte, aliquam habet obligationem, sed imperfectam. »

Si obligatio ex lege dubia nascens sit imperfecta, inde concludunt simul tres authores, « causam non excusantem a lege certo cognita, aliquando posse a lege imperfecte tantum cognita excusare. »

Ut vero excusetur quis a lege dubia servanda, tria considerari debent : 1° legis natura et gravitas, 2° ejus probabilitas, 3° ejus difficultas in praxi, seu incommoda quae ab ejus observatione oriuntur.

His perspectis, sic applicatur principium ad varios gradus probabilitatis : « 1° Si opinio favens libertati sit notabiliter probabilior opinione legi favente, tunc, ordinarie loquendo, sola incommoditas proveniens e privatione libertatis sufficit ad subeundum periculum materialis infractionis. Dicitur, ordinarie loquendo, quia si lex, quamvis notabiliter minus probabilis, juris esset naturalis et prohiberet aliquid graviter malum, tunc non videretur quod sufficeret sola haec incommoditas... Proinde in hoc casu valet tutiorismus mitigatus, sed cum ea conditione quod culpa qua committetur per infractionem legis erit dumtaxat levis. 2° Si opinio favens legi et opinio favens libertati sint aeque probabiles, lex vero sit gravissima, nec aliud sit motivum ab ea recedendi quam mera facultas agendi id quod placet, tunc non licet ab observantia legis recedere sine aliquo peccato; et in eo casu valet probabiliorismus, cum ea tamen conditione, quod peccatum infractionis erit minus grave quam si infringetur lex certa aut notabiliter probabilior. 3° Si opinio favens legi et opinio favens libertati sint aeque probabiles, lex autem sit juris positivi et observatio magnum afferat incommodum, etiamsi incommodum illud non sufficeret ad excusandum a praefata lege, posito quod esset certa, sufficiet ad excusandum ab hac lege incerta... Proinde in hoc casu valeret aequiprobabilismus. 4° Tandem, si lex sit notabiliter probabilior quam libertas, sed juris sit positivi et ejus observatio secum afferat aliquod incommodum, quamvis non sufficeret incommodum illud ad excusandum ab observatione legis quae esset certa, poterit tamen legitime excusare ab ea quae est dumtaxat notabiliter probabilior ; et in eo casu valet probabilismus benignus. »

In hoc systemate, 1° lex dubia per se obligat; quia 2° peccatum, non tantum formale, sed materiale mere possibile est semper vitandum; nisi 3° compensatio fiat inter commoda quae obvenient agenti ex infractione legis et incommoda quae ex eodem actu oriri debent.

Propter hanc compensationem D. Laloux theoriam istam nomine Probabilismi compensativi decoravit, quam denominationem adoptavit magno cum plausu P. Potton.

Quaeritur nunc quid de hoc novo systemate sit sentiendum.

Dico : Systema probabilismi compensativi omnino rejiciendum est.

Probatur. Illud systema est rejiciendum, quod 1° nititur principiis falsis, 2° contradictorium est, 3° in errorem damnatum inducit, 4° supponit obligationem imaginariam, et 5° cujus usus est impossibilis. Atqui his vitiis laborat probabilismus compensativus. Ergo rejiciendus.

Prob. 1ª pars minoris. Probabilismus compensativus nititur hoc palmari principio : « Lex dubia obligat. » Atqui supra, art. 3, demonstravimus veritatem propositionis contradictoriae, scilicet : « Lex dubia non obligat. » Ergo principium palmare novi systematis est falsum. — Probavimus insuper « legem incertam non posse obligationem certam inducere, » et « ante legem, scilicet legem veram seu certam, libertatem hominis possidere; » quae duo principia a primo, ut consectaria necessaria, immediate fluunt. Atqui haec principia in recentiori theoria negantur et contraria supponuntur. Ergo haec theoria principiis falsis innititur.

Prob. 2ª pars minoris. 1° Systematis defensores legi dubiae vim obligandi, quae verae legi propria est, attribuunt, ex hoc principio, quod lex quaecumque obligat in quantum cognoscitur. Unde, renovantes errorem in quem impegit P. Patuzzi contra S. Ligorium disputans, dubium cognitioni seu scientiae aequivalere contendunt; quod est contradictorium et absurdum, et evertitur a S. Thoma dicente, q. 17 de Veritate, a. 3 : « Nullus ligatur per praeceptum aliquod, nisi mediante scientia illius praecepti. » Et S. Doctor, ut supra demonstratum est, per scientiam intelligit notitiam certam. 2° Affirmant quidem peccatum mere materiale semper vitandum esse, et ad hoc in omni casu ad partem tutiorem confugiendum, et tamen concedunt solum incommodum privationis libertatis, quod agenti sustinendum esset ex observatione legis dubiae, sufficere ut ei liceat talem legem praetermittere, saltem si materia sit levis. Quomodo stat principium absolutum partis tutioris amplectendae? 3° Si tale incommodum liberare possit ab obligatione legis dubiae, cur non valeret quando lex certo existit, cum hi theologi asserant in utroque casu agentem lege obstringi? Videant quomodo his laqueis se expedire valeant.

Prob. 3ª pars minoris. Systema illud inducit ad tutiorismum sectandum. Etenim ejus defensores proclamant, legem dubiam semper plus minusve obligare, et si causas excusantes admittant, hoc ipso obligationem statuunt, cum non necesse sit ut agens excusetur ab obligatione non existente. Ergo pars tutior necessario semper sequenda est ad vitandum peccatum in casu legis dubiae, licet probabilitas major vel etiam maxima libertati faveat, siquidem lex quantumvis incerta semper urget. Et hoc aperte profitetur P. Potton hac propositione, quae est octava inter duodecim quibus totam doctrinam suam includit : « Data lege cujus existentia est dubia, malum transgressionis materialis probabilis non potest efficaciter anteverti, nisi relinquantur omnes opiniones probabiles contra legem, et ad partem tutiorem confugiatur. » Et concludit in propositione nona : « Ergo, data lege cujus existentia est dubia, oportet semper sequi partem tutiorem. » Atqui tutiorismus totus reprobatus, cum ab Alexandro VIII damnata est haec propositio, n. 3 : « Non licet sequi opinionem vel inter probabiles probabilissimam. » Ergo systema praedictum, implicite saltem, sed certissime, hac damnatione involvitur.

Prob. 4ª pars minoris. Non potest dici legem incertam certo obligare, nisi quia, si forte existat, hujus legis transgressio est peccatum, saltem materiale, quod semper vitandum est. Hoc sequitur ex expositione systematis, et a P. Potton positive asseritur in propositione septima : « Si, de facto, lex cujus existentia est mihi dubia realiter existat, agendo contra ejus dispositiones, eam transgredior, saltem materialiter, et haec transgressio est verum malum. » Et in propositione octava supra relata, pronuntiat, omnes opiniones probabiles contra legem relinquendas esse et ad partem tutiorem confugiendum, ad avertendum hoc malum peccati mere materialis. Atqui haec obligatio gratis supponitur et est quid imaginarium. Ergo. — Prob. min. Haec obligatio gratis supponitur et est quid imaginarium, si 1° peccatum materiale, ut tale consideratum, nihil sit in genere moris, et 2° si de facto impossibile sit omne peccatum materiale vitare. Atqui ita est. Ergo. — Prob. 1ª pars minoris. Peccatum materiale nihil aliud est quam materia peccati, id est actus qui fit peccaminosus, si forma moralis requisita adveneriat. Atqui haec materia, quamdiu forma propria destituitur, nihil est moraliter. Dicit S. Thomas, 1ª p., q. 15, a. 3, ad 3, quod « materia, secundum se, neque esse habet, neque cognoscibilis est. » Et VII Metaphys., lect. 2, docet quod secundum se materia non habet nec quid, nec quantum, nec aliquid eorum quibus esse determinatur. Unde concludit, 1ª p., q. 66, a. 2 : « Materia, secundum id quod est, est in potentia ad formam. Oportet ergo quod materia, secundum se considerata, sit in potentia ad formam omnium illorum quorum est materia communis. » Materia quae, per se, nec quid nec esse habet, per formam fit aliquid et obtinet esse; nam, ut ait Angelicus, ibid., q. 76, a. 5, « cum forma non sit propter materiam, sed potius materia propter formam, ex forma oportet rationem accipere quare materia sit talis, et non e converso. » Et haec principia non tantum materiae physicae, sed et materiae morali applicantur, ut per se patet et satis innuitur ex denominatione peccati materialis. Ergo peccatum materiale, quamdiu forma sua privatur, qua nonnisi per legem certam et scienter violatam vestitur, nihil est moraliter. — Confirmatur ex eo quod dicit S. Thomas specialiter de peccato, 1ª 2ae, q. 71, a. 6 : « Peccatum nihil aliud est quam actus humanus malus... Habet autem actus humanus quod sit malus, ex eo quod caret debita commensuratione; omnis autem commensuratio cujuscumque rei attenditur per comparationem ad aliquam regulam, a qua si divertat, incommensurata erit. Regula autem voluntatis humanae est duplex : una propinqua et homogenea, scilicet humana ratio; alia vero est prima regula, scilicet lex aeterna, quae est quasi ratio Dei. Et ideo Augustinus in definitione peccati posuit duo : unum quod pertinet ad substantiam actus humani, quod est quasi materiale in peccato, cum dixit : « Dictum, vel factum, vel concupitum; » aliud autem quod pertinet ad rationem mali, quod est quasi formale in peccato, cum dixit : « Contra legem aeternam. » Atqui quod est quasi formale non reperitur in peccato materiali in se spectato, quia hoc ipso quod non est contra legem certam, id est legem veram, non est contra legem aeternam. Ergo peccatum materiale nihil est in genere moris. Prob. 2ª pars minoris. Obligatio partem tutiorem semper sequendi, ad peccatum materiale in omni casu vitandum, est imaginaria, si peccatum materiale aliquando permitti debeat et non possit de facto in omni casu vitari. Atqui ita est. Nam 1° aliquando permitti debet peccatum materiale; quod accidit cum conscientia est perplexa, id est cum aliquis inter duo praecepta incompatibilia constituitur seu constitui existimat, et peccare credit, quamcumque partem eligat. Idem accidit cum actus duplicem effectum est habiturus, unum bonum et alterum in se malum, et agens ex officio talem actum tenetur ponere. 2° Experientia demonstrat quod S. Scriptura testatur, Sap., IX, 14, scilicet quod cogitationes mortalium sunt timidae, et incertae providentiae nostrae. Prudentiores enim non possunt omnia ita praevidere, ut non constituantur in casibus memoratis, ubi, non tantum potest, sed debet permitti peccatum materiale, vel ut insontes aliquam legem non transgrediantur. Ergo ex hoc duplici capite concludendum est obligationem semper peccatum materiale vitandi esse imaginariam.

Prob. 5ª pars minoris. Ut compensatio a defensoribus systematis requisita statui possit, habenda est primo ratio gravitatis legis et ejus probabilitatis, deinde ponderanda sunt motiva quae dispensare possunt ab ejus observatione, et postea inspiciendum est an vera et exacta proportio seu aequalitas existat inter bonum quod intendit agens, legis onus declinando, et malum, ut aiunt, peccati materialis quod orietur ex violatione legis : et si haec compensatio non adaequate, sed partim tantum fiat, agens peccabit plus minusve graviter, pro ratione differentiae². Atqui hae supputationes, ponderationes et comparationes sunt impossibiles. Etenim : 1° gravitas legis aestimatur ex ejus necessitate aut utilitate; sed lex dubia non apparet ut necessaria, et de ejus utilitate majori vel minori multum disceptari potest, quin gradus praecise determinetur. Aliunde certum est legislatorem rem etiam gravem in se sub levi tantum praecipere aut prohibere posse. Quomodo ergo ejus intentio, sub hoc respectu, dignosci poterit, cum incertum sit eum quidlibet voluisse? 2° Si probabilitas existentiae legis examinetur, sententiae super hoc facto mere possibili multum differre possunt. 3° Si graves difficultates jam exsurgunt quantum ad legem dubiam objective consideratam, non minus difficile, imo difficilius erit aequa lance ponderare motiva subjectiva dispensationis, quia unusquisque propensus est ad libertatem suam tuendam, et qui judex in propria causa constituitur, facillime ultra justum et aequum in sui ipsius gratiam interpretatur principium juris : « Odia restringi et favores ampliari convenit. »

4° Et tamen, ut peccatum vitetur, exacta proportio, id est vera adaequatio, statuenda est inter haec elementa indeterminata, quae sive ad legem sive ad subjectum legis respiciunt. Si ex his se expedire numquam valebunt minus docti, in his doctiores impediti in diversissimas opiniones abibunt, et eum, stante hoc dubio practico agendum fuerit, ad partem tutiorem confugiendum erit. Ergo usus probabilismi compensativi impossibilis est. Hanc objectionem praevidit P. Potton. Non negat applicationem systematis saltem difficillimam esse in praxi, et ingenue respondet, veritatem aut falsitatem alicujus systematis moralis non demonstrari eo quod facile vel difficile in praxim deduci possit. Verum, haec difficultas est tanta, ut constituat ad minus impossibilitatem moralem, quae sufficeret ad demonstrandum quod vere impossibile est hanc theoriam rebus moralibus applicare. At probatum est, ut nobis videtur, hanc impossibilitatem non esse tantum moralem, sed absolutam, et inde deducitur a fortiori nostra conclusio.

Probata per partes minore, concludimus : Ergo systema probabilismi compensativi est rejiciendum.

Aliud systema praecedenti affine.

Quibusdam theologis hodiernis, quibus non placet systema probabilismi moderati, visum est rectius solvi questionem de obligatione legis dubiae per theoriam actus duplicem effectum moraliter contrarium habituri.

Haec theoria breviter ita exponi potest. Cum actus duplicem effectum habiturus est, unum quidem bonum, qui intenditur, alterum vero malum, qui per se et proxime praevidetur ex eodem actu secuturus, sed praeter intentionem, hic actus illaesa conscientia ponitur, si agenti aliqua lege imponatur, vel si agens jus aut motivum legitimum habeat illum non omittendi : et haec ratio existit, si bonus effectus praeponderet aut saltem aequivaleat malo. Et hoc admittimus cum nostro Billuart, qui veritatem hujus sententiae demonstravit supra, dissert. I, art. 1, de voluntario indirecto seu in causa.

Atqui, inquiunt praedicti theologi, cum lex est dubia, ex talis legis inobservantia sequitur duplex effectus, unus bonus, qui est saltem usus libertatis vel quodlibet aliud commodum, et alter malus, qui est violatio legis. Ergo illaesa conscientia lex dubia praetermittitur, si legitima ratio id suadeat.

Porro, juxta eosdem, ut ratio legem dubiam praetermittendi legitima reputetur, examinandus est et sedulo perpendendus uterque effectus, ut videatur an bonus, qui intenditur, malum, qui permittetur, saltem compenset; qua compensatione facta, agens licite a lege se eximit.

His expositis,

Dico : 1° Theoria actus duplicem effectum habituri, quamvis in se vera, nullam relationem habet cum questione de obligatione legis dubiae. Etenim : 1° in hac theoria, duplex effectus praevidetur ut certus, dum in casu praesenti effectus qui vocatur malus, scilicet malum materiale violationis legis, est tantum possibilis, et aliunde probavimus hoc malum materiale, si forte adsit, nihil omnino esse in genere moris. Porro, nulla comparatio nec compensatio institui potest inter aliquid et nihil. 2° Usus libertatis, qui obtenditur ut effectus bonus, nullimode est effectus actus contra legem dubiam positi, sed est ipsemet actus : unde hic terminus comparationis pariter deficit. 3° Si admitteretur legem dubiam aliqualiter obligare, jam non existeret libertas, in sensu hic intento, siquidem agens lege vere ligaretur.

2° Supponunt theologi supradieti, legem dubiam habere per se vim obligatoriam ; quod falsum est, ut supra probatum fuit.

3° Hoc systema nihil aliud est quam probabilismus compensativus, utpote eodem principio fundatum et eamdem conditionem requirens. Iisdem ergo argumentis convellitur.

Haec sufficiant ad demonstrandam inanitatem hujus novi systematis.